CONTOS NA LAREIRA (20) O MAL DE OLLO NUNHA CRIAUTURA.

Roque, boas tardes, cando podemos vernos ? Quería comentarche un suceso…
Quedei coa miña veciña dúas horas antes de que tivésemos a obra teatral Lavandeiras no Centro Social, díxenlle que a esa hora ninguén nos ía a molestar e xa de paso quedaba para ver a obra, que seguro lle ía a gustar.
Chegou o domingo e ás cinco en punto estabamos na biblioteca, sentámonos e deixeina falar…
-Juan, tes tantos relatos que quero comentarche un que me pasou a min, é algo que non me gusta comentar con ninguén, excepto cos máis achegados, pero quero dicircho a ti coa condición de que non salga o meu nome.

Podes estar tranquila, non te preocupes, o teu nome no sabrá nadie.
-Un día, fai xa máis de corenta anos, un tío meu veu a casa dos meus pais, viña a buscar abono para levar ao invernadoiro que montara uns días antes, co tío acompañábano varias persoas, entre elas unha señora que días despois me decatei que polo lugar onde vivía tiña a fama de botarlle o mal de ollo á xente. Cando estabamos cargando o abono achegouse meu irmán co meu fillo, él era quen o coidaba cando non tiña colexio. O caso foi que a señora de marras comezou a mirar para o neno e a dicir que guapo que era, o crecido que estaba, que ben mantido víaselle…queres ver que esa noite o neno non parou de chorar, pero que choros ! Non había nada que o consolase, enton veume un presentemento…
-A este neno miraronno mal, botáronlle o mal de ollo !
-Hai que rapaz mais bonito, que precioso está ! Que mantido o tes ! Estas frases víñanme á memoria, comencéi a cavilar, tivo que ser ela, a muller que viñera co meu tio, seguro que foi, ou quizáis tamén pudera ser que a veciña que tiñamos preto de casa (que ti xa coñeces), deu a casualidade que esa mesma mañá, cando estabamos vendimiando viu ao neno que o tiñamos connosco metido nunha cesta de mimbre e púxose falar pero sen quitarlle ollo de encima ao meu pequeno, mentras o neno non paraba de xogar e rir, inocente de todo.
Á mañá seguinte comenteillo á miña avoa :

– Hai avoa, está noite non durmimos ninguén, o seu bisneto non parou de chorar, non sabemos que ten pero algo lle sucedeu, segue chorando e retorcéndose, xa non sé que facerlle, pensei en todo.
O neno onde estivo onte ? Estivo nalgún sitio ? A onde fostes ?
– Non fomos a ningún lado, pola mañá vendimiando, na viña da casa e pola tarde veu o tío a levar abono.
Que raro, e co teu tío, acompañouno alguén ? Houbo xente de fóra na túa casa ?
– Si, co tío veu unha señora, veciña del, que lle axuda no invernadoiro que acaba de montar, pola mañá pasou a señora esa que vive soa na casa pegada á estrada.
Hai Jesús ! Ao teu fillo botáronlle o mal de ollo ! Tráeme á noitiña o neno !
– Vale, vale.
Conforme lle levei o neno, o primeiro que fixo a miña avóa foi quitarlle a gorra da cabeza a meu pai, necesitaba unha peza que “fose a misa”. A miña avóa usou a gorra porque sabía que ou seu xenro había ido a misa con ela, mirouno recoller un pouco de auga bendita na súa man para bendicila ben bendicida.
Nisto, miña avoa colleu ao neno, apoiouno ao longo do seu brazo esquerdo e comezou a pasarlle a gorra por detrás, seguidamente doulle a volta e pasou a gorra polo peito, despois pola cabeza e así foi facéndoo por todo o seu corpo, ao mesmo tempo que ía pasándolle a gorra dicía un ensalmo, recordo un pouco :
Por aquí pasou Cristo para que este mal sexa visto, morra ese mal e viva o noso señor Jesucristo, e seguidamente desde o patín da casa cuspía pa fora.
Para que fixeran efecto as oracións tiña que dicilas tres veces, seis ou nove veces, así durante varios días, grazas á miña avóa o neno foise poñendo mellor.
Que Dios téñaa na gloria á miña avoa querida.

Días despois de haberme contado éste relato a nosa veciña comencéi a investigar un pouco para saber algo mais do ensalmo, encontrando ao cabo de un tempo dous mui usados en cousas parecidas

O ensalmo completo que decía a señora podían ser un de estos dous :

Por aquí pasóu Cristo antes de que este mal fose visto, morra este mal e viva Cristo.

Dios que te dóu é te crióu que che quite este mal que che dóu.

Se cho dóu pola mañán que cho quite San Juan, se cho dóu o medio día que cho quite a Virgen María, se cho deron a noite que cho quite Nuestro Señor co seu divino rostro.

Por la gracia de Dios e a Virgen María, un Padre Nuestro é un Ave María.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Jesús, José y María, pon tu mano que yo después pondré la mía.

Dos te han hecho el mal y tres te lo han de quitar, que son las tres personas

de la Santísima Trinidad: Padre, Hijo y Espíritu Santo.

Si antes hubiera nacido Cristo, este mal no lo hubiéramos visto;

que muera el mal y viva Cristo, que así lo manda nuestro Señor Jesucristo.

CONTOS NA LAREIRA (26) O CALLEIRO, OU COMO LEVANTAR O ESTÓMAGO.

Fai un feixe de anos que acudín a unha “levantadora” de estómagos.
Tal como volo conto, sempre fun algo delicado do estómago, isto vén de herdanza recibida por parte do meu pai, dita herdanza certo tamén é que xa lla pasei aos meus fillos.
O caso foi que ao pouco tempo de casarme coñecín unha señora que tiña relación directa de parentesco coa familia da miña dona e dedicábase a levantar estómagos.
O meu novo estado de casado, vivindo na casa dos meus sogros, era excelente, prácticamente non realizaba aqueles esforzos físicos aos que estaba habituado facer na Rons, nas labores do campo é na granxa de porcos que tiñamos de fai anos, no meu traballo tampouco tiña que facer demasiados e os únicos esforzos fora do habitual era cando ía xogar a fútbol sala, aí si que había que esforzarse un pouco, o meu posto era de porteiro.
Comecei ao cabo dun ano de casado a ter problemas estomacais, trastornos dixestivos que me producían dor de cabeza, pesadez, dixestións difíciles de facer, cansazo…tomaballe infusións, poñíame faixa, non había nada que me acougase, decidín ir ao médico e seguín as súas instrucións, pero os días pasaban e non vía melloría, o que notaba era que cada vez tiña máis mal humor.
Unha noite a miña sogra vendo que levaba uns días que me ía para cama sen cear nada, comezou a comentarlle á miña dona que porque non falabamos coa señora aquela que se dedicaba a levantar o estómago.
Jose non va querer ir, él no cree en esas cosas.

-Tu coméntaselo, total por probar no le va hacer ningún mal, anda díselo, que no sé qué me da verlo así, yo conozco gente que tenía los mismos síntomas y fueron a ella, y les solucionó el problema.
Bueno, se lo diré.
Mary convenceume, non lle custou moito, eu estaba farto daquelas molestias, e por probar…que non fora.
Chamouna por teléfono e comentoulle o que me pasaba, ela alén do teléfono contestoulle que xa lle parecía a ela de que a última vez que nos viu doulle a impresión de que eu non estaba nada ben :
Jose ten o estómago caído, ten o Calleiro*.

( A medicina ten outra denominación: Ptosis do estómago).

*O Calleiro, de callos, nome vulgar co que se coñecía ao estómago entre os nosos antepasados, relacionábase coa caída do estómago, moita xente acudía ás levantadoras para someterse ás prácticas de estas mulleres que levantaban e levaban ao seu sitio as visceras abdominais, as cales estaban desprazadas do sitio que Deus sinaloulles.
Dependendo da parroquia, os procedementos que se utilizaban variaban, nun principio a palpación, para ver si as vísceras estaban no sitio debido, facíase en todos os lados, pero despois cada unha tiña para facer os seus remedios os seus líquidos, substancias, obxectos é ensalmos varios.
Voume a centrar no que me fixeron a min, o cal estaba baseado en como o facían no barrio da Moureira, recollido no libro La Medicina Popular en Galícia.
A levantadora á que fomos vivía preto do barrio da Moureira, ela xa herdara da súa nai e da súa avóa o tratamento que recibín eu aqueles días.


SOMÉTOME AO TRATAMENTO

O primeiro día que fomos xunto a ela falounos do que me estaba pasando, díxonos como o solucionaba e os días que tiñamos que ir.
Así que me puxen nas súas mans, durante tres días tiven que ter sobre o ventre “ o radallo” (sebo) dun carneiro. Devandito radallo fora mollado nunha infusión de manzanilla feita en leite. Cando fun a que mo quitase, logo de tres días con el encima, comezoume a embadurnar cunha mestura de aceite, ruda, artemisa e romeu, estendíao en forma de masaxe, comezando nos lados e cara ao centro.
Mentres estaba dándome o masaxe, ía recitando un ensalmo, que case non escoitaba, pero púideno conseguir grazas ao libro que fago anteriormente referencia, dicía así :
Home bravo, muller mansa, manta de fento, manta mollada, levántame o Calleiro como Deus manda. Un Padre Nuestro é un Ave María, por intersección dá Virxen María.
Isto facíao sendo noite, durante nove noites seguidas estiven indo, logo de realizarme o masaxe para ir levándome o Calleiro ao sitio, despois de dicir o ensalmo deixábame todo aquel rustrido e pasábame uns trapos todo ao redor, tiña que moverme o menos posible, nin andar a subir costas e se fose posible tampouco subir as escaleiras e si non había máis remedio tiña que subilas moi amodo.
Foron uns días nos que tiña que procurar non moverme moito, nin na cama…aínda así a mañá seguinte o romeu, a ruda e demais especies estaban unha gran maioría esparcidas pola cama.
E bueno, fun mellorando, a verdade é que si, non sei si foi debido a este tratamento, pero do que estou seguro é que mal non me fixo ningún.

CONTOS NA LAREIRA (16) A FILLA DA XORNALEIRA TOLEOU.

Juan, teño unha historia que che vai gustar ! Esta historia ten a súa miga, conta o sucedido a unha moza, veciña do lugar de Casaldarado, pero tal como cho conto, así foi.


Son as cinco da tarde e achégome á parroquia, quedamos de vernos na casa matriz, cando nos atopamos decidimos ir cara ao galpón, sentámosnos no mesmo lugar que lle contou o seu avó esta historia que tiña gardada e que agora quere compartir con todos nós.


ANO DE 1920
Os pais do meu avó tiñan de man unha xornaleira que levaba moitos anos traballándolle as terras, esta señora era natural do Castelo, despois foi vivir para o lugar de Casaldarado, chamábase Regina.
Regina era unha muller moi traballadora, unha muller loitadora, que ía traballar alá onde a chamasen, tiña que sacar a súa casa adiante, ademais tiña unha filla.
Unha filla que co paso dos anos foi axudando á súa nai en todos aqueles labores nos que podía, ía con ela a todos os lados. Un día estaban en Cerponzóns, mui cedo viñeran de novo a traballar a casa dos meus bisavós, era sobre as tres da tarde cando volvían a casa para comer, terminaran nunha leira que tiñamos no lugar de Santarandán, cando estaban pasando por unha encrucillada de camiños algo lle pasou á filla da xornaleira, xa estaban chegando a casa, o meu avó dicíame que el escoitara de lonxe uns gritos, pero non lle fixo moito caso, seguiu retirando o abono da cuadra das vacas que levarían á tarde para a leira onde estaba precisamente a xornaleira traballando.
Mentres tanto, polo camiño, a filla estaba fóra de si, desde o lugar onde comezou a comportarse dunha forma estraña ata a casa dos meus bisavós, a moza estaba fóra de si, comezando cada vez mais a ser agresiva con todos os que se cruzaba polo camiño, ata chegando a lanzarlle pedras, mesmo a nai tiña que ir con moitísimo ollo porque ainda así chegou a recibir algunha pedrada.
Ao chegar á nosa casa os gritos eran algo fóra do normal, a miña bisavoa saíu pola fiestra a preguntar que pasara, non recibía contestación, a Regina non lle daba explicacións ao sucedido, por moito que ela preguntoulle á xornaleira só recibía como resposta isto : Toleou señora ! Toleou ! Miña filla toleou !
Ao cabo dun tempo, entre as dúas puideron acougar á moza, déronlle a beber unha infusión, levárona á cama e comezaron a rezar, as súas convulsions eran aínda considerables, pero aos poucos foi quedándose durmida ou sin sentido, vai ti a saber.
Esa noite quedáronse na casa, tratando de que a moza non tivese que saír e que puidese recibir algún “aire” ou un “mal de ollo” que a volvese a poñer fóra de si outra vez. Ao día seguinte parecía que estaba máis tranquila, así que volveron de novo á leira, pero de novo comezou a tolear, ademais por cada encrucillada por onde pasaban máis tola volvíase.
Isto que che estou contando sucedeu no ano 1920, o meu avó tiña a mesma idade que a pobre rapaza, quedoulle moi gravado este suceso, nunca vira unha moza así, endemoniada. Recordo que a nai, a señora Regina morreu cando naceu o meu sobriño e a súa filla non fai moito que faleceu.
Na casa comezaron a falar do que pasaba cuns veciños, que si a moza parecía que tiña o demo dentro de si, que si tiña síntomas de histerismo, que si se queixaba de fortes dores de cabeza…
Tendes que levala a un Pastequeiro, levala a uns dos Bruxos de Tomeza.
Quen dicía iso era un veciño que escoitara unha vez no galpón da súa casa, estando en época de facer a aguardiente, como o contaba unha veciña que tiña quenda de potada ese día, aqueles síntomas os había tido unha parienta que vivía en Campañó.
Os síntomas da moza daba a entender de que alguén lle botara o Mal de Bruxería, viña sendo o Mal de Ollo, pois para que che boten ese mal sempre é a través dunha segunda persoa, este caso tratábase, como veremos máis adiante, de que alguén lle causou unha enfermidade producida por algún alimento que lle deron e que estaba embruxado.


HAI QUE IR A SAN CIBRÁN.
Para sanarte deste mal, a xente acudía principalmente a dous lugares, un era Santa Comba e o outro San Cibrán, cos anos houbo máis lugares e máis pastequeiros que tamén curaban, pero os primeiros foron estes dous.
En Tomeza había daquela dous pastequeiros, un era coñecido polo alcume de O Manso, o outro era O Macolos.
Seguramente a familia da moza levouna ao Manso de Tomeza, un home que levaba moitos anos no mundo da práctica do Pasteco ( do latín Pax tecum, que significa a paz sexa contigo). Segundo quen o coñecían estaba borracho seguido, parece ser que para executar os seus exorcismos o viño tiña un papel importante, cobraba boas cantidades de diñeiro e tiña fama de duro e violento.
O traballo realizábao no atrio da capela de San Cibrán, dado que non lle deixaban a chave para facelo dentro.
O seu exorcismo consistía en poñer ao enfermo de xeonllos e colgáballe unha estola ao pescozo, xunto cunha cruz de Caravaca, na súa man tiña outra cruz idéntica que usaba para facerlle cruces na cabeza, pronunciaba ao mesmo tempo o seguinte:
Abernuncio us “Pasteco” con espírito tuas e de laboratorios sabates cues justo Nazareno, Hijo de la Virgen María, quita ou teu pauto do corpo da hechiceria.
Estás palabras repetíaas nove veces.
Ao terminar as oracións era habitual, con calquera dos pastequeiros, beber viño e comer, comían todos os presentes menos a enferma.
O Manso collía un anaco de pan e mollábao en viño, seguidamente facíalle tres cruces na fronte á enferma, dicindo :
Con este pan, con este vino, corto la plaga de muerto y la plaga de vivo, repetiendo por tres veces o mesmo, despois tiraba ao chan a sopa de pan.
O outro pastequeiro, O Macolos de Tomeza, era outro que tal bailaba, un tipo de gran estatura, pero curto dea entendederas. Todo o que sabía era de habelo copiado do Manso, así que prácticamente repetía o mesmo á hora de exercer o exorcismo, pero este variaba en algo, logo de terminar as mesmas palabras que dicía o Manso, o único que se lle entendía era a palabra Abernuncio ao principio e ao final, o demais que dicía non se entendía nada, sempre que falaba facíao con palabras entrecortadas, difíciles de entender.
Ao terminar de dicir Abernuncio, daba tres voltas coa enferma ao redor da capela e como non, o seguinte que facían era merendar, cando remataban sempre comentaba que el non cobraba nada, pero ollo ! Coidado do que non lle dese unha boa propina, porque se exaltaba de tal forma que daba medo.
O caso foi que a enferma, fose o Manso, fose o Macolos, parece ser que curou.

A moza, axudada dos seus parentes dispuxéronse a ir para a súa casa, alá foron monte abaixo, precisamente polo camiño que todos algunha vez fixemos para ir e volver de San Cibrán. Pero resulta que a medio camiño a moza comezou a convulsionar, comezou a ter uns movementos incontrolados, tanto nas pernas como nos brazos, daba a sensación de ter medo, de súpeto parecía que perdía o coñecemento, ata que comezou a vomitar ! Comenzou a botar por aquela boca un líquido de cor verdoso, en gran cantidade e ao final, xunto co líquido un manoxo de plumas.


O mal saíra do seu interior.
Desde aquela acudiu sempre a San Cibrán.

NOTA : Relato realizado coa aportación de un veciño e do recollido no libro La Medicina Popular en Galicia.

CONTOS NA LAREIRA (28) O ENGANIDO

ENGANIDO
O enganido ou enginido, é unha enfermidade infantil, equiparable ao raquitismo.
Maniféstase por unha falta de vitamina D, producindo deformacións e alteracións no esqueleto.
Nas crenzas populares hai quen achacaba esta enfermidade ao Mal do Aire.

Os labregos, decía V. Lis, chaman Mal de Aire a unha serie de doenzas que cren debidas ao aire que emana de certos animais, de certas persoas e dos mortos. Os enfermos, case sempre nenos, mostran diversos sintomas, entre os que destacan o raquitismo e inapetencia.

Para estar seguros de que o neno padece o mal, ten que ser a curandeira quen lle faga unha proba, si dá positivo enton é cando se somete a un rituai de purificación.

O NENO ENGANIDO

Sentados en duas banquetas, das que utilizaban no alboio para preparar as canas e os bimbios, contábame Teresa que ás veces á súa nai e á súa tía escoitábaas pronunciar a palabra Enganido, habitualmente usábana cando miraban a unha persoa que comezaba a toser e a toser e non daba parado, pero case sempre se utilizou máis nos nenos pequenos.
Sempre que un neno estaba débil , sen ganas de comer ou ben que se atraganta cos seus mocos producindo como unhas bronquitis espástica, dicíase que o neno estaba Enganido, pero tamén había quen lle botaba a culpa de estar así debido a coller o aire dunha gata que recentemente parira, ou dalgún bicho, tamén puidese ser debido a que o neno sentásese nunha cadeira que estaba quente onde estivese sentada unha mala persoa, é decir, un mal cristián.
Fai moitos anos era moi habitual levar aos nenos que se atopaban con estes síntomas a casa dunha veciña ou veciño que tivese “poderes” para curalos. E si non lograban sanalo acudían a outras parroquias onde escoitaron que había persoas que se dedicaban ás sanacións do Enganido, cada parroquia tiña algunha persoa que facía curacións, a unhas dabaselle ben sanar o Mal do Aire, a outras o Mal de Ollo…a xente cando se xuntaba a falar das súas cousas no adro, ou ben nas prazas dos lugares, tamén nas feiras ou cando tiñan convidados o dia da festa do patrón, comentaban os sucedidos relacionados coa curación que tivera algún pariente ou coñocido.
Así foi como unha vez acudiron uns veciños, que habían escoitado na feira de Mosteiro decir a un paisano do bo que era un curandeiro que había na parroquia de Santa María de Bemil, no Concello de Caldas de Reis.

A igrexa de Bemil é da misma época ca da nosa parroquia de Cerponzóns, do S. XII, forma un conxunto arquitectónico asociado co cemiterio, un cruceiro, unha carballeira é a uns 50 metros ao oeste dá Igrexa, está a casa reitoral, protexida como patrimonio cultural, foi construída no último terzo do século XX reutilizando parte dá construción orixinal do XVIII.
Esta parroquia ten unha história moi curiosa, nela está enterrado Pablo Giménez Rosillo, “ o faraón ou o rei dos xitanos galegos”, tiña moi boa relación co párroco D. Guillermo Magán Ferro e cando sintiu que ía a morrer, decidiu enterrarse en devandita parroquia, corría o ano 1949.

Os xitanos tiñan épocas que se xuntaban na carballeira, contan que chegaron unha vez a estar reunidos máis de mil, viñeran de toda Galicia.
Os xitanos que habitaban a carballeira durante todo o ano, servíanse dunha mina de auga que está situada a uns poucos metros da “Carballeira dos Xitanos”, así se coñoce o lugar desde que eles quedáronse alí a vivir.

E nesa mina de auga ocorreron casos de sanación con nenos doentes, sanacións que se realizaban de noite, en segredo, sen que ninguén se decatase.

A FONTE DO ENGANIDO DE BEMIL.

Este neno cada vez está peor, non lle serviu de nada o que lle fixo a sanadora, faláronme na feira do Mosteiro que en Bemil hai unha persoa que trata o Enganido, será mellor levalo canto antes, alí, preto da igrexa hai unha mina de auga que seica é milagreira.
Ao día seguinte, antes de saír o sol, dirixíronse en busca da persoa que ía tratar ao seu pequeno, a tardiña, ao chegar xunto él comentáronlle o que lle sucedía ao seu fillo, o curandeiro contestoulles que tiñan que esperar á noite para acudir co neno a fonte, mentres tanto podían descansar na súa casa da viaxe.
Mentras tanto non chegaba a hora, indicoulles como habían de facer, tiñan que realizar todo o que él lles fose dicindo. Así que ao chegar a noite, en silencio, colleron ao neno e fóronse dirección á fonte. Ao chegar o lugar, coñocido por Outeiro, o primeiro que sentiron foi moito frío, non dixeron nada respecto diso, estaban avisados de que non podían falar durante o tempo que levase a sanación.
O primeiro que fixo o curandeiro foi sacarlle a roupa do corpo ao neno, despois achegouno a pía e bañouno, mentras decía unhas oracións, o neniño tremia coma unha vara verde, seguidamente cubrírono cun trapo, xa que a roupa que traía posta o neno quedaría estendida polas silvas que había no lugar, era a costume.
Despois fóronse camiño da igrexa, alí esperábaos o sacristán, que estaba avisado anteriormente para tal menester.
Ao chegar á súa altura, procedeu a abrir a porta da igrexa, entraron, persignaronse e dirixíronse á sancristía, todo isto sen que se decatase o cura.
Na sancristía abriron un caixón onde gardaba a roupa o cura, nel meteron ao neno, para cubrilo coa devandita roupa é de novo volvía o curandeiro coas oracións, a sanación estaba chegando ao seu fin.
Logo de abandonar a sancristía agardaron no adro, esperaron a que o sacristán pechase a porta da igrexa, deronlle unha propina é cada un marchou as súas casas.
Ninguén se tiña que decatar do sucedido nesa noite e si alguén se decataba non o comentaba, ninguén quería falar daquilo que sucedía na FONTE DO ENGANIDO.
Unha soa noite era necesaria para realizar a cura.

CONTOS NA LAREIRA (8) O MAL DE OLLO NUN NENO.

O MAL DE OLLO NUN NENO
Non sei cantos de vós creredes nisto que vou contarvos, pero todos sabemos que moita xente que recorre aos sanadores e sanadoras que tivemos o longo do tempo, e aínda hoxe en día quedan, son de todo tipo de clases sociais, xente con formación cultural, de todo tipo de nivel económico, que mentres buscan bos médicos para que os curen, tamén ao mesmo tempo, recorren ás tradicións como terapia alternativa.

Hoxe vou comentarvos o caso dun neno, veciño da parroquia de Cerponzóns, un neno que con poucos anos de idade comezou a ter unha serie de problemas de saúde debido ao Mal de Ollo.

O Mal de Ollo era causado principalmente aos nenos, unha simple mirada era a causante de transmitir o mal, e todo debido á envexa. Sempre que teño falado coas persoas máis maiores do lugar e preguntáballe por este mal, dicíanme que normalmente era transmitido por mulleres, especialmente as vellas, tamén houbo quen me contestou que ese mal transmitíano as mulleres en periodo menstrual.

Aquel neno e tamén a persoa que se atopase débil serían os candidatos a sufrir o dano, tanto corporal como espiritual. Para evitar este mal recomendábase ter algún amuleto que acompañase en todo momento.

ESTE NENO NON ESTÁ BEN…

Ramiro* deixou o lejón na entrada da casa e ao empuxar a porta de madeira que pechaba a única abertura pola que se comunicaba a casa co exterior, veulle á cara o familiar cheiro a fume, esta vez mesturado con aroma a col.

Case toda a planta estaba ocupada por unha inmensa lareira que a modo de altar primitivo albergaba unha fogueira que xamais se apagaba. A fogueira crepitaba e soltaba máis fume que o habitual, pois atopabase húmida, no medio da lareira un inmenso pote de ferro colgado dunha grosa cadea oxidada. Alí cociñábase o sustento diario que consistía en patacas cocidas, ese día con algunha col, e que só variaba durante a matanza do porco ou de algunha galiña vella.

Tres nenos e unha vaca comían en silencio. Dous dos raparigos, situados ao redor da tosca mesa de madeira, producían un ruído discontinuo coas súas culleres rascando os seus respectivos pratos para intentar aproveitar ata a máis insignificante brizna de alimento que devoraban poñendo os cinco sentidos niso, mentras o terceiro estaba como encorvado, casi pegando coa cabeza na mesa.

Ramiro viña acompañado de unha veciña que iba a traballarlle unha leira ao xornal, ésta quedou mirando fixamente para o neno é despois de uns minutos dixolle a Felisa* e a Ramiro : éste neno non che está ben ! Éste neno ten algo metido no corpo ! 

Felisa contestoulle que o neno estaba ben, que estaba seguramente cansado de andar co pai o toxo, pero mira coma ríe, non ves ?

A veciña sabía o que decía, mandou poñer de pé ao neno, e contestoulle a nai :

-Mira, fíxate nel, está totalmente encorvado, a éste neno alguén o mirou mal.

Cando a xornaleira marchou a traballar, quedaron Ramiro e máis Felisa falando do que lle dixera, Ramiro non creía en nada de esas cousas do mal de ollo e demáis trangalladas. Mentras que Felisa tiña dubidas, coñocía ben a xornaleira e sabía do que falaba…

A tardiña Felisa acercouse a leira e volveulle a preguntar :

-Ti estás segura de que o neno está mal ?

+Faime caso, leva o neno canto antes a unha señora que hai en Pontevedra, na Praza da Verdura, ela e mui boa en remedios contra o Mal de Ollo.

Ao chegar á noite, cando estaban ceando, Felisa volveu a comentar o tema do neno a Ramiro, ao terminar de cear díxolle aos fillos que se fosen para cama, que xa era hora de deitarse. Felisa quedouse mirando para o pequeno que supostamente estaba co mal encima, efectivamente, cada vez o neno ía máis encorvado é coas pernas torcidas.  E Felisa comezou a falar :

-Ramiro, e si é verdade que o neno ten o Mal de Ollo, mira que esa muller sabe moito diso, e raro que se equivoque, mira como vai o neno, fixáchesche ? todiño encorvado, é que me dís das perniñas?

Xa che dixen que eu non creo nesas cousas, pero si quedas máis tranquila e si queres levar ao neno, lévao, pero eu non vou.

Pero Felisa estaba enterada de que había máis lugares para curar o Mal de Ollo, pasou toda noite dándolle voltas…

Había quen lle comentou que por Corbillón tiñan un penedo milagreiro, había que dar unhas voltas ó redor del e rezando o credo, outro lugar que lle dixera un pariente era en Luaña, Brión, seica había que dar tres voltas a igrexa implorando o seu patrón, San Xulián. Había quen na misma parroquia tiña un pexegueiro milagreiro, dando tamén unhas voltas seica curaban, outros facíanno ó redor dunha figueira, seica de todas as árbores era a mellor para estas curacións.

Na parroquia de Campañó era mui soada a curación do Mal de Ollo. Felisa xa sabía de algún neno da parroquia que acudiu alí, o Mal de Ollo nos nenos curábase con un rito. (Fai pouco que estiven lendo unha historia donde o rito de Campañó recolleuno de boca de unha veciña de O Freixo o meu mestre D. Alfredo García Alén). Seica unha rapaza virxe tiña que dar voltas ó redor da Capela de Santo Paio, unhas veces soa e outras tiña que ir a dar as voltas ó neno enfermo coa rapaza. 

 Tamén estaba o tanto das nove voltas que había que dar na Capela de San Cibrán de Tomeza, era unha das que máis prestixio tiña para curar os males.

Decidiu ir dónde lle dixo a veciña. A primeira hora da mañá do día seguinte Felisa colleu ao neno e foise andando con el no colo ata Pontevedra, buscando a casa dunha señora que empregaba uns remedios que curaban o mal de ollo. O neno levantouse descomposto e feito unha penuria.

Ao chegar a casa da muller non tararon en que lle abrisen a porta, invitárona a pasar e sentarse nunha pequena sala que había na planta baixa. Pronto avisaronna que subise a xunto a señora, nada máis entrar, a señora quedouse mirando para o pequeno, e logo de observalo detidamente díxolle á nai :

Ten o Mal de Ollo. Terás que levalo a un lugar que che vou a dicir, neste lugar hai unha ponte, debes de dar unhas cantas voltas co neno por baixo de devandita ponte 27 veces, cada nove veces tes que dicir unha oración. Non tardes en facelo.

Na mitoloxía galega podemos observar que o de dar voltas a algunha cousa ten unha querencia popular, mismo na medicina popular galega un dos recursos que máis se usou era a de recurrir o círculo, tamén consta na paixase rural, por exemplo na aldea, que estaba construida por diversos elementos dispostos en círculos ó redor dela, outro exemplo son os castros, que tiñan unha conformación circular na súa maioría.

Nada máis saír de alí dispúxose a facelo, logo de terminar co ritual dirixiuse de novo á súa casa. Ao chegar foi o neno o que abriu a porta, no interior estaba Ramiro esperándoos…ao ver ao neno todo erguido, Ramiro non daba crédito, o neno estaba curado.

*Nota : Os nomes de Ramiro e Felisa non corresponden cos reales.

CONTOS NA LAREIRA (39) A BOINA, PROTECTORA DAS VACAS.

UNHA BOINA QUE FORA A MISA…..


A raíz de ver o documental sobre o milenario da Parroquia de Cerponzóns quedeime con que nun momento determinado dúas veciñas que actúan en devandito documental falaban cada unha no seu enclave dun feito verídico que se realizaba fai anos.Trababa sobre a forma de curar ás vacas, sobre que tipo de protección había naquelas épocas onde ante a crenza de que había persoas que botaban o mal de ollo, tanto aos animais como ás persoas.

E o que vou contar realizábase neste caso coas vacas, pero segundo tenme contado a miña irmá, facíase a todos os animáis que tiveran o “mal”, ata a min tamén me chegaron a facer algo parecido….!
Fai anos os animais que cada un tiñamos nas nosas casas supoñían en gran parte o sustento da familia, un destes animais era a vaca, protexela de calquera enfermidade era primordial, así que cada un dos veciños tiñan o seu xeito de realizar unha serie actos que contiñan rituais protectores.


Aínda é hoxe o día que en casas antigas podemos observar que na entrada das cortes , na parte superior, hai unha cruz labrada na pedra, así cando a vaca saía da cuadra pasaba por baixo desta cruz e quedaba protexida de calquera mal.

Tamén dentro da corte adoitábase poñer obxectos ou amuletos que tivesen un poder como o da cruz.

No documental do Milenario da Parroquia, tanto Angelita como Maricarmen, falan do que facían nas súas casas cando unha vaca poñíase enferma….

Angelita comentaba que unha vez tiñan as vacas ao carro, xa postas na cangalla, tiñan pensado ir ata o lugar de A Bouza, nese momento veu unha muller e pasoulle a man por encima á unha das vacas, ao pouco tempo a vaca comezou a inflar, a inflar….e véndoa así sacaronna do carro e retiráronlle a brocha que a suxeitaba, pois podía afogarse….


Mentres Maricarmen no documental comentaba que unha vez tamén tiña a vaca da casa inflada, a súa avóa Ramona mirando así a vaca díxolle a Juan, pai de Maricarmen, que fose buscar á señora Manuela, que entendía dese mal que tiña a vaca.

Mentres ti vas en busca da señora Manuela, dicíalle Ramona a Juan, eu vou buscar unha boina que ” fose a misa”, despois hai que darlla a Manuela para que lla pase á vaca, ela sabe o que ten que facer coa boina….

Fai anos os homes da nosa parroquia, como as doutras, tiñan por costume cubrirse a cabeza cunha boina, daba igual si fixese frío ou calor, comezábase a usar ao ver superada a adolescencia e xa ata a morte había quen xa non a sacaba da cabeza, soamente naqueles actos relixiosos, misas, procesions etc. Ou tamén como cando ían visitar ao mestre, ao cura, á Garda Civil etc., era o momento en que se descubría e levábana na man.

Normalmente tíñase máis dunha boina en casa, había unha que se usaba para os domingos e aqueles días festivos e outra para uso diario.

Por iso é polo que cando se necesitaba unha boina para facer a “curación” tiña que ser aquela que fose a misa…..



Angelita comentaba tamén que a súa avóa collía unha boina que fose a misa e dicía mirando a vaca :

POR AQUÍ PASOU CRISTO

PARA QUE ESTE MAL SEXA VISTO

MORRA O MAL

E VIVA O NOSO SEÑOR JESUCRISTO.
Deste xeito, pasándolle a boina e dicíndolle estas palabras, “limpaba” á vaca de todo mal.


Normalmente comezábase facéndolle coa boina o sinal da cruz na fronte da vaca, despois comezábase de adiante cara atrás pola perna dereita, seguidamente facíase o mesmo na perna esquerda…..Despóis de dicir a oración chuspía fora dá cuadra.
A min seica miña avoa tamén dicía esta oración comigo, cando era mui pequeno, seica que eu choraba muito e non sabían que me pasaba, o médico non sabía xa que recetarme, así que miña avoa Ramona collíame no seu regazo e cada día repetía nove veces a oración, non sei si me pasaba a boina pola cara ou si o final tamén chuspía……o final seica deixei de chorar.

P.D. Agora prácticamente ninguén usa boina, unha magoa que se fose perdendo a utilización desta peza.

Eu teño unha, a uso naqueles momentos que para min teñen algo especial e quero que ao levala posta sexa unha homenaxe en recordo daqueles homes que formaron parte na miña vida, deste xeito sinto que están conmigo.

Por iso, no documental de Cerponzóns a Mil, quixen ter ese momento coa boina posta en memoria deles.

CONTOS NA LAREIRA (40) A CRUZ DE CARAVACA.

A CRUZ DE CARAVACA

Unha historia que ten parte de realidade, algún de vos quizáis recordará algo desta historia, por suposto, os nomes son inventados…
Mercedes terminara a súa xornada de traballo nunha  leira situada preto de Parrei, dita leira era a que máis lexos tiñan os seus pais da súa casa, herdárona da súa avóa e aínda que quedaba bastante lonxe, era onde mellor dábaselle a colleita de millo, a  Mercedes víala pasar moi cedo, acompañada da súa vaca e co seu carro, pasábase todo o día na leira, e subía cara á súa casa xa á noitiña, cansa, suorenta e como ben podía alzando a súa voz cara a Marela, a súa vaquiña e compañeira de fatigas, imos Marela imos, que xa por hoxe acabamos…..


Aquel día , como outros tantos, Mercedes chegou a casa e o primeiro que fixo foi meter na cuadra a Mareliña, para iso pasaba por diante da cociña, a cuadra quedaba ao carón daquela estancia, contaba cunha porta que se abría pola metade e que deixaba asomar a cabeza de Marela para que compartise como un membro máis da familia todos os comentarios e chismes do día, doulle a súa comida e de beber, e ao pechar a porta inferior comezou a decir unha oración dando as grazas por todo o traballo realizado, pedindo saúde á Virxe e que coidase da súa Mareliña de calquera mal de ollo que podían botarlle.

Ao entrar na cociña cambiouse de calzado, quitouse aqueles pesados zocos e púxose unhas zapatillas que deixaban ver cada unha delas o dedo gordo de cada pé, un día destes teño que ir a feira, estas zapatillas están cada día máis roídas, malditos ratos !

Pronto se esqueceu das zapatillas, entrando na cociña veulle o cheiro habitual, o do fume que saía da lareira, alí seguía a fogueira que desde a primeira hora da mañá crepitaba durante todo o día e non se apagaba ata chegar a noite, nese momento, na lareira, quentábase un enorme pote que era onde se cociñaba o sustento de toda a familia, as paredes exteriores do pote retiñan anos de innumerables lumes, no interior del, as súas paredes ía gardando sabores indefinidos de tantas comidas feitas.

Nunha esquina da cociña atopábanse ceando as dúas irmás menores de Mercedes, apoiadas na artesa e coas súas cucharas de madeira raspando naqueles pratos para aproveitar ata o mínimo alimento que puidese quedar.

Mentras tanto Marela deitouse encima dun montículo feito de toxo e palla, o día fora agotador e necesitaba o seu descanso, non estaba para escoitar contos, Mercedes pechaba a media porta para evitar no posible que aquel cheiro desprendido da cuadra non se mesturase no ambiente da cociña, aínda así o estiércol era como un ambientador dos que temos hoxe en día, ao presionar o bote automáticamente a fragrancia vaise desprazando por todas as estancias….

Sin ganas, Mercedes colleu algo para cear e púxose á mesa, Faustino, o seu pai, espetoulle: hoxe chegaches moi tarde, seguro que estiveches parada polo camiño con esas chismosas que viven na Bouza, si fosen traballar ! mentres dicía isto Faustino metía unha cunca dentro do pote para servirse aquel caldo que viña acompañado duns anacos de patacas, algo de unto e un par de garavanzos.

Hoxe estivo aquí a señora Xusta, quere falar contigo, necesita de alguén que a vaia a coidar e que seguramente co paso do tempo quedarse a vivir na súa casa, séntese maior e moi cansa, está soa e ten medo de que un día páselle algo e ninguén a poida axudar.

Mercedes comezara a cear, escoitaba con  pouco interese no que lle estaba comentando o seu pai, si Marela estaba cansada ela non se quedaba atrás, o seu pai insistía: penso que é unha boa oportunidade, a señora Xusta non ten parentes próximos, e ti podes chegar a quedar coa súa herdanza, hai pouco que comprou unha xovenca e un carro cun arado na feira de Mosteiro, e muller de fartura.

Para Mercedes o que lle dicía o seu pai éralle irrevelante, ela non tiña en mente ir vivir cunha señora, o que ela quería era ser costureira e xa estivera falando cunha veciña de Tilve que levaba dous anos na capital aprendendo o oficio e xa estaba gañando uns cartos, por cada basta de unha falda dabanlle dez patacos.

Mercedes cenaba, o seu pai seguía insistindo en que tiña que ir visitar á señora Xusta, foi cando nese momento entraba na casa Lola, a nai de Mercedes, saíra a gardar as galiñas e entraba xa escoitando a voz alterada do seu home, ela coma se non quixese a cousa, púxose a comentar algo sobre un tal Leovigildo, que tiña un autobús e dedicábase a ir ás feiras, resulta que viña cargado con dous porcos , cinco leitons é unhas ducias de galiñas e nunha curva foiselle a carga para un lado e os pobres animáis saliron despedidos polo aire !

O seu marido díxolle que se deixase de contar tonterías e que convencese a Mercedes de que tiña que ir falar coa señora Xusta.

Fixo un xesto cos ombreiros e mirando á súa filla indicoulle cun pechar de ollos que se tranquilizará e que despois xa falarían as dúas, era a maneira de comunicarse entre elas cando había algo que era mellor falar a soas.

Cando as irmás pequenas fóronse para cama e o pai habíase tamén retirado, quedaron a fregar os pratos, como habitualmente facían todas as noites, era o momento en que aproveitaban para comentar o máis íntimo ou ben cando sucedía algo como o que se falou na cea ou calquer outra cousa que querían falalo con máis intimidade.

Mira filla, eu creo que sería bo para ti ir servir a casa da señora Xusta, o que tes que facer é o mesmo que estás facendo todolos días en casa, así que non che vai a ser complicado, ademais vaiche a sobrar o tempo para que poidas coser tamén, terás unha habitación para ti soa e poderás ir cosendo para ela e para a xente de fóra, nunca se sabe o que un vai necesitar…

Mercedes foise para a cama media convencida pola súa nai, esperou ao domingo e ao saír de misa, cerca da oliveira que hai o carón das escaleiras fixolle a espera, cando a señora Xusta comenzaba a baixar achegouse Mercedes para falar con ela, non tiveron que falar moito, mentres baixaban Tilve abaixo en dirección ás súas casas foron comentando algunhas cousas, a señora Xusta quería que Mercedes fose vivir con ela, pero Mercedes non estaba convencida, de momento quería seguir vivindo cos seus pais.

Si vostede necesita en calquera momento do día ou da noite axuda, só ten que chamar por min, as nosas casas están cerca e en nada xa estou xunto súa.

Mira rapaza, eu o que quero é que veñas vivir á miña casa, pero bueno, co tempo xa che irei convencendo, non hai présa. Si quero que veñas ti a vivir comigo é porque che coñezo ben, eres traballadora e educada e sabes facer de todo, que saibas que si vés vivir comigo a miña herdanza será para ti, sabes que teño só de familia dous sobriños e nunca se preocuparon por min , e iso que eu ao seu pai o queria moito e crieino eu ! Non sei a donde imos chegar, esta xuventude non ten respeto ningún…..bueno miña filla,ti ven e probas, xa verás cómo vas estar a gusto, e así foi….

Aos poucos días Mercedes foise ocupando dos quefaceres da casa de Xusta, unhas veces íalle ás súas leiras, outras lle facía a limpeza de casa, a comida….de todo un pouco, menos coser, porque de momento o tempo que dispoñía non lle daba para máis.

Así foron pasando os anos e cada vez foron collendo máis confianza, quizais demasiada confianza….

Mercedes comezaba a ter as mans un pouco longas, seguramente pensaba que como todo o que había naquela casa sería o día de mañá para ela non pasaba nada, e sen pedir permiso ía levando de cando en vez algunha manta, outras veces unhas sábanas , que si un mantel……a señora Xusta xa prácticamente non se levantaba da súa cama e isto aproveitábao Mercedes para ir levándose cousas para casa dos pais, eles pensaban que coa paga da señora Xusta iba mercando os días de Feira.

Un día , revolvendo nos caixóns dun moble que presidía unha pequena estancia que facía a función de salita, Mercedes atopouse cun collar de perlas que tiña unha cruz de Caravaca, chamoulle a atención e gardoulla no sostén, xunto ao collar.

Para os creyentes a Cruz de Caravaca ten un infinito poder de protección e de bos augurios. O significado esotérico da Cruz é o cruzamento do espírito (liña vertical) e o plano material (linea horizontal). É usada en distintos rituais esotéricos pois é un amuleto sumamente eficaz, outorga protección contra todo tipo de males, protexe ao fogar e aos seus habitantes, rexeita as malas enerxías e os danos, protexe a economía familiar e brinda prosperidad.


Ao cabo dun tempo, a señora Xusta púxose moi doente, a cousa pintaba mal, días antes da súa morte deulle as últimas instrucións a Mercedes, dixolle como quería ir vestida na caixa, cantas misas quería que se lle fixesen ( sempre andaba decindo que cando morrese non iba haber naide que lle fixera unha misa ), as flores que máis lle gustaban para adornar no seu nicho, ah ! E non se che esqueza de ir ao primeiro caixón do moble da salita, alí teño unha cadea coa Cruz de Caravaca, posma entre as miñas mans, que quero tela sempre comigo.

Aos poucos días Mercedes era a nova dona da casa, morrera Xusta e por fin estaba liberada e podería facer o que mellor lle conveñia, nada de andar a traballar  no campo, tiñao decidido, iba a poñerse a coser.

Pero ao pouco tempo da morte da señora Xusta, Mercedes comezou a sentirse mal, sentía como unha presión no peito, cada día maior, non a deixaba respirar, tiña algo metido no corpo, no sabía cómo poñerse, na cama non aguantaba, de pé tampouco….comezou a estar preocupada.
Aconsellada pola súa nai foise a xunto dunha señora que tiña fama de curar os males de ollos e os do aire, esta señora ao vela xa lle deu unha mala sensación, engurrou o ceño e fíxolle varias preguntas, ao momento díxolle a Mercedes o que lle sucedía.

Ti tes algo que non é teu, e alguén o está reclamando desde o outro mundo.

Mercedes ao escoitar isto púxose toda colorada e ao principio non quería asentir que efectivamente tiña certas cousas que non eran súas, que as colleu de casa da señora Xusta.

Mira rapaza, ti colliches algo que terás que devolvelo ao seu dono, porque si non, non curarás.

Avergoñada, Mercedes díxolle a verdade…..algunha cousa levei para a miña casa, unha manta, unhas sabanas…pouca cousa, tamén unha Cruz de Caravaca que tiña nun caixón, pouco máis, xurollo !

Pois claro ! a Cruz de Caravaca ! Terás que ir ao cemiterio e abrirlle o nicho onde está enterrada e meter a Cruz de Caravaca con ela, é eso, non cumpliches co que che pediu.

Mercedes estaba toda asustada, Dios mío ! En que lio me metín ! Teño que ir ao cemiterio e abrir o nicho da señora e meter a Cruz !

O primeiro que fixo foi contarllo á súa nai, mamá, mamá, que fago ?

Pois que terás que facer o que che din, ti así non podes seguir, mira, hoxe mesmo imos ir a falar co enterrador, comentámoslle o que che sucede, e seguro que cunha boa propina fainos o favor de ir abrir o nicho.

Así foi, convenceron ao enterrador e quedaron para facer a operación a unha hora en que todo os veciños máis próximos a Perre ( nome do lugar onde está situado o cemiterio) estivesen durmidos.

Así que eran as dúas da mañá e atopáronse onde está situado o cruceiro situado á beira da Ponte Malvar, subiron xuntos pola estrada e foron meténdose polos carreiros por onde non houbese muitas casas preto é así poder pasar o máis desapercibidos posible, aínda que algún can comezou a ladrar ao sentir que se achegaban ás súas casas, pero nadie se levantou haber quen pasaba.

Aquel día chovía.E mentres ían camiño do cemiterio a choiva intensa provocaba a néboa máis espesa que xamais viran. Pero nese momento só podían notar que tremían, e que os seus dedos cravábanse sen poder evitalo nos seus brazos cruzados, agarrados fuertemente por instinto.

A néboa, impregnada daquela luminosidad estraña, froito dos candís, a ras de chan, empezou a arremoliñarse e parecía cobrar vida, ascendendo ao redor delas, que momentos xamais vividos !

Chegaron ao cemiterio e elas duas estaban asustadisimas, ademais Mercedes estaba asfixiada, o seu peito estaba a piques de reventar, desde a súa casa ata o cemiterio tiveron que facer varias paradas, sentarse un tempo e poder así retomar o camiño.

O enterrador abriu o portal do cemiterio e penetrou el só : Maldita porta ! Como chirría esta porta, vai espertar a todos !

O enterrador sempre foi un home con humor especial…sempre andaba a presumir de ser o que máis dentes de ouro tiña na casa…..

Ao pouco xa non vía nada, virou a cabeza e alzando un pouco a voz díxolle a Lola : achegarvos, trae un candil ou un raio , que non vexo nada e aínda me vou a caer de cabeza !

Lola apresurouse e levoulle suficiente luz para poder ver por onde pisaba, pronto chegaron ao nicho da señora Xusta, agachouse e palpou haber que había diante do nicho, aínda quedaban algunhas flores que prácticamente estaban todas marchitas, o enterrador dou un paletazo e deixou nun momento todo despexado, retirou a placa de mármol e colleu o martillo, comezou a romper a parede de ladrillo que el días atrás fixera.

Mentres, detrás, Mercedes e a súa nai gardaban silencio e abrazábanse unha á outra, molladas  cóma pitos, debaixo daquela parroquia que tiñan para levar o muiño.

Mercedes temblorosa mantiña a man dereita pechada, nela tiña o collar coa Cruz de Caravaca, non lle chegaba o momento de meter a Cruz no nicho e escapar de alí o máis rápido posible.

Nisto o enterrador xa fixera espazo suficiente no nicho, e meteu as dúas mans para poder arrastrar o ataude, agora quitarei a caixa hacía fora e vós encargádesvos de abrir a tapa, despois Mercedes introduces a Cruz e de novo baixades con coidado a tapa, eu despois xa volvo metela dentro.

Así o fixeron, aínda que á hora de levantar a tapa a Mercedes tremíanlle tanto as pernas e as mans que non daba aberto o ataude, foron momentos moi tensos, Lola mentres tanto rezaba en voz alta, e ao final puideron terminar de colocar sobre aquelas mans xa nun estado de putrefacción e de paso soportando á vez o nauseabundo cheiro que desprendía o cadaver da señora Xusta.

Mercedes tan mal estaba de door e aínda por encima soportando aquel cheiro e a situación, que se volveu uns pasos e comezou a vomitar, a súa nai véndoa así tamén púxose a facer o mesmo, mentras o enterrador berreaba con elas, mala chispa vos coma! Acercade o candil ! Que non vexo ! Eu quiero acabar canto antes é ir para casa a dormir, que mañán teño traballo!

Alá como puido Lola achegoulle o candil, en pouco tempo o enterrador xa había de novo levantado a parede do nicho.

Colocaron de novo aquelas flores marchitas e a fume de carozo fóronse para as súas casas.

Esa noite Mercedes quixo quedar a durmir na casa dos seus pais, a noite deulle moitos sustos e seguramente poñeríase a soñar con todo o que lle sucedera.

Mercedes caeu rendida na cama, e con todo que lle pasou, durmiu de seguido, non tivo ningún pesadelo, ao contrario, xa non recordaba o tempo que non durmía tan ben.

Á mañá seguinte parecía outra, aquela dor que non a deixaba vivir desaparecera, nin rastro del.

Mirou ao ceo, pechou os ollos e cunha oración deu grazas e pediulle perdón á señora Xusta.

NOTA :

Un tempo despois, unha veciña, vendo que naide facialle unha misa a señora Xusta, foi xunto o cura e mandoulle facer unha misa, habíallo prometido a señora Xusta, unha tarde de outono a señora Xusta comentaballe a veciña que tiña pena porque estaba segura que naide despois de que morrera se iba a acordar dela, nin lle farian unha misa.

A Veciña tranquilizouna, non se preocupe, si non hai naide que lle faga unha misa, fareilla eu.

FIN.

CONTOS NA LAREIRA (41) O GRAO DE CORVO.

ANTRE SAN XOÁN E SAN PEDRO, RECOLLELO CENTEO.


Cornezuelo, denton, cornello, cornecho, caruncho, corno, grao de corvo …Todos estes nomes e moitos máis se refiren a un gran negro que nacen nalgunhas espigas de centeo, este gran é un fungo que ten tras de si unha historia “alucinante”….

É tal a historia que ten que necesitariamos horas e horas para poder ler todo o que se escribiu sobre este alucinógeno.


Os nosos antepasados, que cultivaron centeo nas súas leiras, seguro que terían moitas cousas que contarnos, hoxe en día son poucos os veciños que teñen recordos sobre o cornello ou caruncho, nomes máis comúns deste gran na nosa parroquia de Cerponzons, ainda así recollemos algúns recordos dos máis maiores da parroquia, máis adiante falo dos recordos que teñen os meus veciños, ainda así resulta curioso que xente de certa edade non saben nada sobre este fungo, o mellor con este relato a  muitos de vos vaivos vir a cabeza algunha historia de un veciño ou veciña que da noite para a mañan toleara…..


Características macroscópicas

Carpóforo que brota dun esclerocio alongado ou cilíndrico, liso ou debilmente raiado, de cor púrpura, cuxo tamaño varía en función do tamaño da planta sobre a que parasite. Sobre un mesmo esclerocio poden reproducirse varias frutificacións.

Frutificacións compostas por un longo pé, que pode superar facilmente os 10 mm de longo, de cor marrón escura con tons avermellados ou lilas, en cuxo extremo se sustenta unha pequena cabezuela, ás veces pouco visible macroscópicamente, de apenas uns milímetros, de cor ocre amarelado, aínda que marcadas por uns puntos que constitúen os ostiolos.

Carne inapreciable.

Hábitat:

Crece de forma totalmente parásita sobre os talos de diversas gramíneas, non só do centeo, tanto na primavera como no verán, é moi daniña.

Este gran ten muita popularidade debido a un alcaloide, de nome ergotamina, que afecta o sistema circulatorio e ademáis provoca alucinacións. Cantas veces tiñase falado entre os nosos antepasados de que a fulanito ingresaronno porque volveuse tolo, e o mellor foi debido a este gran….Por iso, ainda hai veciños que se recordan que tiñan muito cuidado de separar o caruncho ou cornello dos outros grans, dado que unha fariña que estivese contaminada tería consecuencias gravísimas. Canta xentiña pensaría que algunha veciña ou veciño tiñan o demo no corpo, ou que facían bruxería, moitos episodios de bruxería tiñan a súa orixe nos delirios provocados por comer pan con caruncho, un caso que fora mui soado ocrurriu en Massachussets, no século XVIII, cando condenaron a 25 mulleres a morte, habían sido acusadas de pactar co demo tras unha intoxicación masiva con efectos similares ao LSD, fora o chamado proceso das Bruxas de Salem.


Falando da ergotamina, cando nas nosas parroquias quen comía certas cantidades de pan que estivese contaminado por toxinas producidas polo fungo do centeo e comezaba a atoparse mal empezábase a rumorearse polos lugares da parroquia, por exemplo : o fillo de Juan o dá Rons ten a “febre de San Antonio”, “lume de San Antonio” ou ” lume do inferno”, é dicir, que sufría ergotismo.

Este fungo producía unha substancia, a ergotamina, da cal deriva o ácido lisérgico, e tiña uns efectos ao envenenarte que se traducían en alucinacións e convulsións.

Moitas das persoas que se envenenaban chegaban a morrer, con síntomas de fortes dores abdominais que producían a morte súbita, e se lle pasaba a unha muller embarazada producíalle inmediatamente o aborto, outros enfermos sufrían mutilacions, podendo chegar a perder todas as súas extremidades.


As intoxicacións con este fungo eran moi frecuentes na Idade Media, os frades da Orde de San Antonio crearon hospitais dedicados en exclusiva a coidar a todas aquelas persoas que estivesen envelenados, estes frades levaban un hábito escuro cunha gran T de cor azul no peito.


Así que moitas das xentes enfermas tiñan como único remedio para curarse o ir peregrinando a Santiago de Compostela, no hospital do convento de San Antón de Castrojeriz curaban aos enfermos ofrecéndolle pan de trigo candeal.


O caruncho foi parte do nacemento dunha gran industria farmacéutica galega, alá polos anos 30 e 40 a empresa ZELTIA empezaba a experimentar coas súas alcaloides, dos cales se realizaron os inyectables que levaron o nome de Pan Ergot, usado naquela época para as mulleres que acababan de parir co fin de evitar hemorraxias, tamén era utilizado para curar as migrañas e o glaucoma.


Era tal a importancia que tiña no mundo da farmacoloxía que sobre os anos 50 había escaseza deste fungo que en Galicia houbo un momento que os prezos eran moi elevados e chegáronse a exportar grandes cantidades.

Desde a segunda metade do século XIX comezou a potenciarse a recollida do ” grao de corvo”, en Galicia sabíase que o clima favorecía a aparición do fungo e comezaban a demandalos médicos , laboratorios, comadronas….así que antes da sega íase recollelo a man, había lugares que era unha invasion de xentes as que buscaban este fungo dado o seu valor, para moitas casas de labradores era un complemento para a súa economía, foi unha época onde desde o porto de Vigo saían cargamentos para Inglaterra, Alemaña e Estados Unidos. 

Nun artigo publicado en La Voz de Galicia hai uns anos dicíase que : Anxo Fernández revela que o cornezuelo galego era o máis apreciado. En 1912 a revista American Druggist sinalaba: «O ergot de centeo de maior calidade é o producido nas provincias do noroeste de España. Envíase por barco a Londres desde Vigo ou Lisboa, e case todo é consumido nos Estados Unidos». En Galicia, algunhas farmacias e laboratorios lanzan medicamentos derivados da ergotina, en producións modestas. Pero todo cambia en 1936, apenas dous meses antes da Guerra Civil, cando dous científicos formados na Universidade de Santiago, o médico Ramón Obella Vidal e o farmacéutico Francisco Rubira, fundan o Instituto Bioquímico Miguel Servet, en Vigo. Con eles traballa o intelectual galeguista Alexandre Bóveda e o químico Fernando Calvet. 

A Guerra Civil trunca o traballo de investigación que comezaban a realizar, Bóveda é ajusticiado na Caeira, Calvet exíliase….

Varios anos despois, os irmáns Fernández López impulsan a creación dunha empresa que co tempo sería a revolución da industria farmacéutica : ZELTIA.

Para iso incorporan para os seus laboratorios a científicos, entre eles a Calvet, e tamén aos do Instituto Miguel Servet.

Os irmáns Fernández comezan a facer grandes plantacións, queren aproveitar a riqueza da flora medicinal galega, entre estas plantacións destaca a de centeo, comenzan a producir de forma industrial grandes cantidades de cornezuelo, os seus descubrementos  comezan a ter grandes éxitos , a fabricación de insulina, a efedrina, novas vacinas, vitaminas, pesticidas e fungicidas, ZELTIA converte a súa marca ZZ en líder de vendas, e todo isto grazas ao cornezuelo, denton, cornello, cornecho,  caruncho, grao de corvo…..

OS COMENTARIOS DOS VECIÑOS :

Unhas das veciñas que pregunteille polo caruncho non recordaba muito del, e foille preguntar o seu pai……….

Acabo de falar con meu pai, e botouse a rir, mentras ibame contando……

Na nosa casa, ese gran non se aproveitaba.

Aqui chamabanlle o caruncho.

Seica anos antes, o que facian era por os rapaces pa que estuvesen entretidos a escollelos, porque viñan a compralos para facer remedios, como algo farmaceutico, pero habia xente, algunha, que pensaba que se o compraban era algo bo, e comenzaban a usalo tamen, nas suas fornadas propias, po pan que cocian pra si, pero seica o seu efecto era como algo alucinogeno, e que claro despois andaban “pintando a mona polas fincas“.

Porque os que viñan a compralo decianlle que era pra facer remedios, pero non lles contaban os efectos que producian.
Non che sabia nada disto, grazas a meu pai que mo contou, eu recordo que o tiraban, decianme que non servia, pero a historia que habia detras non cha sabia.

Vamos! que o raio do gran era como unha especie de psicotropico!

Hubo máis veciños e veciñas que me foron comentando sobre este gran :

1-No sei que se utilizaba na medicina è que o pagaban moi ben, eu teño visto pero na casa escolliano è tirabase.

2- A min, miña avoa decíame que ese gran tiña referencia co demo.

3- A miña avoa sempre que estábamos co centeo avisa de que ese gran era veneno !

4- Meu avó coñocía co nome de cornello, recorda que antiguamente había veciños que andaban polas fincas a collelos, despóis vendianos as farmacias, seica facían medicinas e remedios, incluso había de quen o vendía nas feiras.

5- Recordo sendo mui pequena que viña un señor nun camión, iba polas casas a recollelo, e pagaba bastante ben.

6- Eu recordo a época de mallar, colocaban unhas sábanas vellas no chan e despois recollíamos o gran para un saco, separando o cornello.

7- Eu teño visto o caruncho cando na miña casa sementaban o centeo.

8-Eu recordo sendo un neno que daqueles tempos plantabase muito centeo, e íamos a recoller as cornellas, o que non recordo xa para que as recollíamos, pero seguro que algo se facía con elas.

Á maioría dos veciños que lle fun preguntando xa non lembran como algúns dos seus antepasados sabían que pagaban moi ben o quilo do ” grao de corvo”, claro que algo que contiña numerosos compostos, polo menos catro tipo de alcaloides, entre eles a ergotamina da que sae o LSD, era para telo en conta e non comentalo aos catro ventos, cantos menos o soubesen mellor. O mandar aos máis pequenos da casa en época de verán ás leiras para sacar o fungo, con forma de espolón de galo, era unha maneira de telos entretidos e ao preguntar respondíaselle por exemplo que era daniño e que había que retiralo da espiga, e non se podía deixar tirado na leira porque volvería nacer con máis forza.

Lembra unha das miñas veciñas que viña un señor cun camión para recoller o fungo, efectivamente había quen se dedicaba a ir polas aldeas para comprar ferralla, trapos e calquera cousa que lle puidese interesar, o “grao de corvo” foi un elemento que se sumou ao seu negocio e proporcionáballe moitas ganancias.

No ano 1951 unha noticia nun xornal facía referencia en grandes titulares : Una extraña enfermedad siembra el terror en un pueblo de Francia :

LOS ATACADOS SUFREN INTENSO DELIRIO Y EN MUCHOS CASOS SE VUELVEN LOCOS !!!

A este caso denominóuselle ” EL MAL DEL PAN”, xa que se culpaba a unha panaderia dos feitos acaecidos, unha intoxicación que levou por diante a tres veciños, impulsando a suicidarse a seis veciños máis é ingresando vintetrés veciños nun manicomio, os trastornos alcanzaron a un total de douscentos veciños do mismo lugar.

Nota :

Entre os científicos que estudaron este fungo e os seus derivados atópase Albert Hofmann, cuxos experimentos o encamiñaron ao descubrimento da dietilamida do ácido lisérgico ( LSD), un poderoso enteógeno derivado do cornezuelo que afecta o sistema serotoninérxico.

Máis información: https://es.m.wikipedia.org/wiki/Claviceps_purpurea



CONTOS NA LAREIRA (42) AS ESPULLAS.

COMO ELIMINAR AS ESPULLAS/VERRUGAS 
Son coñecidas tamén co nome de ” Varrugas” ou ” Vurrugas”, fai muitos anos críase que nacen por poñernos a contar as estrelas e que se ademais se sinalas unha parte do corpo, e decías  : Estreliña alí- verruguiña aquí, salía unha Verruga na parte que se marcaba, quizais fose verdade, pero eu que as tiven en mans e cóbados non lembro estar a ver as estrelas e sinalando ningunha parte do corpo….


Como noutras enfermidades que vou comentando, son moitas as formas en que se podían curar as Espullas , había quen usaba un cordel que ataba ao redor da Espulla, isto fai que acelere a súa desaparición, hai que me comentou que o mellor era atar unha serda do rabo dunha vaca arredor da verruga e agardar a que seque,  tamén había que para curarse ía a casa dun veciño que tivese dúas portas, unha de entrada e outra de saída, o enfermo levaba unha man chea de sal, entraba pola porta e tiraba o sal ao lume da lareira, mentres ao mesmo tempo dicía:

Verrugas traio,

Verrugas vendo

aquí as deixo

e vóume correndo.

Saía correndo pola outra porta e ao pouco tempo as Espullas ían caindo. Tamén suliñar que estas palabras que dicía o enfermo tiña que repetilas nove veces seguidas e ademais sen respirar, é dicir, facías a inspiración e recitabas as palabras, e despois de terminar volvías respirar, así nove veces.

Outra das prácticas que había era a de ver a dous homes montados nun cabalo, e ao pasar por diante dun dicíase: Aí van dous dacabalo dunas miñas verruguiñas salten non cu dun”. Para que fose efectiva esta curación non se debía acordar antes cos homes que montasen no cabalo.

Tamén se cría que para curar as espullas era moi efectivo unha Babosa.

Collíase unha e matábase, despois deixábase secar encima de onde tivésemos as espullas e despois de realizar esta operación o paciente tiña que evitar pasar durante un ano polo lugar onde collera a Babosa, se non cumpría isto as espullas  reproducíanse de novo, pero en maior cantidade e sen posibilidade de curar.

Hai quen coas Babosas realizaba a curación doutra maneira, primeiramente era buscar unha Babosa viva e de cor branca (non podía ser negra), despois crávase nun pau e espichase no chan, recóllese a súa baba e se unta polos sitios onde teñamos as Espullas, despois é esperar a que se seque a Babosa e ao mesmo tempo as Espullas iranse caendo….


Na nosa Parroquia vas falando cos veciños e son muitos os que din que se eles curaronse con auga de unha fonte, outros con leite de figos verdes……Outro remedio era coller unha moeda de cobre e metela nun tarro con aceite e despois aplicaba coa moeda este aceite sobre a espulla………Pódese fregar a verruga co zume da planta chamada ceridonia (ceruda, herba das andoriñas) durante dúas ou tres semanas ata que seque……

Pero se un quere curarse, eu dígolles a todos que como San Benitiño ningún, pero o de Lérez ! Aínda así hai quen solicita o favor a tres dos santos máis venerados na nosa Galicia, San Benito de Lores, San Benito de Lérez e San Benito de Cambados.
Eu era moi pequeno e tiña espullas nas mans e cóbados, un día de San Benito de Lérez a miña avoa Ramona colleume da man e levoume andando ata San Benitiño, levaba consigo unha botella de aceite e media ducia de ovos para darlle o San Benitiño ( seica había que levar un ovo por cada espulla que tivese) pa min que eu tiña máis de vinte, pero bueno, tampouco íamos a quedar sin ovos na casa, pensaría miña avóa, escoitamos a misa, despóis pasamos tres veces por debaixo do Santo, nunha botella de gaseosa Feijoo, das que tiñan cierre a presión, colleu o aceite bendecido, máis tarde xa na casa pasáronme o aceite polas espullas e o día seguinte non quedaba unha….

A miña avóa Ramona respectaba todos os costumes, como a maioría dos devotos, o pasar por baixo do altar do Santo, ofrecer unha figura de cera que representaba a parte do corpo que tiña enferma, tamén pasar o pano pola imaxe do Santo e despois me frotaba por onde tiña as espullas…..

Que eu recorde era a primeira vez que fun a San Benito, cando cheguei quedeime asombrado, ver aquelas persoas subir 44 peldaños e 4 descansos de xeonllos, agora é raro ver esa devoción….pero é que naqueles anos eran muitísima a xente que se ofrecía a ir de xeonllos.

Agora xa outros medios para eliminar as espullas, os tempos cambian, esperemos que non se perdan as tradicions…


Fontes : MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “A medicina popular en Galicia”, autor; V. Lis Quiben, é tamén de publicacions de Jorge Romani e Xosé Ramón Mariño.

CONTOS NA LAREIRA (25) CURAR A DOR DE OÍDOS.

CURACIÓN DA DOR DE OÍDOS :
El dolor de oídos se cura vertiendo en ellos unas gotas de leche de una mujer que haya dado a luz un varón, o también taponando el conducto auditivo con un trozo de jamón viejo……así lo recogió V. Lis en su libro que trata sobre la Medicina Popular en Galicia.

Son moitos os remedios que polo mundo adiante había para curar a molesta dor de oídos, en Francia , por exemplo, un dos remedios que había para curar a Adenitis era a de desollar unha culebra e poñela a macerar en augardente, logo empapábase nun algodón e metíase na orella enferma, o de usar a serpe era moi común e na nosa parroquia por suposto, usábase para moitas enfermidades.

Na nosa parroquia un dos remedios para curar a dor de oídos era o de usar Lauchas, pequenos ratiños que a veciña encargada de realizar a sanación encargábase de ir buscalos nas metocas de millo ou nos palleiros de erba que se encontraban polas leiras.

Os pequenos ratos eran moi apreciados en moitos lugares, é sabido que os curandeiros usabanos moito para combater a tosferina, o tifus e a tiña, para iso preparábase un caldo de rato que había que tomar ben quente, seica podías botarlle pan, polo menos a min o caldo sempre me gustou con muito pan, que a cuchara quedase dereita……

Pero neste caso a nosa veciña usábaos para a dor de oídos e parece ser que era moi eficaz, o seu procedemento era moi sinxelo, collía uns cuantos ratiños que tiña gardados nun bote, e colocábaos nunha tixola, ao pouco tempo de fritilos apartábanse do lume, recollíase ese aceite que producían ao fritir os pequenos ratos e procedíase a botalo no oído afectado, esas pingas ao pouco tempo eran en grao sumo eficaces, os ratos fritos eran considerados un remedio infalible, mesmo para a tose convulsiva, unhas culleradas dese “aceite” era a solución.


Recordo unha vez aos meus pais comentarme de cando era moi pequeno (daquela viviamos na Taberna de Maria Fuentes), situada enfronte a casa dá señora Hermosinda, que seica eu tiña muitos dores de oídos, era algo insoportable, choraba de día e de noite, houbo unha noite , eran as catro da mañá, que era tal a dor e os choros que o meu pai colleume no colo e levoume andando ata Pontevedra, daquela non había taxis a esas horas, e meu pai non tiña coche, foi andando en busca dun médico para que me dese algo, e algunhas gotas debeu de darme, pero o que non sei eu si chegaron a probar en min co aceite da nosa veciña…..se cadra as dores pasaríanme muito antes, tiñan o remedio cerca da casa.

Sorprenderavos seguramente os que ledes isto por primeira vez e nunca escoitarades destes remedios…

Pero é que remedios onde se usan os ratos son infinidade os que hai, hoxe en día os ratos seguen sendo imprescindibles para multitude de experimentos, os pobres son os primeiros en experimentar o que se coce nos laboratorios…..

Por poñer algún exemplo máis de remedios, fai anos tamén usaban os ratos para os que tiñan pouco pelo, a porqueria dos ratos mesturábase con mel e despois usábase na parte do corpo que un quixese que lle nacese pelo, normalmente era a cabeza a parte onde máis se usaba, unha boa man deste mejunje e a esperar…

Outras veces collíanse as cabezas dos pequenos ratiños e queimábanse, despois esa cinza mesturábase con aceite de arrayán, era outra fórmula de crecepelo.

Noutros casos usaban o vinagre mesturado co estiércol dos ratos, os cabelos renacían aos poucos días, seica brillaban aqueles pelos.

Pero un dos usos que estaba moi estendido era o de darlle ratiños a comer a aqueles nenos que lle abundaba a saliva, dese xeito se lle desecaba a esaxerada saliva que tiña na boca. Pero si ademáis o neno era dos que se mexaban na cama tamén aproveitaban a pel do rato….

O primeiro era que había que despellexar ao rato en vivo, despóis a pel do rato aplicábaselle nos testiculos ao pequeno, tendo en conta que a pel estivese un pouco húmida para que fose efectivo o remedio, probablemente facíase este remedio porque había un tipo de rato que seica non bebía nunca, segundo comentarios, iso si, o rato tiña que ser caseiro, xa se sabe que como o de casa non hai nada mellor…..