CONTOS NA LAREIRA (8)

O MAL DE OLLO NUN NENO
Non sei cantos de vós creredes nisto que vou contarvos, pero todos sabemos que moita xente que recorre aos sanadores e sanadoras que tivemos o longo do tempo, e aínda hoxe en día quedan, son de todo tipo de clases sociais, xente con formación cultural, de todo tipo de nivel económico, que mentres buscan bos médicos para que os curen, tamén ao mesmo tempo, recorren ás tradicións como terapia alternativa.

Hoxe vou comentarvos o caso dun neno, veciño da parroquia de Cerponzóns, un neno que con poucos anos de idade comezou a ter unha serie de problemas de saúde debido ao Mal de Ollo.

O Mal de Ollo era causado principalmente aos nenos, unha simple mirada era a causante de transmitir o mal, e todo debido á envexa. Sempre que teño falado coas persoas máis maiores do lugar e preguntáballe por este mal, dicíanme que normalmente era transmitido por mulleres, especialmente as vellas, tamén houbo quen me contestou que ese mal transmitíano as mulleres en periodo menstrual.

Aquel neno e tamén a persoa que se atopase débil serían os candidatos a sufrir o dano, tanto corporal como espiritual. Para evitar este mal recomendábase ter algún amuleto que acompañase en todo momento.

ESTE NENO NON ESTÁ BEN…

Ramiro* deixou o lejón na entrada da casa e ao empuxar a porta de madeira que pechaba a única abertura pola que se comunicaba a casa co exterior, veulle á cara o familiar cheiro a fume, esta vez mesturado con aroma a col.

Case toda a planta estaba ocupada por unha inmensa lareira que a modo de altar primitivo albergaba unha fogueira que xamais se apagaba. A fogueira crepitaba e soltaba máis fume que o habitual, pois atopabase húmida, no medio da lareira un inmenso pote de ferro colgado dunha grosa cadea oxidada. Alí cociñábase o sustento diario que consistía en patacas cocidas, ese día con algunha col, e que só variaba durante a matanza do porco ou de algunha galiña vella.

Tres nenos e unha vaca comían en silencio. Dous dos raparigos, situados ao redor da tosca mesa de madeira, producían un ruído discontinuo coas súas culleres rascando os seus respectivos pratos para intentar aproveitar ata a máis insignificante brizna de alimento que devoraban poñendo os cinco sentidos niso, mentras o terceiro estaba como encorvado, casi pegando coa cabeza na mesa.

Ramiro viña acompañado de unha veciña que iba a traballarlle unha leira ao xornal, ésta quedou mirando fixamente para o neno é despois de uns minutos dixolle a Felisa* e a Ramiro : éste neno non che está ben ! Éste neno ten algo metido no corpo ! 

Felisa contestoulle que o neno estaba ben, que estaba seguramente cansado de andar co pai o toxo, pero mira coma ríe, non ves ?

A veciña sabía o que decía, mandou poñer de pé ao neno, e contestoulle a nai :

-Mira, fíxate nel, está totalmente encorvado, a éste neno alguén o mirou mal.

Cando a xornaleira marchou a traballar, quedaron Ramiro e máis Felisa falando do que lle dixera, Ramiro non creía en nada de esas cousas do mal de ollo e demáis trangalladas. Mentras que Felisa tiña dubidas, coñocía ben a xornaleira e sabía do que falaba…

A tardiña Felisa acercouse a leira e volveulle a preguntar :

-Ti estás segura de que o neno está mal ?

+Faime caso, leva o neno canto antes a unha señora que hai en Pontevedra, na Praza da Verdura, ela e mui boa en remedios contra o Mal de Ollo.

Ao chegar á noite, cando estaban ceando, Felisa volveu a comentar o tema do neno a Ramiro, ao terminar de cear díxolle aos fillos que se fosen para cama, que xa era hora de deitarse. Felisa quedouse mirando para o pequeno que supostamente estaba co mal encima, efectivamente, cada vez o neno ía máis encorvado é coas pernas torcidas.  E Felisa comezou a falar :

-Ramiro, e si é verdade que o neno ten o Mal de Ollo, mira que esa muller sabe moito diso, e raro que se equivoque, mira como vai o neno, fixáchesche ? todiño encorvado, é que me dís das perniñas?

Xa che dixen que eu non creo nesas cousas, pero si quedas máis tranquila e si queres levar ao neno, lévao, pero eu non vou.

Pero Felisa estaba enterada de que había máis lugares para curar o Mal de Ollo, pasou toda noite dándolle voltas…

Había quen lle comentou que por Corbillón tiñan un penedo milagreiro, había que dar unhas voltas ó redor del e rezando o credo, outro lugar que lle dixera un pariente era en Luaña, Brión, seica había que dar tres voltas a igrexa implorando o seu patrón, San Xulián. Había quen na misma parroquia tiña un pexegueiro milagreiro, dando tamén unhas voltas seica curaban, outros facíanno ó redor dunha figueira, seica de todas as árbores era a mellor para estas curacións.

Na parroquia de Campañó era mui soada a curación do Mal de Ollo. Felisa xa sabía de algún neno da parroquia que acudiu alí, o Mal de Ollo nos nenos curábase con un rito. (Fai pouco que estiven lendo unha historia donde o rito de Campañó recolleuno de boca de unha veciña de O Freixo o meu mestre D. Alfredo García Alén). Seica unha rapaza virxe tiña que dar voltas ó redor da Capela de Santo Paio, unhas veces soa e outras tiña que ir a dar as voltas ó neno enfermo coa rapaza. 

 Tamén estaba o tanto das nove voltas que había que dar na Capela de San Cibrán de Tomeza, era unha das que máis prestixio tiña para curar os males.

Decidiu ir dónde lle dixo a veciña. A primeira hora da mañá do día seguinte Felisa colleu ao neno e foise andando con el no colo ata Pontevedra, buscando a casa dunha señora que empregaba uns remedios que curaban o mal de ollo. O neno levantouse descomposto e feito unha penuria.

Ao chegar a casa da muller non tararon en que lle abrisen a porta, invitárona a pasar e sentarse nunha pequena sala que había na planta baixa. Pronto avisaronna que subise a xunto a señora, nada máis entrar, a señora quedouse mirando para o pequeno, e logo de observalo detidamente díxolle á nai :

Ten o Mal de Ollo. Terás que levalo a un lugar que che vou a dicir, neste lugar hai unha ponte, debes de dar unhas cantas voltas co neno por baixo de devandita ponte 27 veces, cada nove veces tes que dicir unha oración. Non tardes en facelo.

Na mitoloxía galega podemos observar que o de dar voltas a algunha cousa ten unha querencia popular, mismo na medicina popular galega un dos recursos que máis se usou era a de recurrir o círculo, tamén consta na paixase rural, por exemplo na aldea, que estaba construida por diversos elementos dispostos en círculos ó redor dela, outro exemplo son os castros, que tiñan unha conformación circular na súa maioría.

Nada máis saír de alí dispúxose a facelo, logo de terminar co ritual dirixiuse de novo á súa casa. Ao chegar foi o neno o que abriu a porta, no interior estaba Ramiro esperándoos…ao ver ao neno todo erguido, Ramiro non daba crédito, o neno estaba curado.

*Nota : Os nomes de Ramiro e Felisa non corresponden cos reales.

A BOINA, PROTECTORA DAS VACAS ( Cerponzóns, 1000 anos de historia)

UNHA BOINA QUE FORA A MISA…..


A raíz de ver o documental sobre o milenario da Parroquia de Cerponzóns quedeime con que nun momento determinado dúas veciñas que actúan en devandito documental falaban cada unha no seu enclave dun feito verídico que se realizaba fai anos.Trababa sobre a forma de curar ás vacas, sobre que tipo de protección había naquelas épocas onde ante a crenza de que había persoas que botaban o mal de ollo, tanto aos animais como ás persoas.

E o que vou contar realizábase neste caso coas vacas, pero segundo tenme contado a miña irmá, facíase a todos os animáis que tiveran o “mal”, ata a min tamén me chegaron a facer algo parecido….!
Fai anos os animais que cada un tiñamos nas nosas casas supoñían en gran parte o sustento da familia, un destes animais era a vaca, protexela de calquera enfermidade era primordial, así que cada un dos veciños tiñan o seu xeito de realizar unha serie actos que contiñan rituais protectores.


Aínda é hoxe o día que en casas antigas podemos observar que na entrada das cortes , na parte superior, hai unha cruz labrada na pedra, así cando a vaca saía da cuadra pasaba por baixo desta cruz e quedaba protexida de calquera mal.

Tamén dentro da corte adoitábase poñer obxectos ou amuletos que tivesen un poder como o da cruz.

No documental do Milenario da Parroquia, tanto Angelita como Maricarmen, falan do que facían nas súas casas cando unha vaca poñíase enferma….

Angelita comentaba que unha vez tiñan as vacas ao carro, xa postas na cangalla, tiñan pensado ir ata o lugar de A Bouza, nese momento veu unha muller e pasoulle a man por encima á unha das vacas, ao pouco tempo a vaca comezou a inflar, a inflar….e véndoa así sacaronna do carro e retiráronlle a brocha que a suxeitaba, pois podía afogarse….


Mentres Maricarmen no documental comentaba que unha vez tamén tiña a vaca da casa inflada, a súa avóa Ramona mirando así a vaca díxolle a Juan, pai de Maricarmen, que fose buscar á señora Manuela, que entendía dese mal que tiña a vaca.

Mentres ti vas en busca da señora Manuela, dicíalle Ramona a Juan, eu vou buscar unha boina que ” fose a misa”, despois hai que darlla a Manuela para que lla pase á vaca, ela sabe o que ten que facer coa boina….

Fai anos os homes da nosa parroquia, como as doutras, tiñan por costume cubrirse a cabeza cunha boina, daba igual si fixese frío ou calor, comezábase a usar ao ver superada a adolescencia e xa ata a morte había quen xa non a sacaba da cabeza, soamente naqueles actos relixiosos, misas, procesions etc. Ou tamén como cando ían visitar ao mestre, ao cura, á Garda Civil etc., era o momento en que se descubría e levábana na man.

Normalmente tíñase máis dunha boina en casa, había unha que se usaba para os domingos e aqueles días festivos e outra para uso diario.

Por iso é polo que cando se necesitaba unha boina para facer a “curación” tiña que ser aquela que fose a misa…..



Angelita comentaba tamén que a súa avóa collía unha boina que fose a misa e dicía mirando a vaca :

POR AQUÍ PASOU CRISTO

PARA QUE ESTE MAL SEXA VISTO

MORRA O MAL

E VIVA O NOSO SEÑOR JESUCRISTO.
Deste xeito, pasándolle a boina e dicíndolle estas palabras, “limpaba” á vaca de todo mal.


Normalmente comezábase facéndolle coa boina o sinal da cruz na fronte da vaca, despois comezábase de adiante cara atrás pola perna dereita, seguidamente facíase o mesmo na perna esquerda…..Despóis de dicir a oración chuspía fora dá cuadra.
A min seica miña avoa tamén dicía esta oración comigo, cando era mui pequeno, seica que eu choraba muito e non sabían que me pasaba, o médico non sabía xa que recetarme, así que miña avoa Ramona collíame no seu regazo e cada día repetía nove veces a oración, non sei si me pasaba a boina pola cara ou si o final tamén chuspía……o final seica deixei de chorar.

P.D. Agora prácticamente ninguén usa boina, unha magoa que se fose perdendo a utilización desta peza.

Eu teño unha, a uso naqueles momentos que para min teñen algo especial e quero que ao levala posta sexa unha homenaxe en recordo daqueles homes que formaron parte na miña vida, deste xeito sinto que están conmigo.

Por iso, no documental de Cerponzóns a Mil, quixen ter ese momento coa boina posta en memoria deles.

A CRUZ DE CARAVACA (Cerponzóns, 1000 anos de historia)

A CRUZ DE CARAVACA

Unha historia que ten parte de realidade, algún de vos quizáis recordará algo desta historia, por suposto, os nomes son inventados…
Mercedes terminara a súa xornada de traballo nunha  leira situada preto de Parrei, dita leira era a que máis lexos tiñan os seus pais da súa casa, herdárona da súa avóa e aínda que quedaba bastante lonxe, era onde mellor dábaselle a colleita de millo, a  Mercedes víala pasar moi cedo, acompañada da súa vaca e co seu carro, pasábase todo o día na leira, e subía cara á súa casa xa á noitiña, cansa, suorenta e como ben podía alzando a súa voz cara a Marela, a súa vaquiña e compañeira de fatigas, imos Marela imos, que xa por hoxe acabamos…..


Aquel día , como outros tantos, Mercedes chegou a casa e o primeiro que fixo foi meter na cuadra a Mareliña, para iso pasaba por diante da cociña, a cuadra quedaba ao carón daquela estancia, contaba cunha porta que se abría pola metade e que deixaba asomar a cabeza de Marela para que compartise como un membro máis da familia todos os comentarios e chismes do día, doulle a súa comida e de beber, e ao pechar a porta inferior comezou a decir unha oración dando as grazas por todo o traballo realizado, pedindo saúde á Virxe e que coidase da súa Mareliña de calquera mal de ollo que podían botarlle.

Ao entrar na cociña cambiouse de calzado, quitouse aqueles pesados zocos e púxose unhas zapatillas que deixaban ver cada unha delas o dedo gordo de cada pé, un día destes teño que ir a feira, estas zapatillas están cada día máis roídas, malditos ratos !

Pronto se esqueceu das zapatillas, entrando na cociña veulle o cheiro habitual, o do fume que saía da lareira, alí seguía a fogueira que desde a primeira hora da mañá crepitaba durante todo o día e non se apagaba ata chegar a noite, nese momento, na lareira, quentábase un enorme pote que era onde se cociñaba o sustento de toda a familia, as paredes exteriores do pote retiñan anos de innumerables lumes, no interior del, as súas paredes ía gardando sabores indefinidos de tantas comidas feitas.

Nunha esquina da cociña atopábanse ceando as dúas irmás menores de Mercedes, apoiadas na artesa e coas súas cucharas de madeira raspando naqueles pratos para aproveitar ata o mínimo alimento que puidese quedar.

Mentras tanto Marela deitouse encima dun montículo feito de toxo e palla, o día fora agotador e necesitaba o seu descanso, non estaba para escoitar contos, Mercedes pechaba a media porta para evitar no posible que aquel cheiro desprendido da cuadra non se mesturase no ambiente da cociña, aínda así o estiércol era como un ambientador dos que temos hoxe en día, ao presionar o bote automáticamente a fragrancia vaise desprazando por todas as estancias….

Sin ganas, Mercedes colleu algo para cear e púxose á mesa, Faustino, o seu pai, espetoulle: hoxe chegaches moi tarde, seguro que estiveches parada polo camiño con esas chismosas que viven na Bouza, si fosen traballar ! mentres dicía isto Faustino metía unha cunca dentro do pote para servirse aquel caldo que viña acompañado duns anacos de patacas, algo de unto e un par de garavanzos.

Hoxe estivo aquí a señora Xusta, quere falar contigo, necesita de alguén que a vaia a coidar e que seguramente co paso do tempo quedarse a vivir na súa casa, séntese maior e moi cansa, está soa e ten medo de que un día páselle algo e ninguén a poida axudar.

Mercedes comezara a cear, escoitaba con  pouco interese no que lle estaba comentando o seu pai, si Marela estaba cansada ela non se quedaba atrás, o seu pai insistía: penso que é unha boa oportunidade, a señora Xusta non ten parentes próximos, e ti podes chegar a quedar coa súa herdanza, hai pouco que comprou unha xovenca e un carro cun arado na feira de Mosteiro, e muller de fartura.

Para Mercedes o que lle dicía o seu pai éralle irrevelante, ela non tiña en mente ir vivir cunha señora, o que ela quería era ser costureira e xa estivera falando cunha veciña de Tilve que levaba dous anos na capital aprendendo o oficio e xa estaba gañando uns cartos, por cada basta de unha falda dabanlle dez patacos.

Mercedes cenaba, o seu pai seguía insistindo en que tiña que ir visitar á señora Xusta, foi cando nese momento entraba na casa Lola, a nai de Mercedes, saíra a gardar as galiñas e entraba xa escoitando a voz alterada do seu home, ela coma se non quixese a cousa, púxose a comentar algo sobre un tal Leovigildo, que tiña un autobús e dedicábase a ir ás feiras, resulta que viña cargado con dous porcos , cinco leitons é unhas ducias de galiñas e nunha curva foiselle a carga para un lado e os pobres animáis saliron despedidos polo aire !

O seu marido díxolle que se deixase de contar tonterías e que convencese a Mercedes de que tiña que ir falar coa señora Xusta.

Fixo un xesto cos ombreiros e mirando á súa filla indicoulle cun pechar de ollos que se tranquilizará e que despois xa falarían as dúas, era a maneira de comunicarse entre elas cando había algo que era mellor falar a soas.

Cando as irmás pequenas fóronse para cama e o pai habíase tamén retirado, quedaron a fregar os pratos, como habitualmente facían todas as noites, era o momento en que aproveitaban para comentar o máis íntimo ou ben cando sucedía algo como o que se falou na cea ou calquer outra cousa que querían falalo con máis intimidade.

Mira filla, eu creo que sería bo para ti ir servir a casa da señora Xusta, o que tes que facer é o mesmo que estás facendo todolos días en casa, así que non che vai a ser complicado, ademais vaiche a sobrar o tempo para que poidas coser tamén, terás unha habitación para ti soa e poderás ir cosendo para ela e para a xente de fóra, nunca se sabe o que un vai necesitar…

Mercedes foise para a cama media convencida pola súa nai, esperou ao domingo e ao saír de misa, cerca da oliveira que hai o carón das escaleiras fixolle a espera, cando a señora Xusta comenzaba a baixar achegouse Mercedes para falar con ela, non tiveron que falar moito, mentres baixaban Tilve abaixo en dirección ás súas casas foron comentando algunhas cousas, a señora Xusta quería que Mercedes fose vivir con ela, pero Mercedes non estaba convencida, de momento quería seguir vivindo cos seus pais.

Si vostede necesita en calquera momento do día ou da noite axuda, só ten que chamar por min, as nosas casas están cerca e en nada xa estou xunto súa.

Mira rapaza, eu o que quero é que veñas vivir á miña casa, pero bueno, co tempo xa che irei convencendo, non hai présa. Si quero que veñas ti a vivir comigo é porque che coñezo ben, eres traballadora e educada e sabes facer de todo, que saibas que si vés vivir comigo a miña herdanza será para ti, sabes que teño só de familia dous sobriños e nunca se preocuparon por min , e iso que eu ao seu pai o queria moito e crieino eu ! Non sei a donde imos chegar, esta xuventude non ten respeto ningún…..bueno miña filla,ti ven e probas, xa verás cómo vas estar a gusto, e así foi….

Aos poucos días Mercedes foise ocupando dos quefaceres da casa de Xusta, unhas veces íalle ás súas leiras, outras lle facía a limpeza de casa, a comida….de todo un pouco, menos coser, porque de momento o tempo que dispoñía non lle daba para máis.

Así foron pasando os anos e cada vez foron collendo máis confianza, quizais demasiada confianza….

Mercedes comezaba a ter as mans un pouco longas, seguramente pensaba que como todo o que había naquela casa sería o día de mañá para ela non pasaba nada, e sen pedir permiso ía levando de cando en vez algunha manta, outras veces unhas sábanas , que si un mantel……a señora Xusta xa prácticamente non se levantaba da súa cama e isto aproveitábao Mercedes para ir levándose cousas para casa dos pais, eles pensaban que coa paga da señora Xusta iba mercando os días de Feira.

Un día , revolvendo nos caixóns dun moble que presidía unha pequena estancia que facía a función de salita, Mercedes atopouse cun collar de perlas que tiña unha cruz de Caravaca, chamoulle a atención e gardoulla no sostén, xunto ao collar.

Para os creyentes a Cruz de Caravaca ten un infinito poder de protección e de bos augurios. O significado esotérico da Cruz é o cruzamento do espírito (liña vertical) e o plano material (linea horizontal). É usada en distintos rituais esotéricos pois é un amuleto sumamente eficaz, outorga protección contra todo tipo de males, protexe ao fogar e aos seus habitantes, rexeita as malas enerxías e os danos, protexe a economía familiar e brinda prosperidad.


Ao cabo dun tempo, a señora Xusta púxose moi doente, a cousa pintaba mal, días antes da súa morte deulle as últimas instrucións a Mercedes, dixolle como quería ir vestida na caixa, cantas misas quería que se lle fixesen ( sempre andaba decindo que cando morrese non iba haber naide que lle fixera unha misa ), as flores que máis lle gustaban para adornar no seu nicho, ah ! E non se che esqueza de ir ao primeiro caixón do moble da salita, alí teño unha cadea coa Cruz de Caravaca, posma entre as miñas mans, que quero tela sempre comigo.

Aos poucos días Mercedes era a nova dona da casa, morrera Xusta e por fin estaba liberada e podería facer o que mellor lle conveñia, nada de andar a traballar  no campo, tiñao decidido, iba a poñerse a coser.

Pero ao pouco tempo da morte da señora Xusta, Mercedes comezou a sentirse mal, sentía como unha presión no peito, cada día maior, non a deixaba respirar, tiña algo metido no corpo, no sabía cómo poñerse, na cama non aguantaba, de pé tampouco….comezou a estar preocupada.
Aconsellada pola súa nai foise a xunto dunha señora que tiña fama de curar os males de ollos e os do aire, esta señora ao vela xa lle deu unha mala sensación, engurrou o ceño e fíxolle varias preguntas, ao momento díxolle a Mercedes o que lle sucedía.

Ti tes algo que non é teu, e alguén o está reclamando desde o outro mundo.

Mercedes ao escoitar isto púxose toda colorada e ao principio non quería asentir que efectivamente tiña certas cousas que non eran súas, que as colleu de casa da señora Xusta.

Mira rapaza, ti colliches algo que terás que devolvelo ao seu dono, porque si non, non curarás.

Avergoñada, Mercedes díxolle a verdade…..algunha cousa levei para a miña casa, unha manta, unhas sabanas…pouca cousa, tamén unha Cruz de Caravaca que tiña nun caixón, pouco máis, xurollo !

Pois claro ! a Cruz de Caravaca ! Terás que ir ao cemiterio e abrirlle o nicho onde está enterrada e meter a Cruz de Caravaca con ela, é eso, non cumpliches co que che pediu.

Mercedes estaba toda asustada, Dios mío ! En que lio me metín ! Teño que ir ao cemiterio e abrir o nicho da señora e meter a Cruz !

O primeiro que fixo foi contarllo á súa nai, mamá, mamá, que fago ?

Pois que terás que facer o que che din, ti así non podes seguir, mira, hoxe mesmo imos ir a falar co enterrador, comentámoslle o que che sucede, e seguro que cunha boa propina fainos o favor de ir abrir o nicho.

Así foi, convenceron ao enterrador e quedaron para facer a operación a unha hora en que todo os veciños máis próximos a Perre ( nome do lugar onde está situado o cemiterio) estivesen durmidos.

Así que eran as dúas da mañá e atopáronse onde está situado o cruceiro situado á beira da Ponte Malvar, subiron xuntos pola estrada e foron meténdose polos carreiros por onde non houbese muitas casas preto é así poder pasar o máis desapercibidos posible, aínda que algún can comezou a ladrar ao sentir que se achegaban ás súas casas, pero nadie se levantou haber quen pasaba.

Aquel día chovía.E mentres ían camiño do cemiterio a choiva intensa provocaba a néboa máis espesa que xamais viran. Pero nese momento só podían notar que tremían, e que os seus dedos cravábanse sen poder evitalo nos seus brazos cruzados, agarrados fuertemente por instinto.

A néboa, impregnada daquela luminosidad estraña, froito dos candís, a ras de chan, empezou a arremoliñarse e parecía cobrar vida, ascendendo ao redor delas, que momentos xamais vividos !

Chegaron ao cemiterio e elas duas estaban asustadisimas, ademais Mercedes estaba asfixiada, o seu peito estaba a piques de reventar, desde a súa casa ata o cemiterio tiveron que facer varias paradas, sentarse un tempo e poder así retomar o camiño.

O enterrador abriu o portal do cemiterio e penetrou el só : Maldita porta ! Como chirría esta porta, vai espertar a todos !

O enterrador sempre foi un home con humor especial…sempre andaba a presumir de ser o que máis dentes de ouro tiña na casa…..

Ao pouco xa non vía nada, virou a cabeza e alzando un pouco a voz díxolle a Lola : achegarvos, trae un candil ou un raio , que non vexo nada e aínda me vou a caer de cabeza !

Lola apresurouse e levoulle suficiente luz para poder ver por onde pisaba, pronto chegaron ao nicho da señora Xusta, agachouse e palpou haber que había diante do nicho, aínda quedaban algunhas flores que prácticamente estaban todas marchitas, o enterrador dou un paletazo e deixou nun momento todo despexado, retirou a placa de mármol e colleu o martillo, comezou a romper a parede de ladrillo que el días atrás fixera.

Mentres, detrás, Mercedes e a súa nai gardaban silencio e abrazábanse unha á outra, molladas  cóma pitos, debaixo daquela parroquia que tiñan para levar o muiño.

Mercedes temblorosa mantiña a man dereita pechada, nela tiña o collar coa Cruz de Caravaca, non lle chegaba o momento de meter a Cruz no nicho e escapar de alí o máis rápido posible.

Nisto o enterrador xa fixera espazo suficiente no nicho, e meteu as dúas mans para poder arrastrar o ataude, agora quitarei a caixa hacía fora e vós encargádesvos de abrir a tapa, despois Mercedes introduces a Cruz e de novo baixades con coidado a tapa, eu despois xa volvo metela dentro.

Así o fixeron, aínda que á hora de levantar a tapa a Mercedes tremíanlle tanto as pernas e as mans que non daba aberto o ataude, foron momentos moi tensos, Lola mentres tanto rezaba en voz alta, e ao final puideron terminar de colocar sobre aquelas mans xa nun estado de putrefacción e de paso soportando á vez o nauseabundo cheiro que desprendía o cadaver da señora Xusta.

Mercedes tan mal estaba de door e aínda por encima soportando aquel cheiro e a situación, que se volveu uns pasos e comezou a vomitar, a súa nai véndoa así tamén púxose a facer o mesmo, mentras o enterrador berreaba con elas, mala chispa vos coma! Acercade o candil ! Que non vexo ! Eu quiero acabar canto antes é ir para casa a dormir, que mañán teño traballo!

Alá como puido Lola achegoulle o candil, en pouco tempo o enterrador xa había de novo levantado a parede do nicho.

Colocaron de novo aquelas flores marchitas e a fume de carozo fóronse para as súas casas.

Esa noite Mercedes quixo quedar a durmir na casa dos seus pais, a noite deulle moitos sustos e seguramente poñeríase a soñar con todo o que lle sucedera.

Mercedes caeu rendida na cama, e con todo que lle pasou, durmiu de seguido, non tivo ningún pesadelo, ao contrario, xa non recordaba o tempo que non durmía tan ben.

Á mañá seguinte parecía outra, aquela dor que non a deixaba vivir desaparecera, nin rastro del.

Mirou ao ceo, pechou os ollos e cunha oración deu grazas e pediulle perdón á señora Xusta.

NOTA :

Un tempo despois, unha veciña, vendo que naide facialle unha misa a señora Xusta, foi xunto o cura e mandoulle facer unha misa, habíallo prometido a señora Xusta, unha tarde de outono a señora Xusta comentaballe a veciña que tiña pena porque estaba segura que naide despois de que morrera se iba a acordar dela, nin lle farian unha misa.

A Veciña tranquilizouna, non se preocupe, si non hai naide que lle faga unha misa, fareilla eu.

FIN.

O GRAO DE CORVO ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

ANTRE SAN XOÁN E SAN PEDRO, RECOLLELO CENTEO.


Cornezuelo, denton, cornello, cornecho, caruncho, corno, grao de corvo …Todos estes nomes e moitos máis se refiren a un gran negro que nacen nalgunhas espigas de centeo, este gran é un fungo que ten tras de si unha historia “alucinante”….

É tal a historia que ten que necesitariamos horas e horas para poder ler todo o que se escribiu sobre este alucinógeno.


Os nosos antepasados, que cultivaron centeo nas súas leiras, seguro que terían moitas cousas que contarnos, hoxe en día son poucos os veciños que teñen recordos sobre o cornello ou caruncho, nomes máis comúns deste gran na nosa parroquia de Cerponzons, ainda así recollemos algúns recordos dos máis maiores da parroquia, máis adiante falo dos recordos que teñen os meus veciños, ainda así resulta curioso que xente de certa edade non saben nada sobre este fungo, o mellor con este relato a  muitos de vos vaivos vir a cabeza algunha historia de un veciño ou veciña que da noite para a mañan toleara…..


Características macroscópicas

Carpóforo que brota dun esclerocio alongado ou cilíndrico, liso ou debilmente raiado, de cor púrpura, cuxo tamaño varía en función do tamaño da planta sobre a que parasite. Sobre un mesmo esclerocio poden reproducirse varias frutificacións.

Frutificacións compostas por un longo pé, que pode superar facilmente os 10 mm de longo, de cor marrón escura con tons avermellados ou lilas, en cuxo extremo se sustenta unha pequena cabezuela, ás veces pouco visible macroscópicamente, de apenas uns milímetros, de cor ocre amarelado, aínda que marcadas por uns puntos que constitúen os ostiolos.

Carne inapreciable.

Hábitat:

Crece de forma totalmente parásita sobre os talos de diversas gramíneas, non só do centeo, tanto na primavera como no verán, é moi daniña.

Este gran ten muita popularidade debido a un alcaloide, de nome ergotamina, que afecta o sistema circulatorio e ademáis provoca alucinacións. Cantas veces tiñase falado entre os nosos antepasados de que a fulanito ingresaronno porque volveuse tolo, e o mellor foi debido a este gran….Por iso, ainda hai veciños que se recordan que tiñan muito cuidado de separar o caruncho ou cornello dos outros grans, dado que unha fariña que estivese contaminada tería consecuencias gravísimas. Canta xentiña pensaría que algunha veciña ou veciño tiñan o demo no corpo, ou que facían bruxería, moitos episodios de bruxería tiñan a súa orixe nos delirios provocados por comer pan con caruncho, un caso que fora mui soado ocrurriu en Massachussets, no século XVIII, cando condenaron a 25 mulleres a morte, habían sido acusadas de pactar co demo tras unha intoxicación masiva con efectos similares ao LSD, fora o chamado proceso das Bruxas de Salem.


Falando da ergotamina, cando nas nosas parroquias quen comía certas cantidades de pan que estivese contaminado por toxinas producidas polo fungo do centeo e comezaba a atoparse mal empezábase a rumorearse polos lugares da parroquia, por exemplo : o fillo de Juan o dá Rons ten a “febre de San Antonio”, “lume de San Antonio” ou ” lume do inferno”, é dicir, que sufría ergotismo.

Este fungo producía unha substancia, a ergotamina, da cal deriva o ácido lisérgico, e tiña uns efectos ao envenenarte que se traducían en alucinacións e convulsións.

Moitas das persoas que se envenenaban chegaban a morrer, con síntomas de fortes dores abdominais que producían a morte súbita, e se lle pasaba a unha muller embarazada producíalle inmediatamente o aborto, outros enfermos sufrían mutilacions, podendo chegar a perder todas as súas extremidades.


As intoxicacións con este fungo eran moi frecuentes na Idade Media, os frades da Orde de San Antonio crearon hospitais dedicados en exclusiva a coidar a todas aquelas persoas que estivesen envelenados, estes frades levaban un hábito escuro cunha gran T de cor azul no peito.


Así que moitas das xentes enfermas tiñan como único remedio para curarse o ir peregrinando a Santiago de Compostela, no hospital do convento de San Antón de Castrojeriz curaban aos enfermos ofrecéndolle pan de trigo candeal.


O caruncho foi parte do nacemento dunha gran industria farmacéutica galega, alá polos anos 30 e 40 a empresa ZELTIA empezaba a experimentar coas súas alcaloides, dos cales se realizaron os inyectables que levaron o nome de Pan Ergot, usado naquela época para as mulleres que acababan de parir co fin de evitar hemorraxias, tamén era utilizado para curar as migrañas e o glaucoma.


Era tal a importancia que tiña no mundo da farmacoloxía que sobre os anos 50 había escaseza deste fungo que en Galicia houbo un momento que os prezos eran moi elevados e chegáronse a exportar grandes cantidades.

Desde a segunda metade do século XIX comezou a potenciarse a recollida do ” grao de corvo”, en Galicia sabíase que o clima favorecía a aparición do fungo e comezaban a demandalos médicos , laboratorios, comadronas….así que antes da sega íase recollelo a man, había lugares que era unha invasion de xentes as que buscaban este fungo dado o seu valor, para moitas casas de labradores era un complemento para a súa economía, foi unha época onde desde o porto de Vigo saían cargamentos para Inglaterra, Alemaña e Estados Unidos. 

Nun artigo publicado en La Voz de Galicia hai uns anos dicíase que : Anxo Fernández revela que o cornezuelo galego era o máis apreciado. En 1912 a revista American Druggist sinalaba: «O ergot de centeo de maior calidade é o producido nas provincias do noroeste de España. Envíase por barco a Londres desde Vigo ou Lisboa, e case todo é consumido nos Estados Unidos». En Galicia, algunhas farmacias e laboratorios lanzan medicamentos derivados da ergotina, en producións modestas. Pero todo cambia en 1936, apenas dous meses antes da Guerra Civil, cando dous científicos formados na Universidade de Santiago, o médico Ramón Obella Vidal e o farmacéutico Francisco Rubira, fundan o Instituto Bioquímico Miguel Servet, en Vigo. Con eles traballa o intelectual galeguista Alexandre Bóveda e o químico Fernando Calvet. 

A Guerra Civil trunca o traballo de investigación que comezaban a realizar, Bóveda é ajusticiado na Caeira, Calvet exíliase….

Varios anos despois, os irmáns Fernández López impulsan a creación dunha empresa que co tempo sería a revolución da industria farmacéutica : ZELTIA.

Para iso incorporan para os seus laboratorios a científicos, entre eles a Calvet, e tamén aos do Instituto Miguel Servet.

Os irmáns Fernández comezan a facer grandes plantacións, queren aproveitar a riqueza da flora medicinal galega, entre estas plantacións destaca a de centeo, comenzan a producir de forma industrial grandes cantidades de cornezuelo, os seus descubrementos  comezan a ter grandes éxitos , a fabricación de insulina, a efedrina, novas vacinas, vitaminas, pesticidas e fungicidas, ZELTIA converte a súa marca ZZ en líder de vendas, e todo isto grazas ao cornezuelo, denton, cornello, cornecho,  caruncho, grao de corvo…..

OS COMENTARIOS DOS VECIÑOS :

Unhas das veciñas que pregunteille polo caruncho non recordaba muito del, e foille preguntar o seu pai……….

Acabo de falar con meu pai, e botouse a rir, mentras ibame contando……

Na nosa casa, ese gran non se aproveitaba.

Aqui chamabanlle o caruncho.

Seica anos antes, o que facian era por os rapaces pa que estuvesen entretidos a escollelos, porque viñan a compralos para facer remedios, como algo farmaceutico, pero habia xente, algunha, que pensaba que se o compraban era algo bo, e comenzaban a usalo tamen, nas suas fornadas propias, po pan que cocian pra si, pero seica o seu efecto era como algo alucinogeno, e que claro despois andaban “pintando a mona polas fincas“.

Porque os que viñan a compralo decianlle que era pra facer remedios, pero non lles contaban os efectos que producian.
Non che sabia nada disto, grazas a meu pai que mo contou, eu recordo que o tiraban, decianme que non servia, pero a historia que habia detras non cha sabia.

Vamos! que o raio do gran era como unha especie de psicotropico!

Hubo máis veciños e veciñas que me foron comentando sobre este gran :

1-No sei que se utilizaba na medicina è que o pagaban moi ben, eu teño visto pero na casa escolliano è tirabase.

2- A min, miña avoa decíame que ese gran tiña referencia co demo.

3- A miña avoa sempre que estábamos co centeo avisa de que ese gran era veneno !

4- Meu avó coñocía co nome de cornello, recorda que antiguamente había veciños que andaban polas fincas a collelos, despóis vendianos as farmacias, seica facían medicinas e remedios, incluso había de quen o vendía nas feiras.

5- Recordo sendo mui pequena que viña un señor nun camión, iba polas casas a recollelo, e pagaba bastante ben.

6- Eu recordo a época de mallar, colocaban unhas sábanas vellas no chan e despois recollíamos o gran para un saco, separando o cornello.

7- Eu teño visto o caruncho cando na miña casa sementaban o centeo.

8-Eu recordo sendo un neno que daqueles tempos plantabase muito centeo, e íamos a recoller as cornellas, o que non recordo xa para que as recollíamos, pero seguro que algo se facía con elas.

Á maioría dos veciños que lle fun preguntando xa non lembran como algúns dos seus antepasados sabían que pagaban moi ben o quilo do ” grao de corvo”, claro que algo que contiña numerosos compostos, polo menos catro tipo de alcaloides, entre eles a ergotamina da que sae o LSD, era para telo en conta e non comentalo aos catro ventos, cantos menos o soubesen mellor. O mandar aos máis pequenos da casa en época de verán ás leiras para sacar o fungo, con forma de espolón de galo, era unha maneira de telos entretidos e ao preguntar respondíaselle por exemplo que era daniño e que había que retiralo da espiga, e non se podía deixar tirado na leira porque volvería nacer con máis forza.

Lembra unha das miñas veciñas que viña un señor cun camión para recoller o fungo, efectivamente había quen se dedicaba a ir polas aldeas para comprar ferralla, trapos e calquera cousa que lle puidese interesar, o “grao de corvo” foi un elemento que se sumou ao seu negocio e proporcionáballe moitas ganancias.

No ano 1951 unha noticia nun xornal facía referencia en grandes titulares : Una extraña enfermedad siembra el terror en un pueblo de Francia :

LOS ATACADOS SUFREN INTENSO DELIRIO Y EN MUCHOS CASOS SE VUELVEN LOCOS !!!

A este caso denominóuselle ” EL MAL DEL PAN”, xa que se culpaba a unha panaderia dos feitos acaecidos, unha intoxicación que levou por diante a tres veciños, impulsando a suicidarse a seis veciños máis é ingresando vintetrés veciños nun manicomio, os trastornos alcanzaron a un total de douscentos veciños do mismo lugar.

Nota :

Entre os científicos que estudaron este fungo e os seus derivados atópase Albert Hofmann, cuxos experimentos o encamiñaron ao descubrimento da dietilamida do ácido lisérgico ( LSD), un poderoso enteógeno derivado do cornezuelo que afecta o sistema serotoninérxico.

Máis información: https://es.m.wikipedia.org/wiki/Claviceps_purpurea



AS ESPULLAS, curacions   ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

COMO ELIMINAR AS ESPULLAS/VERRUGAS 
Son coñecidas tamén co nome de ” Varrugas” ou ” Vurrugas”, fai muitos anos críase que nacen por poñernos a contar as estrelas e que se ademais se sinalas unha parte do corpo, e decías  : Estreliña alí- verruguiña aquí, salía unha Verruga na parte que se marcaba, quizais fose verdade, pero eu que as tiven en mans e cóbados non lembro estar a ver as estrelas e sinalando ningunha parte do corpo….


Como noutras enfermidades que vou comentando, son moitas as formas en que se podían curar as Espullas , había quen usaba un cordel que ataba ao redor da Espulla, isto fai que acelere a súa desaparición, hai que me comentou que o mellor era atar unha serda do rabo dunha vaca arredor da verruga e agardar a que seque,  tamén había que para curarse ía a casa dun veciño que tivese dúas portas, unha de entrada e outra de saída, o enfermo levaba unha man chea de sal, entraba pola porta e tiraba o sal ao lume da lareira, mentres ao mesmo tempo dicía:

Verrugas traio,

Verrugas vendo

aquí as deixo

e vóume correndo.

Saía correndo pola outra porta e ao pouco tempo as Espullas ían caindo. Tamén suliñar que estas palabras que dicía o enfermo tiña que repetilas nove veces seguidas e ademais sen respirar, é dicir, facías a inspiración e recitabas as palabras, e despois de terminar volvías respirar, así nove veces.

Outra das prácticas que había era a de ver a dous homes montados nun cabalo, e ao pasar por diante dun dicíase: Aí van dous dacabalo dunas miñas verruguiñas salten non cu dun”. Para que fose efectiva esta curación non se debía acordar antes cos homes que montasen no cabalo.

Tamén se cría que para curar as espullas era moi efectivo unha Babosa.

Collíase unha e matábase, despois deixábase secar encima de onde tivésemos as espullas e despois de realizar esta operación o paciente tiña que evitar pasar durante un ano polo lugar onde collera a Babosa, se non cumpría isto as espullas  reproducíanse de novo, pero en maior cantidade e sen posibilidade de curar.

Hai quen coas Babosas realizaba a curación doutra maneira, primeiramente era buscar unha Babosa viva e de cor branca (non podía ser negra), despois crávase nun pau e espichase no chan, recóllese a súa baba e se unta polos sitios onde teñamos as Espullas, despois é esperar a que se seque a Babosa e ao mesmo tempo as Espullas iranse caendo….


Na nosa Parroquia vas falando cos veciños e son muitos os que din que se eles curaronse con auga de unha fonte, outros con leite de figos verdes……Outro remedio era coller unha moeda de cobre e metela nun tarro con aceite e despois aplicaba coa moeda este aceite sobre a espulla………Pódese fregar a verruga co zume da planta chamada ceridonia (ceruda, herba das andoriñas) durante dúas ou tres semanas ata que seque……

Pero se un quere curarse, eu dígolles a todos que como San Benitiño ningún, pero o de Lérez ! Aínda así hai quen solicita o favor a tres dos santos máis venerados na nosa Galicia, San Benito de Lores, San Benito de Lérez e San Benito de Cambados.
Eu era moi pequeno e tiña espullas nas mans e cóbados, un día de San Benito de Lérez a miña avoa Ramona colleume da man e levoume andando ata San Benitiño, levaba consigo unha botella de aceite e media ducia de ovos para darlle o San Benitiño ( seica había que levar un ovo por cada espulla que tivese) pa min que eu tiña máis de vinte, pero bueno, tampouco íamos a quedar sin ovos na casa, pensaría miña avóa, escoitamos a misa, despóis pasamos tres veces por debaixo do Santo, nunha botella de gaseosa Feijoo, das que tiñan cierre a presión, colleu o aceite bendecido, máis tarde xa na casa pasáronme o aceite polas espullas e o día seguinte non quedaba unha….

A miña avóa Ramona respectaba todos os costumes, como a maioría dos devotos, o pasar por baixo do altar do Santo, ofrecer unha figura de cera que representaba a parte do corpo que tiña enferma, tamén pasar o pano pola imaxe do Santo e despois me frotaba por onde tiña as espullas…..

Que eu recorde era a primeira vez que fun a San Benito, cando cheguei quedeime asombrado, ver aquelas persoas subir 44 peldaños e 4 descansos de xeonllos, agora é raro ver esa devoción….pero é que naqueles anos eran muitísima a xente que se ofrecía a ir de xeonllos.

Agora xa outros medios para eliminar as espullas, os tempos cambian, esperemos que non se perdan as tradicions…


Fontes : MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “A medicina popular en Galicia”, autor; V. Lis Quiben, é tamén de publicacions de Jorge Romani e Xosé Ramón Mariño.

CURAR A DOR DE OÍDOS e outras doenzas..  ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

CURACIÓN DA DOR DE OÍDOS :
El dolor de oídos se cura vertiendo en ellos unas gotas de leche de una mujer que haya dado a luz un varón, o también taponando el conducto auditivo con un trozo de jamón viejo……así lo recogió V. Lis en su libro que trata sobre la Medicina Popular en Galicia.

Son moitos os remedios que polo mundo adiante había para curar a molesta dor de oídos, en Francia , por exemplo, un dos remedios que había para curar a Adenitis era a de desollar unha culebra e poñela a macerar en augardente, logo empapábase nun algodón e metíase na orella enferma, o de usar a serpe era moi común e na nosa parroquia por suposto, usábase para moitas enfermidades.

Na nosa parroquia un dos remedios para curar a dor de oídos era o de usar Lauchas, pequenos ratiños que a veciña encargada de realizar a sanación encargábase de ir buscalos nas metocas de millo ou nos palleiros de erba que se encontraban polas leiras.

Os pequenos ratos eran moi apreciados en moitos lugares, é sabido que os curandeiros usabanos moito para combater a tosferina, o tifus e a tiña, para iso preparábase un caldo de rato que había que tomar ben quente, seica podías botarlle pan, polo menos a min o caldo sempre me gustou con muito pan, que a cuchara quedase dereita……

Pero neste caso a nosa veciña usábaos para a dor de oídos e parece ser que era moi eficaz, o seu procedemento era moi sinxelo, collía uns cuantos ratiños que tiña gardados nun bote, e colocábaos nunha tixola, ao pouco tempo de fritilos apartábanse do lume, recollíase ese aceite que producían ao fritir os pequenos ratos e procedíase a botalo no oído afectado, esas pingas ao pouco tempo eran en grao sumo eficaces, os ratos fritos eran considerados un remedio infalible, mesmo para a tose convulsiva, unhas culleradas dese “aceite” era a solución.


Recordo unha vez aos meus pais comentarme de cando era moi pequeno (daquela viviamos na Taberna de Maria Fuentes), situada enfronte a casa dá señora Hermosinda, que seica eu tiña muitos dores de oídos, era algo insoportable, choraba de día e de noite, houbo unha noite , eran as catro da mañá, que era tal a dor e os choros que o meu pai colleume no colo e levoume andando ata Pontevedra, daquela non había taxis a esas horas, e meu pai non tiña coche, foi andando en busca dun médico para que me dese algo, e algunhas gotas debeu de darme, pero o que non sei eu si chegaron a probar en min co aceite da nosa veciña…..se cadra as dores pasaríanme muito antes, tiñan o remedio cerca da casa.

Sorprenderavos seguramente os que ledes isto por primeira vez e nunca escoitarades destes remedios…

Pero é que remedios onde se usan os ratos son infinidade os que hai, hoxe en día os ratos seguen sendo imprescindibles para multitude de experimentos, os pobres son os primeiros en experimentar o que se coce nos laboratorios…..

Por poñer algún exemplo máis de remedios, fai anos tamén usaban os ratos para os que tiñan pouco pelo, a porqueria dos ratos mesturábase con mel e despois usábase na parte do corpo que un quixese que lle nacese pelo, normalmente era a cabeza a parte onde máis se usaba, unha boa man deste mejunje e a esperar…

Outras veces collíanse as cabezas dos pequenos ratiños e queimábanse, despois esa cinza mesturábase con aceite de arrayán, era outra fórmula de crecepelo.

Noutros casos usaban o vinagre mesturado co estiércol dos ratos, os cabelos renacían aos poucos días, seica brillaban aqueles pelos.

Pero un dos usos que estaba moi estendido era o de darlle ratiños a comer a aqueles nenos que lle abundaba a saliva, dese xeito se lle desecaba a esaxerada saliva que tiña na boca. Pero si ademáis o neno era dos que se mexaban na cama tamén aproveitaban a pel do rato….

O primeiro era que había que despellexar ao rato en vivo, despóis a pel do rato aplicábaselle nos testiculos ao pequeno, tendo en conta que a pel estivese un pouco húmida para que fose efectivo o remedio, probablemente facíase este remedio porque había un tipo de rato que seica non bebía nunca, segundo comentarios, iso si, o rato tiña que ser caseiro, xa se sabe que como o de casa non hai nada mellor…..

O MAL DAS LOMBRICES ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

AS LOMBRICES SACASEN CON UNTO….


Cuchillo que cortas o pan

que cortas todo canto che dán,

corta tamén as lombrices

menos a da fariña.

Un Padrenuestro y un Avemaría.



O ter máis de mil anos de historia fai que unha parroquia como a nosa teña un patrimonio cultural inmenso, entre este patrimonio está o da medicina tradicional, Jorge Romani Gabriel comenta nun dos seus artigos que a pervivencia do mundo máxico na Galicia rural hai que buscala nunha cultura popular moi viva, que interrumpiu a súa cadea de transmisión oral fai tan sóo uns 50 anos. No pouso de devandito corpus cultural , di Romani, o substrato céltico ou prerromano, modulado a través dos séculos pola cultura grecorromana, o cristianismo, e as viaxes de ida e volta a América, é de onde absorbe elementos da medicina tradicional precolombina. 
A enfermidade das lombrices coñécese na Medicina co nome de Ascaris Lumbricoides, un tipo de gusano de cor abrancuxado e que produce cólicos e diarreas, separadamente doutros trastornos, sobre todo nos nenos ( ás veces producida por beber unha excesiva cantidade de leite ), e onde se precisaba para curar dun ritual sinxelo, con todo si as lombrices eran de cor negro o mal era xa dun carácter máxico e diferente, había que tomar outras medidas.

Como noutras enfermidades, o nome que se lle dá á enfermidade varía dependendo do lugar, así por exemplo, en MOS coñécense as Lombrices como BICHIÑAS ou LOMBRIGAS, no Concello de Cotobade denomínanse LUMBRICES, en Marcón pronúncianse de dúas formas : LUMBRIGAS e tamén LUMBRIGUEIRO…..etc.etc.
De sempre dicíase que ao nacer un, xa vén coas Lombrices no seu interior, tamén había quen dicía que unha mala mirada era a causante de que entrasen no corpo dun.
Para curarse das Lombrices hai unha serie de procedementos, segundo o lugar procédese de diferente forma, pero sempre teñen algunha cousa en común. Nalgúns sitios consistía a curación en “cortar” “bendicir” “desconxurar”….afacíase a realizar cruces desde o peito ata a barriga, e tamén se realizaban as cruces nas palmas das mans e nos pés, cada vez que se procedía a esta curación ía acompañada de oracións.

Os utensilios que se usaban eran variados, desde obxectos, como rosarios, coitelos, moedas, cacharros, panos….como tamén substancias e líquidos, entre estes estaban o azucre, azafrán, aceite, auga, mel….e tamén unto.

Sempre que se procedía á curación mencionábase nas oracións a algún Santo, na nosa parroquia era costume de mencionar a San Antonio, Santo que é de gran devoción desde fai muitisimos anos. Esta curación realizábase durante nove días, e adoitaba realizarse á noitiña.

En Cerponzons tivemos unha veciña que era especialista na curación das Lombrices, ela usaba separadamente das oracións, o unto. Era veciña do lugar de A BALEA.


Adoitaba coller un anaco de unto e íallo pasando ao enfermo, comenzaba polo peito e aos poucos íao baixando ata a barriga.

Tamén tiña costume de facerlle a señal da cruz co unto na boca do enfermo, para que non lle entraran as Lombrices por ela.

Logo da oración de costume realizaba varias pasadas co unto, dependendo da cantidade de Lombrices que tivese ( pois sabía cantas tiña), ía dicindo :

DE NOVE QUEDADES OITO,

DE OITO QUEDADES SETE,

DE SETE QUEDADES SEIS,

DE SEIS QUEDADES CINCO,

DE CINCO QUEDADES CATRO,

DE CATRO QUEDADES TRES,

DE TRES QUEDADES DUAS,

DE DUAS QUEDADES UNHA.

E ESTA É PARA A VIRXE MARÍA 

Este remedio había que repetilo durante nove días consecutivos.

Despois de facer unha pequena investigación en artigos e libros relacionados coa Medicina Popular, a curación das Lombrices tiña moitas similitudes nas parroquias pontevedresas, en cada unha delas utilizábanse diferentes obxectos para a eliminación do mal, pero había moita afinidade no momento de que se utilizaban ensalmos.

Os ensalmos repetíanse nove veces e a continuación era cando se nomeaba ao enfermo, e íase dicindo nove, oito, sete, coas súas oracións, e así ata unha.

O curioso era que ao ir baixando o número era coma se as lombrices fosen desaparecendo, así mo comenta un neto desta veciña da BALEA.

Tamén se facía referencia á hora da desaparición das lombrices, que ao ir desaparecendo todas respectábase a última, esta era a coñecida como ” solitaria”, a cal era a que non deixaba renacer ás demais lombrigas, a esta ” solitaria” denominábaselle de distintas maneiras : mestra, a dá Fariña….

Ao cabo dos anos foise descubrindo que está ” solitaria” non era para nada beneficiosa, ao contrario, os seus efectos eran quizais máis prexudiciais que as demais lombrices.

Si esta curación realizábaselle a un neno, ao finalizar de contar dabanlle a beber ao seguinte día augardente, isto era costume por exemplo no barrio da Moureira, en Pontevedra, moi preto da nosa parroquia, por conseguinte, non sería de estrañar que a nosa veciña tamén tivese esta opción para finalizar a curación…..


Publicado en :

https://pontevedraviva.com/opinion/4757/mal-lombrices-cerponzons-mil-anos-historia-juan-jose-esperon/



A ERISIPELA (Cerponzons, 1000 anos de historia)

A ERISIPELA EN CERPONZONS

A Erisipela é unha infección da pel, que provoca feridas vermellas, con moita inflamación e moi dolorosa. Esta enfermidade xa vén de moi antigo, segundo os datos que fun atopando dise que era xa coñecida na época dos tempos de Hipócrates e de Galeno.

Unha enfermidade que tiña tamén moita importancia entre os nosos paisanos, estaba tan estendida que en calquera aldea galega había polo menos unha persoa que era capaz de “cortala” ou “bendicila”.

Nos nosos tempos sabemos todo sobre esta enfermidade, unhas das causas que pode desenvolverse esta enfermidade é naquela persoa co sistema inmune debilitado, ou ben obesa ou con mala circulación.

Pero antiguamente pouco ou nada se sabía sobre a bacteria Streptococcus pyogenes, causante da enfermidade.


Nestes tempos a cura para o tratamento desta enfermidade é a de tomar antibióticos, e si cóllese a tempo rápidamente pasa, pero si non é o caso pódese volver crónica e faise difícil o eliminala.

Na publicación de Lis Quibén comenta que a Erisipela presentábase baixo tres formas diferentes : unha, localizada, outra, xeneralizada, e, outra , ulcerada, tomando así diversos nomes, segundo as localidades e a forma que adopta. En Cerponzons coñecíase a Erisipela como UCERA.

Son tantos os nomes que recibe esta enfermidade, que demostra a importancia que tiña entre as xentes, estaba estendida por toda Galicia e tamén en Portugal.

Exemplo de como se denominaba en lugares moi próximos : En Xeve: Decipela, en Vilaboa : Decípula, no Barrio da Moureira : Desipela, en Lalin : Erisipelón, en Marín : Amor Ardente, en Cotobade : Maldade…etc.

Tal era o estendida que estaba a enfermidade que aquelas persoas que tiñan o poder de curala, íana transmitindo aos seus descendientes, como o foron eles herdeiros de saber como ” cortar” e ” bendicir”.

SÍNTOMAS :

O máis sintomático é a sensación de ardor na zona afectada, con febre superior a 38º, acompañado de escalafríos, con moita calentura,ademáis a zona presentase encarnada e escarapelada.

Tamén ás veces a xente equivocabase  con esta enfermidade e a de ” Mal dá Toupa”, debido a moitas similitudes entre elas.

Pero os nosos antepasados non coñecían de onde procedía esta enfermidade, e nin sabían que medios podían usar para previrse dela.

Só aparece unhas anotacións, unha nun pobo de Lugo, onde se indica que un veciño tivo esta enfermidade debido a que se mollou durante o cuarto de lúa chea, e outra nun pobo de Ourense, que seica foi debido a unha mala comida ou bebida, así que non tiñan máis remedio que acudir a aquelas persoas que a “cortaban” e ” bendicían “, pero esta enfermidade ao ser infecciosa chegaba a poñer en perigo as súas vidas, os remedios non eran satisfactorios.

Hoxe en día para tratar esta enfermidade, ademais dos antibióticos, recomendan repouso e elevación do membro afectado, si dáse o caso que a enfermidade sexa en brazos ou pernas. Tamén se recorre ao uso de medias elásticas e compresas frías .

Pero antiguamente a solución pasaba por bendicións, ensalmos e oracións.

Estaba claro que para curarse había que : Bendicir, cortar e disciplinar a enfermidade.

Describíanse cruces e círculos sobre a parte afectada, utilizábanse diferentes obxectos, se salivaba sobre a zona afectada, pero sempre recitando á vez ensalmos, dado que sen eles non serviría de nada todo o demais.
“Na parroquia de Cerponzones (Pontevedra ), hechan nun cacharro de barro, viño, aceite, sal e auga e, mollando nesta mestura un ramiño de oliveira, fan círculos sobre a parte doente, pronunciando estas palabras”…



Tres homes santos van por un camiño adiante,

 Jesucristo encontraron, Jesucristo lles dixo: 

-Homes santos, que buscais? 

– imos ou Monte Calvario, 

para buscar herbas pra bendicir

 Uceras, Cirros, e Cánceres, 

mores e todos os males que se fachen. 

Todo esto cercaremos con: a onida (debe referirse os círculos que fan có ramiño de olivo), 

viño de viña,

 aceite de oliva,

 sal do mar,

 augua dá fonte tornar,

 pra que este mal non coma, 

nin beba, nin retoñe, 

nin por frio, nin por xiada,

 nin por calquer tempo que vaia.

Esta ceremonia levanna a cabo unha vez ao día, e durante nove seguidos.

Cada parroquia tiña a súa maneira particular para a curación da Erisipela, en Marcón, por exemplo, facían un hisopo cun paliño de carrasca e un mechón  de lá de ovella viva e, mollándoo en aceite, facían cruces sobre a parte enferma. En Xeve usaban case o mesmo que na nosa parroquia de Cerponzóns, botaban nunha cuncha de vieira un pouco de auga, aceite e sal, cun pouco de la facían unha mecha, esta a metian na cuncha e plantábanlle lume, con outro pouco de lá, que mollaban no contido da cuncha, despois fregaban sobre a parte enferma e recitaban un salmo.

(Fontes: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben.La Medicina Popular Interpretada de Xosé Ramón Mariño).

O MAL DE OLLO ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

O MAL DE OLLO

Outras das supersticiones que máis calado tiveron entre as nosas xentes é o Mal de Ollo, coñécese por este nome a todas aquelas enfermidades en que pode afectar a unha persoa ou a un animal.

O Mal de Ollo afecta a calquera idade, tanto aos máis novos, como aos máis vellos e é transmitida por unha persoa que ten un poder na súa mirada.

Xa en tempos moi afastados, os gregos á palabra ” baskaino” relacionábana co significado de fascinar, de enfeitizar coa mirada e os romanos usaban a palabra ” fascinatio”, de fascinación, queda así plasmado que esta enfermidade é moi coñecida desde moi antigo.

Tamén o Mal de Ollo coñécese por “Mal de Envexa”, ” Mala de Ollada”,” Malas Vistas”, Ollada”, “Malos Ollos”….etc.

E de sempre falábase que a persoa que facía o Mal de Ollo era porque tivera un pacto co demo, por iso é polo que as mulleres que transmitían este Mal llas tiñan como bruxas, e aos homes como feiticeiros.

Tamén se dicía que quen tiña a propiedade de transmitir esta enfermidade puidese nacer xa con ela, ou ben o foron adquirindo ao longo da súa vida. Moitas destas persoas que tiñan ese poder sabían del, que podían facer dano coa súa mirada, outras o causaban sen querer, porque descoñecían que tivesen esa propiedade. Pero este poder que tiñan algunhas persoas ía máis aló de transmitilo a un humano, o seu poder podía mesmo facer dano a un obxecto, a un animal, a un árbore etc.

Moitas destas persoas, que sabían da súa mirada daniña, evitaban mirar de fronte , usaban lentes para non causar dano, pola contra, non cabe dúbida que aquelas que querían causalo saían á rúa en busca da persoa á cal quixese maleficiar. Claro que tamén había maneiras de evitar recibir o Mal de Ollo, para iso botábase man de moitos obxectos talismán, por exemplo o levar un allo colgado do pescozo, uns cornos de bacaloura, colgar na casa unha ferradura de cabalo, levar nun peto unha castaña de indias, ou ben medallas, cruces etc.

Aos animais, por exemplo aos porcos cando os levaban á feira para vender, e sabendo que tiñan que pasar por lugares onde habitaban xentes co poder do Mal de Ollo, untaban con allo ao porco para evitar que lle transmitise o mal.

Recordo dun feito ocorrido fai máis de corenta anos, celebrábase un acontecemento na parroquia, unha veciña tiña supostamente un poder coa súa mirada, fora convidada o acto e ao pouco tempo un dos comensais comezou a sangrarlle o nariz, pero unha barbaridade, ela o momento douse de conta, a súa poder era tal que se foi a desculpar ao momento, quería evitalo, pero ás veces éralle imposible, aínda así a moita xente dicíallo e pedíalle desculpas.

Pero se o mal xa estaba botado entón había tamén remedios para curar ese Mal, nese momento una serie tratamentos daban lugar a realizar nos enfermos para tratar de curalos…

Potas, palanganas, auga bendita, cinza, follas de plantas, cruces , medallas, oracións, durante nove días , lavando ao enfermo de pes a cabeza…..en cada lugar, en cada parroquia tiñan o seu remedio para sanar….


(Fontes: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949), Museo de Pontevedra é tamén recollido dos recordos dos veciños.

O MAL DO GATO, da SABANDIXA..( Cerponzons, 1000 anos de historia)

O AIRE DO GATO

 Cando se collía o Aire do Gato, tiña uns síntomas moi parecidos ao Aire de Defunto, en varios artigos consultados escríbese como se quitaba, eran mui variados os Remedios, na nosa parroquia tamén tiñan o seu, este Aire do Gato normalmente prodigábase en propagarse nos nenos….

Nun destes artigos dice que se quitaba o aire buscando o gato causante do mal ( e se non se atopaba o culpable, collíase un da mesma cor), seguidamente enterrábase vivo deixandolle a cabeza fóra. Era despois de que o gato enterrado desta maneira ao morrer de fame, cando o enfermo curábase.
Tamén Lis Quibén recolle na nosa parroquia como se curaba o Aire do Gato :

En Cerponzones(Pontevedra), utilizan en vez del roble el “pexegueiro” ( melocotonero), y a su sombra se colocan dos mujeres de nombre María con el niño enfermo, una lo coge y se lo dá a la otra, diciendo :
“María, toma”, y la otra, al recibirlo, pregunta: “María, ¿Ti que me das ?”, y se lo devuelve, mientras la primera dice : “María, trae acá”. 

Esto lo hacen tres veces al día y durante nueve seguidos.

Na parroquia de Xeve tiñan unha forma moi similar á da nosa parroquia para sacar o Aire do Gato, ou Enguenido, como lle chamaban alí. Tiñan en común as “Marías”, como tamén en Laza (Ourense), esta destacada intervención do nome María en curacións é debido ao respeto que causa o nome por vir da nai de Jesús, e tamén por atribuírlle virtudes en curar algunhas enfermidades.

Tamén teñen remedios parecidos no caso do Aire de Sabandixa.

Cando estás afectado por un aire que procede de un animal o normal e que o aire bótano as femias, e normalmente cando están preñadas, en celo ou recién paridas.

Estos aires soen afectar os máis cativos, pero cando o aire ven de unha sabandixa afecta a todos por un igual, sexan nenos ou maiores.

Cando colles o aire e debido a que o animal se ve amenazado polo home, e quere defenderse soltando os aires ou líquidos que teñen nas súas bolsas, o pouco tempo xa empezas a notar coma a pel vai collendo un cor avermallento, e seguidamente comenzan a sairche uns grans, ademáis da infección etc.

O pouco de comenzar esta doencia acudias o curandeiro da parroquia, ou de outro lugar que tivese boa fama en curar os males de aires, esta xente ten cada unha o seu remedio para curar. Un destes remedios que estaba mui extendido por varias parroquias veciñas era a de coller un pouquiño de fiúncho, xunto cunha rama de allo, mollanse en auga ou en viño tinto, despois de mollados pasabase pola parte afectada nove veces durante un día, recitando o mismo tempo un salmo e facendo cruces polo sitio afectado.

O salmo que ben podía recitarse na nosa parroquia podía decir máis ou menos así:

Pola ponte da Rons 

uns pasaron e outros non,

se é pinta ou pitón,

se é culebra ou culebrón,

se é sapo ou sapón, 

se é lagarto ou lagartón,

se non tódolos bichos

desa nación.

Que non crezan,

nin avivezan,

nin fagan cousa 

que mal pareza.

Te bendizo, te disciplino 

con tres ramos de fiollo 

e viño tinto.

Pola gracias de Dios

e da Virxe María 

un Padrenuestro

e un Ave María. 

Son moitos os remedios que había para quitar este Aire, o que máis me chamou a atención de todolos remedios era que o primeiro que se facía era coller unha sabandixa e queimala.

Despois as cinzas da sabandixa bótavase encima da ferida, que anteriormente era lavada con auga quente, esto facíase durante nove días, sempre tendo cuidado de ir facendo coa cinza a forma da cruz. Noutros lugares usaban as cinzas mesturada con aceite e ruda, facendo a señal da cruz co salmo correspondente.
(Fonte: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949), MEDICINA POPULAR, autor Elisardo Becoña.