37- BÓTALLE UN CONTO.

BÓTALLE UN CONTO, 6/05/22

No Concello de Pontevedra ‘ Maio, mes da lingua’ chegou con propostas e actividades variadas co galego como principal protagonista.

Dentro do programa oficial aparece o concurso ‘Bótalle un conto!’, unha oportunidade para demostrar a capacidade narrativa e oral da veciñanza pontevedresa, o dia 6 de Maio do 2022 estiveron no Centro Social grabando os contos da veciñanza de Cerponzóns.

Este foi o que contou un veciño :

O CÚ DOS CANS.

Ola, eu pasaba por aquí e resulta que me pediron que contase un conto, pero conto non teño ningún que contarvos, o que si vos podo contar é unha historia ben certa que pasou fai xa uns anos e que seguro que moitos de vós nunca a escoitou.

Resulta que nesta parroquia de Cerponzóns hai un lugar denominado A Rons, unha aldea actualmente moi famosa, porque hai unha ponte mui antiga.

No lugar da Rons había fai uns anos unha família que tiña na súa casa muitos animais, tiñan vacas, ouvellas, coellos…de todo tiñan, porcos mimadriña ! chegaron a ter unha granxa con mais de mil porcos ! Como volo conto. Sempre foi unha xente que lle gustaron os animais, ainda hoxe en día os seus descendentes teñen a misma costume. Esta familia ademáis tivo durante cincoenta anos unha taberna ultramarinos, donde podías mercar uns cordóns para os zocos coma unha botella de xinebra Focking (mui apreciada nos anos 70) ou medía ducía de arenques daqueles que viñan na caixa de madeira. Resulta que en dita taberna tiñan un espazo donde estaba reservado para os cans…

Era moi habitual ver aos cans por todolos lados da parroquia, e como a taberneira era unha muller que lle quería muito a todos os animais pois claro, miraba que os cans iban de un lado para outro, que non tiñan un lugar donde quedar a tomar algo e doulle pena, falou con eles e fixolle un oco nunha esquina da taberna, así que cando chegabas a taberna da Rons podías velos tomándose unha chiquita, alí estaban, sempre en grupo, non se metían con naide e de paso comentaban temas entre eles.

Resulta que un día, estando os cans tomandolle un viño catalán roxo e uns manises, chegou aos seus oídos que seica que na aldea do Bravo, cerca do monte Curuto, había unha cadeliña moi fermosa, que seica estaba solteira e sen compromiso algún, que eles superan.

Comezaron a comentar entre eles que non estaría mal achegarse ata O Bravo e visitar á fermosa cadeliña. Xa levaban unhas cantas chiquitas encima, cando comezou un a dicir de novo que non estaría mal ir facerlles as beiras a cadeliña, ademais din que non está comprometida con ninguén, é boa ocasión, que vos parece ?

Total, que ao final, despois de lambidas as chiquitas de catalán roxo, todos estaban de acordo en ir visitar a cadeliña, nin curto nin perezoso, alá se foron….O sair pola porta, miraron para Carmen e dixeronlle : anota na libreta, xa che pagamos os viños a volta…bueno, decir dixeronlle guau guau guau…que viña a decir eso no seu idioma ou vai ti a saber que dixeron, porque a libreta era mui habitual neste tempo, pagaban cando se podía e non so os cans…

Para ir da Rons ao Bravo, tiñan que pasar polo monte, colleron dirección a Santarandán, os cans tiñan os seus propios camiños para ir de un lado a outro, resulta que cando estaban comezando a subir polo monte arriba atopáronse con outro can que pasaba por alí, éste a o ver tanta jauría xunta preguntoulle que a donde ían.

Imos ata O Bravo, dixéronnos que alí hai unha cadeliña que é moi fermosa, que está sen compromiso e imos facerlle as beiras, haber que pasa.

-Ondía na veija ! Ollo ! Tende coidado cos lobos que hai moi preto de aquí, mirade, polo que me contan, hai unha manada de lobos que habita por onde tendes que pasar, polo lugar de A Costa, can que pillan, can que o papan ! A min contáronme que teñen uns dentes tan afiados que parecen fungueiros !

O can, logo de advertirlle do perigo, deu media volta e foise por onde viñera. Os demais que escoitaran o aviso quedaron pensativos, non se movía ningún, ata que o que levaba a voz cantante dixo :

Sabedes unha cousa ? Eu teño escoitado aos cans máis maiores que dicían entre eles : O QUE NON TEN CÚ, NON TEN MEDO.

Seguían todos calados, pensando que quería decir co que non ten cú non tiña medo…e seguían escoitando :

Entón, digo eu, e si collemos e quitámosnos o cú e ímolos colgando nas ramas destes carballos ? Así deste xeito, xa non teremos medo e podemos ir ver á cadeliña ? A volta recollemos de novo os nosos cús e listo.

Sabedes unha cousa ? Non llo pensaron dúas veces, todos asentiron e contestaron que era unha idea fantástica!

Cada un deles foise quitando o seu cu e o foi deixando colgado das ramas dos carballos, seguidamente tomaron de novo camiño do Bravo, en busca da cadeliña.

Ían todos a mar de contentos, entre eles ían ladrando, porque cantar, o que é cantar non sabían, así que ladraban, que si guau guau, que guau e guau…pero amigos e amigas…

Aínda non levaban un cuarto de hora andado, cando de súpeto atopáronse a poucos metros de distancia cunha manada de lobos.

Jasusdiormio ! Que medo metían! Era noite pechada, de lúa chea, aqueles enormes dentes brillaban que daban medo, diosiño querido ! Os cans, ao ver aquilo, comezaron a acolloarse e comenzaron a andar para atrás, mimadriña, os lobos tíñanos case á beira súa ! Mira, deron media volta e comezaron ás presas monte abaixo, a fume de carozo.

Cando chegaron a Santarandán, donde os carballos, saltaron un mallón e de paso cada can botaba man a unha rama para coller un cu, sen pararse a ver si era o seu, colleron o primeiro que se atopaban.

Ao chegar ao muiño do Caeiro, xa mais tranquilos, o primeiro que fixeron foi colocarse o cu no seu sitio e cada un marchou para súa casa, pero claro, había un problema, o cu que habían collido non era o seu propio.

Por iso, desde aquel momento, aínda é hoxe o día, en que os cans o primeiro que fan cando se encontran chéiranse o cu uns aos outros, esperando algún día atopar o seu..

Isto que vos acabo de contar foi certo, non é un conto, pero bo como pasaba por aquí , aproveito e cóntovolo e cada un que o tome como queira.

Si queredes ver a final, este é o enlace :

NOTA : O día 19 de Xuño celebrouse a final no convento de Sta. Clara, de 40 participantes pasaron a final 10.

O representante de Cerponzóns quedou en segunda posición.

36- PUMAR, PARREI E CHOCIÑO EN VENTA.

VENTA.

Por varios días consecutivos aparecía un aviso de venta de unhas fincas, foi nos meses de Febreiro e Marzo do ano 1910, o xornal donde aparecía era La Correspondencia Gallega.

Podemos observar que aparece un nome de un lugar da parroquia denominado CASANOVA, actualmente desaparecido. Éste lugar (recollido no Marco de Perre) era Casanova de Liborei.

A nota pon o seguinte :

En el despacho del Notario D. Valentín García Escudero, establecido en la calle de Riestra nº 38, piso bajo, se efectuará el día 15 del actual y hora 11 de la mañana la venta en subasta pública de las fincas siguientes :

1ª La nombrada Pumar, á viñedo, cabida 7 áreas 80 centiareas , sita en el lugar de Liborey, parroquia de Cerponzones.

2ª La conocida por Parrei, á labradío, con una extensión de 7 áreas 32 centiareas, sita en el lugar de Tilve de dicha parroquia.

3ª La llamada Chociño destinada á labradío y cañaveral con una extensión de 3 áreas 14 centiareas, sita en el lugar de Casanova de dicho Cerponzones.

Dichas fincas pertenecen á Dª Jesusa Losada Capelo, y hoy a su única heredera Dª Juana García Losada, efectuándose esta venta a instancia de la acreedora Dª Castora Paz Cochón para hacerse pago de un crédito hipotecario de 1.100 pesetas , intereses y gastos.

35- A TABERNA DE CERPONZÓNS DONDE VENDIAN CARNE ROUBADA.

EL CORREO DE GALICIA

29 ENERO 1913

La noche del 22 último, se cometió un robo en la casa de Carmen Pidre, vecina del lugar de la Portela.

El caco penetró en la vivienda por un boquete que abrió en la pared, llevándose consigo un jamón, dos tocinos y gran cantidad de manteca de cerdo salada.

La Guardia civil de Caldas á quien denunció el hecho tres días después el jefe de la estación ferroviaria de Portas que se enterara de él por telegrama de su compañero de la Portela, practicó sobre el terreno diversas gestiones, logrando averiguar que el autor de la fechoría era un tal Antonio Lima, domiciliado en el mismo pueblo, el cual se ausentara ignorándose su paradero.

Dicho sujeto había dejado las carnes sustraídas en la taberna LA MUERTE, que Antonio López Ramos tiene en la parroquia de San Vicente de Cerponzones, en el Ayuntamiento de Pontevedra.

25- DÚAS MULLERES MORTAS POR UN RAIO.

DÚAS MULLERES DE MEÁN MORTAS POR UN RAIO

Unha nova visita.

A nosa veciña esperaba por min sentada no sofá, seguramente preguntándose que era o que eu quería dela, seguro que pensaba que á súa idade non tiña nada que contarme que puidese ser importante para min.

Saudeina, e o primeiro que me dixo foi precisamente iso, que non sabía que ía querer dela, eu expliqueille o que estou facendo e díxenlle que seguramente tería moitas cousas que sucederon ao longo da súa vida que serían interesantes que se superan para os veciños e veciñas da parroquia.

-Juan, eu non teño nada que contarche que valga a pena, e si o teño non me acordo, son tantos anos os que teño encima miña…

-Bo, seguro que algo terá que contar, tranquilícese, eu ireille recordando algún sucedido, seguro que vostede o recordará enseguida.

-Non se que dicirche, a ver que cousas vasme a preguntar, sabe Dios…

-Pois ala vai a primeira, a ver si recorda este feito:

-Fai moitos anos sucedeu un feito terrible, morreron dúas mulleres e unha nena quedou cega dun ollo, as noticias que teño din que foi debido a un raio, recorda algo dese suceso ?

-Si, recordo iso polo que me contaron os maiores, sucedeu polo mes de Maio, creo que foi un oito de Maio, quizais o dia dez, eu aínda non nacera. Pero fora moi comentado e debido ao que pasou, cando había tormenta a xente maior asustábase moito e recordaban o tráxico suceso, todos metíanse na súas casas e gardaban o gando, foi unha desgraza enorme, quedou muito medo metido no corpo.

Eran dúas irmás, unha era a nai de Fina A Calleja e a outra a avóa de Emilia A Perrechica, de apelido Tilve Paz, con elas estaba a filla dunha delas, de Emilia, chamábase Dolores e a recordo perfectamente, a pobre quedou sen cella.

O suceso ocorreu no lugar que coñecemos por Os Mouchos, nunha leira da familia de Clara. De súpeto comezou unha tormenta e fóronse a abrigar a un carballo que había preto, un raio fulminounas, morreron as dúas irmás e a nena quedou gravísima de un ollo.

Cando os veciños decatáronse do suceso comezaron a pedir auxilio, ao cabo dun tempo viñeron buscalas, e xa non se podía facer nada por elas.

Á nena eu a recordo perfectamente, aínda que tiña uns anos máis ca min, temos xogado xuntas, tiña o que é a zona da cella toda caída, do ollo quedoulle visión, pero tiña aquilo todo desfeito.

Hai que desgraza! e a pobre vaca tamén morta, polo que me contaron estaba toda inchada.

(Deste recordo que me comentou a veciña, póñovos agora a noticia que publicaron varios xornais) :

EL CORREO GALLEGO (12/ MAYO/1913)

EFECTOS DE UN RAYO

DOS MUJERES MUERTAS

A las diez de la mañana del sábado ocurrió en la inmediata parroquia de Cerponzones, Pontevedra, un hecho que llenó de dolor a dos familias e impresionó grandemente á aquel vecindario.

En el monte nombrado Meán, hallábanse a dicha hora apacentando una vaca y una ternera las labradoras Rosa Tilve Paz, de 60 años, y Emilia Tilve Tilve, de 45 . Con ellas, estaba la niña de siete años Dolores Paz Tilve, hija de la última.

Como empezase a llover, refugiaronse todas en una robleda que allí existe, llevando también el ganado.

Momentos después y cuando menos se esperaba, una chispa eléctrica cayó precisamente en el árbol a cuyo pie estaban las referidas mujeres.

Rosa y Emilia, sufrieron los más terribles efectos de la descarga. Ambas quedaron muertas en el acto con los cuerpos completamente carbonizados.

La vaca que Rosa sostenía por una cuerda, murió también.

El rayo dejó ciega del ojo izquierdo a la pobre niña que llena de terror apenas si se daba cuenta de la magnitud de la desgracia.

Apercibidas de lo ocurrido varias mujeres que venían hacia la robleda, dieron voces de auxilio, no tardando en reunirse en el monte de Meán buen número de personas.

Al mediodía llegó un hombre a Pontevedra con la noticia.

Seguidamente salió para Cerponzones el médico Sr. Rubido y una sección de la Cruz Roja con dos camillas mandadas por el sargento Lores.

También se trasladaron al indicado punto el activo juez de instrucción señor Giráldez y el escribano señor Montes, ordenando el levantamiento de los cadáveres que aparecían casi juntos echados en tierra.

Al verificarse esta operación, estaba presente otro hijo de la Emilia, llamado Manuel, de 16 años de edad, que gritaba y lloraba amargamente.

La escena desarrollada en aquellos instantes ha sido tristísima y en ella tomó parte todo el vecindario.

Rosa estaba casada con Manuel Paz Barreiro y tiene dos hijos Benito y Cándido, que residen en América.

Emilia es viuda.

Los cadáveres fueron conducidos al depósito de San Mauro, donde le practicaron ayer la autopsia dos médicos.

Diario Palentino, 12 de Mayo del año 1913

Dos mujeres muertas por un rayo.

A las 10 de la mañana ocurrió en la inmediata parroquia de Cerponzons…

En el monte nombrado cómo Mean, hallándose a dicha hora apacentando una vaca y una ternera las labradoras Rosa Tilve Paz, de 40 años y Emilia Tilve Tilve, de 45. Con ellas estaba la niña de siete años Dolores Paz Tilve, hija de la última.

Cómo empezaba a llover, refugiaronse todas en una robleda que allí existe, llevando también el ganado.

Momentos después y cuando menos se esperaba, una chispa eléctrica cayó precisamente en el árbol a cuyos pies estaban las referidas mujeres.

Rosa y Emilia sufrieron los más horribles efectos de la descarga. Ambas quedaron muertas en el acto, con los cuerpos totalmente carbonizados.

La vaca que Rosa sostenía por una cuerda, murió también.

El rayo dejó ciega del ojo izquierdo a la pobre niña, que llena de terror, apenas si se daba cuenta de la magnitud de la desgracia.

=0=0=0=0=0=0=

No xornal EL REGIONAL, comentan de esta forma o suceso :

UN RAYO MATA A DOS MUJERES Y LESIONES A UNA NIÑA.

Pontevedra 10.- Hoy a la mañana, ha caído sobre esta población una tormenta formidable, la cual también se extendió hacia las cercanías.

En el lugar de Cerponzones, perteneciente al Ayuntamiento de Pontevedra, distante unos diez kilómetros de esta ciudad, fué donde el paso de la tormenta dejó terribles huellas.

Hallábanse en el campo custodiando ganado, Emilia Tilbe, de cuarenta y cinco años, con su hija Lola, niña de pocos años. Con ellas estaba la anciana de sesenta años, llamada Rosa Tilbe.

Huyendo de la tormenta corrieron á refugiarse bajo la copa de un árbol.

Un rayo deshizo éste y mató a Emilia y á Rosa.

La niña recibió lesiones en la cara de alguna consideración.

Los cadáveres de las dos infelices mujeres, igual que la vaca, quedaron carbonizados.

El juzgado de instrucción en cuanto tuvo aviso de lo ocurrido salió para el lugar del triste suceso.

También acudieron allí los camilleros De la Cruz Roja, con objeto de prestar sus humanitarios servicios.

Al conocerse la desgracia en las parroquias cercanas, acudieron al sitio en que ocurrió aquella, multitud de personas, donde se desarrollaron desgarradoras escenas.

28- OS CARROS, A ESCOLA, AS FESTAS…

DE NOVO FUN DE VISITA…

Bos días Juan, de novo por aquí ?

Que necesitas agora de min ?

Máis recordos ? Queres máis recordos ?

Bois dias, pois si, seguro que nestes días recordou algún máis.

A nosa veciña antes de contestarme tomou un vaso de zume de laranxa que uns segundos antes serviralle a súa nora.

Bebeu tranquilamente e tras uns segundos de espera, comezou a recordar…

-Ah ! Si ! Houbo un ano que houbo que matricular aos carros de vacas, si, había que pagar un imposto, chamábanlle daquela pagar o arbitrio de rodaxe.

Había que levar o carro a un lugar determinado e alí ti pagabas o arbitrio, despois eles colocábanche unha chapa numerada nun lateral do carro.

Recordo o ano que deron a orde de colocar esa chapa que che dixen, o que sería a matrícula de hoxe en día.

Mira, o lugar onde cha colocaban era na do COQUES, alí tiñamos que ir todos, non soamente os de Cerponzóns, non, tiñan que ir os de Lérez, Alba, Campañó…

Foi tal a cantidade de carros que se acumularon, que non che podes imaxinar a cola que se fixo daquela.

Imaxínache, os carros estaban todos en fila, un detrás doutro, todos xuntiños, desde a do COQUES ata a PONTE DA RONS.

Non me crees ? Pois así foi, había tal regaleira de carros que era imposible que che colocasen a chapa no mesmo día, así que a xente chegaba co seu carro, vendo tal cantidade de carros deixaba alí o seu e marchábase para a súa casa, eran veciños das parroquias colindantes, viñan de moitos lugares, de todo Campañó, desde a Devesa, viñan de todolos sitios, aquilo era un espectáculo ver tantos carros ! Había quen tiña que esperar varios días! Ata o CRUCEIRO DA RONS ! Juan, chegaban ata o CRUCEIRO !

NA ESCOLA

Fun a escola que había nunha casa de Pidre, da señora Josefina, daba escola unha mestra que se chamaba Doña Lola.

Teño presente nese colexio dous recordos que nunca se me esqueceron, un foi cando quitáronme un dente con un fío, e outro cando pasaban os soldados no tempo da guerra pola estrada.

Pasaban subidos en camionetas e a mestra mandábanos saír a recibilos, tiñamos que poñernos todos en fila e saudalos con gritos de Arriba España e Viva Franco.

Tamén estiven no colexio da Escola de Carballo.

Tiven de compañeiras a Digna a dá Rons, Aurelia Solla, Asunción Piedras, Rosa Solla, Clara Porto, Emérita, Aurelia Cochón, Carmen A Moleta, Lola Ramos, Lola a do Chelo, Isabel Pedras…todas moi amigas miñas.

Que tempos ! Tiñamos unha mestra que se lle daba por poñerse a durmir, pero era moito o que durmía, poñíanos deberes e ela poñíase a durmir jajaja.

Recordo aqueles tinteiros que usabamos para escribir, comezabamos a meternos entre nós e caíase todo o líquido dos tinteiros ao chan jajaja.

Pero claro, a mestra espertábase con tanto jolgorio que collía un pau, que sempre tiña a man, e dábanos con el nas costas !

Sabes Juan, ao recordalo aínda sento dor neste momento, mira ti, que maneira de castigarnos.

AS FESTAS, OS BAILES.

-Daqueles anos da miña mocidade había boas festas, bo, daqueles tempos tampouco había máis onde se podía un divertir, eran as festas das parroquias, os bailes e pouco máis.

Facíanse varías festas na parroquia, a do Patrón, as de Corpus, as do Carmen e unha na época de Pascua, a de San Benito.

Sendo moi pequena recordo que se ten feito festa na Eira do Xemadas, había quen poñía un posto con viño e rosquillas, botaban ata fogos e todo, recordo que fora unha festaza, eu era mui pequerrecha, pero quedoume grabada.

Falando de festas, un día estabamos nunha festa que se celebraba en Verducido, achegámonos a unha taberna que había preto de onde se facía a verbena, alí estaban uns cantos comensais comendo e bebendo ao grande.

Nós só podiamos ver para eles, daqueles tempos non dispoñiamos de cartos para poder gozar como hoxe en día, pasamos moita fame Juan, todos.

Mira como era a fame que había, que nun momento determinado a avoa de Marisol achegouse a xunto nosa e díxonos : rapazas, estades vendo aquela mesa onde están comendo unhas costeletas con patacas ? Estar atentas, están acabando de comer e conforme se levanten achegarvos á mesa, eu avisareivos tamén.

Así foi, cando se levantaron, a avoa de Marisol díxonos : vinde aquí, rápido! vinde !

Fomos rápidamente, sabiamos que a mesa moi pronto ían recollela para poñer a disposición doutros clientes que estaban esperando.

Comezamos a coller os ósos das costeletas, as que tiñan algún resto de carne claro, mentres coa outra man íamos metendo na boca as sobras do pan, nisto que chegaron os camareiros e puxéronse a recoller, e nós a meter todo o pan que podiamos na boca, chegou o momento que xa non nos cabía máis !

Mira o que comíamos! Mira o que tiñamos que comer ! As sobras Juan ! As sobras !

Moita fame se pasou, moita.

Dos bailes recordo que cando podiamos ir tiñamos que ir aos que estivesen máis próximos ás nosas casas, daquela non nos deixaban marchar moi lonxe.

Un dos bailes que había na parroquia era o de COCHÓN, canto bailei alí! Si mal non recordo tamén hubo baile na TABERNA de XONXA, situada no baixo da casa que agora é propiedade dos de Magdalena, a que está pegada a carretera.

Tamén no baile de JOAQUÍN O DE BOTANA, tiñan un alboio que acondicionaban os días de baile, á beira, no baixo da súa casa tiña a taberna.

Un día sucedeume un detalle que me dá vergoña comentarcho.

Conte, conte…

-Jajaja, non, jajaja, dame vergoña, jajaja

Conte, conte, que esto non sae de aquí jajaja.

-Resulta que ese día que fun ao baile do Botana había comido carneiro, pero comín para parar un tren.

Daquela, eu tiña un mozo, bailabamos sen parar toda a noite ! pero houbo un momento que comecei a sentir que o carneiro parecía que quería saír de dentro de min, parecía que estaba vivo jajaja.

Mira, comecei a sentirme indisposta de tal forma que non sabía como dicirlle ao meu mozo que non podía seguir bailando, estaba a piques de irme por min, tiña unhas ganas tolas de facer de ventre jajaja…rebentaba por min!

Desculpeime con él e busquei polas miñas amigas, dúas veciñas que viñeran comigo ao baile, era con quen tiña a suficiente confianza para comentarlles o que me estaba pasando.

Pedinlles que me acompañasen fóra, elas contestábanme que esperase, que estaban bailando, eu non podía máis, volvía insistir ata que as convencín.

Mirade, teño unhas ganas tolas de cagar, estou que rebento, hoxe comín tanto carneiro que rebento, acompañádeme fóra, por favor pídovolo.

Saíron sorrindo a todo meter as dúas comigo, nada máis saír fóra eu non tiven máis tempo que agacharme e diante mesmo da porta da taberna poñerme a facer as miñas necesidades, non tiven tempo para ir máis lonxe, mentres elas tapábanme como podían, iso si, ríndose a moreas.

Pero claro, os mozos que estaba no baile, de cando en vez saían fóra e claro, miraban para nós, en nada se deron conta do que estaba pasando e veña a rir!

Carallo como aquel na miña vida me volveu a pasar !

29- A LUZ EN MEÁN, OS CAMIÑOS, A RADIO.

A CHEGADA DA LUZ A MEÁN.

Sucedeu que no mes de Abril do ano 1888 Pontevedra foi unha das primeiras cidades que tivo luz eléctrica nas súas rúas, prazas e casas, nas aldeas tardou bastantes anos máis en chegar.

Unha veciña do lugar de Meán recorda como chegou a luz a devandito lugar, todo grazas a un veciño, o señor José O de Prado.

– O primeiro lugar da parroquia ao que chegou a luz eléctrica foi Meán, corría o ano 1940, eu tiña naquel entón trece anos.

Imaxínache como era isto, cando chegaba a noite a única luz que había nas casas era a da lareira e a vela do farol.
Andaba unha pola casa coma se estiveses no reino das sombras, axudábasche do farol ou dun cacho de vela para ir dun lado a outro.

O señor José, avó de Marisol, apareceu un día polas casas dos veciños preguntando quen estaba interesado en ter luz eléctrica e foi tomando nota.

Canto lle debemos ao señor José ! Cantas cousas boas fixo por Meán !

Días máis tarde colocouse un transformador, daquela era un pequeno caixón, estaba feito de chapas, non eran madeiras, eran como chapas metálicas, creo que eran metálicas si.

O transformador colocouse exactamente no mesmo sitio en que está hoxe en día, á beira do Centro Social.

Ata aquel momento non había luz en Meán, despois de que se instalase aquí enviouse un cable en dirección a Tilve. Si non me equivoco, a corrente viña desde San Xurxo de Sacos.

Desde o transformador saían dous fíos en dirección ao Cruceiro, alí repartíase, un cordón ía á nosa casa, nós só collemos un cordón , outras casas que económicamente podían máis colleron dous cordóns.

Cada cordón era un punto de luz, así que nós tiñamos unha bombilla, para poder servirnos da luz fixemos un buraquiño no chan da cociña e así metiamos por alí o cordón coa bombilla para ter luz na cuadra, desta forma podíamos muxir a vaca con comodidade, antes ao non dispoñer de luz en casa tiñamos que botar man do farol para todo.

Cando terminabamos na cuadra, tirabamos do cordón para a cociña e dispoñiamos alí de luz, soamente podiamos ter unha bombilla, ata que pasado uns anos puidemos ir poñendo máis, a seguinte bombilla foi posta na habitación, sabes Juan, daquela custaba moito ter luz e nos non tiñamos para máis, así eran aqueles tempos, algunha casa puxo dúas como moito, pero a maioria puxeron un cordón de luz.

O NOVO CAMIÑO

Todo grazas ao avó de Marisol, aquel home fixo moito polos seus veciños, é non só foi a luz, non.

Trouxo os camiños ! Trouxo a carretera !

Daquela só tiñamos uns camiños de terra, por onde pasaban os carros malamente, o señor José decidiu facer un camiño adecuado para todo o vencindario.

Recordo que os veciños axudámoslle, durante moitos días tivemos que ir buscar pedra, iamos cos carros de vacas ao monte, acompañábanos un señor do lugar de Sabaris, creo recordar que o coñecían polo ROXO.

Tiñamos que ir xuntando as pedras e despois cargalas no carro, que sustos temos pasado baixando con aqueles carros cargados de pedras monte abaixo, as pobres vacas ás veces non podían coa carga e máis dunha vez tivemos algún desgusto, pobres vacas, animaliños, que sería de nós si non tivésemos as vacas.

Despois ao chegar abaixo tiñamos que ir botando as pedras, tiñamos que ir repartíndoas por onde estaba sinalizado o camiño que se ía facer, así fomos facendo o traballo, un día tras outro, aos poucos, porque claro, tiñamos as faenas do campo e non se podían abandonar.

Logo de ter todo empedrado, viñeron uns señores a botar xabre para poder pasar, pois ata ese momento non había xeito de andar sobre aquelas pedras, tiñamos que ir polas leiras, terminabamos todos enlamados ata os xeonllos !

A CHEGADA DA RADIO.

Outra cousa que recordo que nos fixo moita ilusión foi cando o señor José trouxo unha radio.

Foi o primeiro veciño que comprou unha radio en Meán e ao chegar o domingo colocou a radio na fiestra, despois chamou por nós e cando estabamos na súa casa, acendeu a radio e díxonos : Rapaces, é a hora do baile ! A bailar todos !

Que ben o temos pasado diante da casa do señor José.

Juan, sabes onde che digo ?

Na casa vella do señor José O de Prado, alí temos bailado moitos días.

O pobre señor José tivo mala sorte, un día comprou unha moto vespa e ao cabo dun tempo tivo un accidente e morreu, foi unha gran desgraza, foi unha gran perda, para a súa familia e para todos os veciños de Meán.

Así é a vida.

NOTA : Unha veciña do mesmo lugar de Meán chamoume conforme terminou de ler este relato, díxome que lle encantou e ademais díxome que o señor José tamén foi o primeiro veciño en ter televisión.

27- DUAS CENCERRADAS MAIS.

RECORDANDO DÚAS CENCERRADAS MAIS.

A nosa veciña seguía respondéndome ás miñas preguntas, cada vez que lle preguntaba por algo botaba a rir, volvinlle a preguntar e de novo comezou a rirse, pregunteille si recordaba algunha cencerrada que se fixera por onde ela vive.

-Juan, jajaja, pero que cousas me preguntas, jajaja.

Eu respondíalle que eran cousas da vida, de seguro que ela as viviu e que tería algo que contarme.

-Jajaja, verdade que si, tes razón, recordo que sendo eu mui pequena, que lla fixeron a señora Herminia A RATA.

Un día estaban uns cuantos veciños facendolle unha boa, estaban polo camiño jajaja, de repente saliu ao balado da casa a señora Herminia, levaba na man unha bacenilla chea de merda e de mexo, oiches, sin mais botoulla por riba deles, jajaja, escaparon todos a fume de carozo jajaja, pero a noite seguinte volveron de novo jajaja.

Outra cencerrada mui soada foi unha que lle fixeron a unha muller que vivía en Pidre, coñocida polo alcume de A COULA, non recordo ben si era ela a viúva ou era o home o que casaba en segundas núpcias.

Durante muitos días foron un montón de veciños a facerlle a cencerrada, xuntaronse de muitos lugares da parroquia, entre una cuantos habían feito un ataúde e levábano polo camiño á casa da COULA, todos tocando campás, lejóns, tarteiras vellas, tapas de tarteiras…levaban de todo tipo de chilindradas que puidesen facer barullo.

Por aqueles camiños de entón estaba todo ás escuras, prácticamente non había unha luz pública, non se vía nada, ían tocando e cantándolle cancións compostas precisamente para a parella de “noivos”, de súpeto unha desas noites, apareceu en escena unha parella da Garda Civil ! Un dos veciños que ía máis adiantado, controlando que non houbese mouros na costa, escoitou un ruído que lle era coñecido, era o que facían unhas anillas que levaban colocadas nas botas os gardas civís, agora non sei si aínda as levan, pero naqueles anos si as levaban.

Conforme escoitou o son das anillas, virouse sobre si mesmo e botou ás presas en busca dos que viñan co ataúde :

– Que vén a Garda Civil ! Que vén a Garda Civil ! Fuxir! Correr !

Tiraron co ataúde a unha leira, á beira mesmo da estrada e cada un escapou por onde puido jajaja.

Entre os que estaban facendo a cencerrada estaba un irmán meu, contoume que , xunto a un veciño do Vigario, chamado Laureano, escondéronse debaixo dunha silveira, preto da casa donde vive Digna a de Alvite.

Alí estiveron un tempo, agachados, acolloados polo que lle podía pasar, non sabían que facer !

Laureano, que vai ser de nós si atópanos a Garda Civil ?

Laureano, estounos escoitando, deben estar polo patio da CARREXAS ! agora veñen a por nós ! Que imos facer ?

– Cala ! Conforme escoitemos o ruído das botas que se afastan de nós botamos ás presas por estas leiras.

Así foi, en canto puideron comezaron ás presas campo a través, un pouco máis adiante meu irmán colleu dirección á nosa casa e Laureano foi a fume de carozo para o Vigario.

Pero non creas que collesen medo, non, ao outro día xa volveron todos de novo, a cencerrada había que seguir facéndolla durante días.
E así foi.

NOTA :

Convén saber a que nos referimos cando falamos de Cencerrada :

Ruído desagradable que se fai con cencerros , cornos e outras cousas para burlarse dos viud@s as primeiras noites das súas vodas .

Cencerrada segundo estudos realizados vén lembrándose xa desde o século XVIII , e aparece ligada ao matrimonio .

Podíase realizar unha cencerrada a aqueles noivos que celebran a súa voda e non convidan os seus familiares , amigos e veciños a unha comida festiva , co seu baile , facendo festa , é dicir se non facían partícipes aos seus achegados á súa voda , estes montábanlle unha Cencerrada.

Pero quizáis a que máis lembramos nós é aquelas cencerradas que se lle realizaban aos viud@s que casaban de novo , antes considerábanse ” ilegais ” e a cencerrada convertíase nunha ridiculizacion agresiva contra esa unión que transgredía algunha norma que daquela non estaba ben vista.

Resultaba aínda máis susceptible cando a cencerrada producíase cando os noivos había unha diferenza de idade considerable, especialmente si o noivo era un rico viúvo entrado en anos que se unía cunha muller xoven.

26- A GUERRA

A GUERRA, RECORDOS DE UNHA VECIÑA.

Cheguei a unha hora prudente para poder estar con ela, a súa familia comentáramo, mellor é que viñeses despois de que descanse un pouco, así o fixen.
Atopeina sentada no seu sillón, estaba vendo a televisión, unha pequena manta cubría as súas cansadas pernas.
Saudeina e díxenlle o motivo da miña visita, sorriu e comezamos a falar…Dado que estaba vendo as noticias que desgraciadamente falaban da guerra, o primeiro que lle preguntei foi precisamente pola guerra.

Que recordos ten da guerra ?

-Non me fales da guerra ! Non me fales da guerra !

-Acordo o que ves agora ! Acordo o que ves agora !

A nosa veciña parecía que estaba nese momento no medio dunha de tantas poboacións de Ucraína, daba a sensación que estaba vivindo nas súas propias carnes o que está sucedendo nestes días, deixeina falar…

-Recordo que non había nin pan, nin aceite, nin azucre, nin chocolate, nin arroz…non había nada ! nada de nada !

O pan era o único que tiñamos, si había con que facelo claro, había que ir ao muiño, nós tiñamos quenda os domingos, unha semana pola mañá e outra pola noite, íamos ao muiño do Caeiro, despois no forno que tiñamos na casa facíamolo o pan.

Que malos tempos Juan, que malos tempos !

-Recordo os meus irmáns, que estaban facendo o servizo militar, un levábame once anos e outro doce, tocoulles facela a un en Leon, e ao outro en Huesca.

Cando chegaban a casa de permiso a miña nai e eu xa tiñamos preparado na cuadra un caldeiro con auga, colocado encima dunha trepia, había que matar todas as pulgas que traían na roupa, había que escaldar a roupa. Ao chegar xa entraban directamente na cuadra, alí quitaban todo o que traían posto e metíamos a roupa no caldeiro, mira, había algunha pulga que tiña unhas patas coma dedos ! Así como cho conto !

Non escoitas a radio ? 400 mortos amontoados, atados…iso que é ?

Ese Putin se cadra non sabe realmente o que está sucedendo, aquí pasou o mesmo na guerra, Franco se cadra non se decataba do que facían, non sei que decir vendo o que está a pasar.

XA ESTÁ BEN O QUE PASOU AQUÍ !

-Que lle fixeron o Recacho ? que a súa nai toda fora de si gritaba que a donde o levaban, que lle ían facer o seu filliño? E contestábanlle que estivese tranquila, que non lle ía a pasar nada…é pasou o que pasou.

Todo o mundo escapaba para onde puidese, uns para outros países, moitos para Bos Aires, outros escondidos no monte, cos collons encolleitos, porque sabían que si algún estaba fichado, ían a por el, basta que che tivesen rabia que ían a por ti.

Houbo moitas visitas ás casas, entre veciños houbo moitas vinganzas, moitas bágoas choramos, recordo unha vez que viñeron por casa, eu tiña oito anos, non tiña máis, quizais sete, eu estaba neste mesmo lugar no que me atopo agora mesmo, aquí antes había unha cama e ao fondo estaba a cociña. De súpeto escoitei que chamaban ao portalón da entrada, quería que lle abrísemos a porta, viñan así por todalas casas, bo, por todas non, había algunha que non ían, algunhas non cacheaban nelas.

Cando abrín a porta atopeime cun home coñecido noso, levaba a escopeta ás costas, non quero dicir nomes, pero a ese recórdoo perfectamente, cheguei a velo morrer, aínda che vou a dicir máis, tiña algo que ver contigo, coa túa familia.

Ao abrirlle a porta entrou e comezou a observar e a cachear, eu comecei a chorar e chamaba pola miña nai e o meu pai, el dicíame que estivese tranquila, que non chorase, que non ía pasarme nada…mentres él buscaba por unha banda eu escapei pa cociña e funme a meter debaixo da cama, conforme puiden saín dirección ao camiño e funme a esconder ao muiño do Caeiro, moito medo pasei !

Recordo tamén un día que estaba con outros nenos xogando nunha leira preto de aquí, o lugar coñecémolo como Os Cidrales, de súpeto comezamos a escoitar ruídos de motores no ceo, os maiores comezaron a gritar e a dicirnos que eran avións de guerra, que nos fósemos correndo para nosas casas, escapar rapaces, escapar !

QUE NON VEÑA DE NOVO A GUERRA ! Mentres me dicía isto, a nosa veciña volvía colocar con esmero de novo a mantiña que tiña encima das súas cansadas pernas…

Foi moi triste ! A xente morría de fame polos camiños, non había que comer.

Non había nada, non tiñamos nada! Había que ir á Igrexa a rezar, era a época das santas misións, non había outra cousa máis que facer.

QUE NON VEÑA DE NOVO A GUERRA !

24- O SOLDADIÑO FUXIDO

Fai pouco estiven de novo facendo unha visita a unha veciña da parroquia, chamei ao portalón da súa casa axudado do chamadoiro, por certo dos poucos que quedan na parroquia.

Ao momento escoitei que desde o interior da súa casa alzaba a voz preguntando quen era, eu respondinlle que era Juan o dá Rons, repetíndolle dúas veces máis o meu nome debido a que non entendía o que lle dicía.

Esperei un momento, o que lle levou baixar as escaleiras e achegarse ao portal, ao verme sorriu e díxome que pasase, respondinlle que non facía falta, que alí fóra podiamos falar dun tema que me comentou uns meses atrás.

– Xa non sei o que era Juan, comenteiche tantas cousas que agora non caio.

– Non te preocupes, eu recórdocho.

Ao comentarlle o que era, inmediatamente veulle á memoria aquel recordo que hoxe quero compartir con todos vós, así foi como mo contou :

O SOLDADIÑO FUXIDO.

O que che vou a contar sucedeu fai moitos anos Juan, eu era moi pequena, non recordaría todo o que che vou a contar si non fose porque os maiores íano comentando ano tras ano naquelas reunións que tiñamos aí abaixo, onde está o cruceiro.

Resulta que estaban uns cantos veciños reunidos ao redor do cruceiro, como de costume facíase logo de terminar as cousas do campo, xunto a eles estabamos varios nenos e nenas, nós ao noso, xogando co que tivésemos a man e os maiores falando das súas cousas.

Recordo que eu fun quen deu o aviso aos demais, estaba sentada coa vista ao camiño que leva ao lugar da Costa, era moi pequena Juan, pero recórdoo coma se estivese véndoo agora mesmo.

Vin vir camiño abaixo un soldadiño Juan, todo desnudiño, mentres nós estabamos alí sentadas, todos tranquilos, cos velliños.

Ao chegar á nosa altura o primeiro que dixo foi pedirnos un cacho de pan, a súa cara dicíao todo, debía de levar días sen botar nada á boca, pobriño que pena nos deu a todos.

Un veciño, non recordo agora quen foi, preguntoulle que facía por alí, que de onde era e como andaba así espido.

O soldadiño contestoulle que levaba días escapado dos gardas, que estaban buscándoo e que viña escapado desde Ourense.

Nai De Deus ! Desde Ourense ! Exclamou o señor…hai Juan, agora non recordo o seu nome, que rabia.

O que si recordo é que o meteron na casa da Sra. Dolores, só foi metelo na casa e comezamos a escoitar o trote duns cabalos polo mesmo camiño que chegou o soldadiño, viñan en busca del.

Un dos gardas preguntou, sen baixarse do cabalo, si viramos a un home pasar por alí, Jesús ! Que respeto metía aquel home encima do cabalo, eu estaba toda asustada !

Varios maiores respondéronlle ao mismo tempo que por alí non viron pasar a ninguén, que lles pareceu ver pasar a alguén moito máis abaixo, desde unha leira na que estiveran traballando pola tarde, pero que por alí non pasara ninguén que non fose do lugar, contestaron os gardas que si alguen de nos miraba a un home que non fora do lugar que deran parte, de seguido marcharon camiño abaixo buscando polo pobre soldadiño.

Este suceso ocorreu xa pasada a guerra, pero aínda seguían perseguindo a algúns homes, eu era moi pequena Juan, pero hai cousas que nunca se esquecen, logo de marchar os gardas formos a xunto o soldadiño, deronlle de comer e algunha roupa, bo, por chamarlle roupa, porque lle deron uns pantalóns feitos cunha tea de saco é de comer un pouco de pan e unha taciña de viño, era o que había Juan. Gustaríame saber que sería dese pobre home, sabe Deus que foi da súa vida…

8- AUGA FORTE, SOLUCIÓN PARA CURAR O XIEIRO.

AUGA FORTE, SOLUCIÓN PARA CURAR O XIEIRO
Aunque o conto ten unha parte mui dolorosa, debo recoñecer que ese día foi a vez que máis me rin cando me contaron o feito, ter amizades que che conten estes sucesos non ten prezo, ademáis sendo contado por persoas que o presenciaron, esa tarde que mo contaron acabamos os dous coas bágoas nos ollos de tanto rir, veunos ben, imos o tema…
Ermitas era única filla, unha moza miúda e morena, tiña unha forma de falar que era moi graciosa, mirábate con aqueles grandes ollos negros inquedos que parecían que sempre estaban vixiando, a súa melena tíñaa sempre recolleita nun gran moño que apenas se vía dado que a cabeza a tiña tapada todolos días do ano cunha pañoleta que ataba por diante.

Os seus pais posuían moitos terreos na parroquia, pero económicamente eran unha familia como a maioría, con poucos cartos, andaban bastante escasos para comer e vestir como un quixese naqueles anos, iso que non se aspiraba a moito, que había escaseza de todo.

Pronto se casou Ermitas, levaba un tempo que lle andaba rondando un mozo da familia dos Nejritos e como cousa de encantamento decidiron unirse en matrimonio, quizáis buscando algo mellor do que tiña ata ese momento, pero o seu marido tiña as mesmas carencias que ela, así que ao pouco tempo de casado decidiu abrirse camiño emigrando a Arxentina, mentres que Ermitas quedaría cos seus pais ata que o seu marido fixese algo de cartos e puidese pagarlle o billete de ida.

Foron pasando os días, días que faltaba de todo, tal era a miseria, que a necesidade que tiñan na casa de Ermitas fixo que tomase unha día unha decisión, de ir vender leite á cidade. Na casa tiñan unha vaca, a pobre non daba máis leite que un tazón mediado, por iso que Ermitas tivo a idea de coller un par de calderetas e foi info casa por casa pedíndolle a cada veciño un pouco de leite. Chegou a recoller unha caldereta de 25 litros, que levaba na súa cabeza, e outra de 10 que levaba nunha man, así iba a Vila, cargadiña con aquelas calderetas é andando, por certo, na súa casa nin unha carreta tiñan, sólo dispoñían do lombo para acarretar.

Así que foi día tras día a vender o leite, sacando uns patacos para ir tirando, grazas aos seus veciños.

Un día, cando viña de volta, chegou a casa con moitísimo dor, case non podía andar, só a escoitabas dicir : Ai meu Deus ! Ai meu Deus !

Quen me está contando isto vivía a escasos metros de casa de Ermitas, conforme escoitou polo camiño os queixumes, saíu á porta. Xa non lle deu tempo de preguntarlle nada, Ermitas xa estaba no interior da súa casa.

Pechada na habitación seguía gritando de dor, tal eran os gritos que os seus pais asustáronse tanto que foron chamar á súa porta para que lles abrise e ver que lle pasara.

Ermitas ! Ermitas ! Abre a porta ! Que pasou ?

Ermitas non contestaba, só se lle oía dicir Ai que dor ! Ai que dor ! e seguidamente comezaban a baixar todos os santos, santas é o santísimo tamén non quedaba atrás.

(Juan, a miña irmá máis eu achegámonos á súa casa, a nai de Ermitas díxonos que tratásemos nós de convencela para que abrise a porta, así o fixemos e tras unha pequena conversación convencemos a Ermitas que saíse).

A ver, conta que che pasou para que esteas así desa forma, metendo a de Deus e pedindo axuda…

Ai Jasus que dor ! Mecajonaconaaaaa que dor !

Pero queres dicir que che pasa ? Estás tola ou que ?

Ai que dor ! Ai que dor !

Pero que che pasa ?

Que me vai a pasar ? Que teño ou Xieiro !

-Juan, jajajaja, ti sabes o que é o Xieiro ?

-Non, nin idea, que é ?

Jajajaja, ou Xieiro é que levas días sen lavar as túas partes, jajajaja.

Juan, Ermitas tiña o cú daquel xeito, mira de tanto rascarse tíñao en llagas.

Teño ou Xieiro ! Non ajuanto máis !

Entón a miña irmá díxolle que se acougase, que iso lle estaba ben por non lavarse…daquela non tiña auga corrente na súa casa e claro, deixábase ir, día tras día sin lavarse, xa podes imaxinar…

A cousa foi que miña irmá díxolle que fose á vila e comprase auga oxigenada ó uns polvos de Estarlina.

Ermitas, vaite canto antes, faime caso, mercas iso e o botas nas túas partes, despois pásaslle unha cremiña, xa verás como che baixa o hinchazón e a dor. Anda corre, vai axiña.

Alá foi, como boamente puido Ermitas a buscar o remedio, cando chegou á vila dirixiuse a unha droguería que había daquela na Rúa Real.

Ao entrar dirixiuse a un dos mozos que despachaban e díxolle : Quero un bote de auga ou 100 gramos de polvos de Estarlina, tráeme o que teñas máis a man, pero non tardes.

O mozo debeu ver a cara de apuro de Ermitas que dun chimpo tróuxolle un bote de auga forte…Ermitas pagou e foise.

Ao chegar a casa non esperou nin un segundo, foise para cociña e sacou a saia é os refaixos, abriu de botella e agachándose chimpoulle a auga forte polo cú e outras zonas que ti xa me entendes jajajaja, entendiches Juan ? Foille a auga forte pola paxareta jajajaja.

Mira, os gritos escoitábanse en toda a parroquia, botou ás presas coa botella na man, polo camiño abaixo jajajaja, metendo a de Deus, baixaron todos os santos jajaja, bueno, correr é un dicir, con aquelas pernas escarranchadas, andaba a duras penas jajaja.

Ao pasar pola casa de O Piquiño, viuno debaixo da palleira e dirixíndose a él díxolle : Piquiño, polo que máis queiras, tráeme auga, tráeme auga !

Miña irmá máis eu saímos ao camiño, nisto que a vimos e fomos a xunto dela, miña naiciña querida, Ermitas, Ermitas, que che pasou ? 

Ai ! Ai ! Revento ! Que revento de dor ! Dirixíndose á miña irmá díxolle : Me cajo en todo o que te fixo !

Pero que pasou ? Que fixeches ?

Que ía facer ! O que me dixeches, botarlle auga a paxareta ! Fun a buscar a auga como ti dixéchesme e agora si que non aguanto de dor ! Na miña vida ! Acudirmeeee !

Bo muller, non será para tanto…A miña irmá toda estrañada quedouse mirando para a botella que levaba na man Ermitas, e díxolle :

Déixame a botella, déixame ver…pero si isto é auga forte ! Alma de cántaro ! Que fixeches ? Eu díxenche auga oxixenada ! Oxixenada ! Non auga forte ! A quen se lle ocorre !

Mira, Ermitas quedou xeada.

Anda ! Ven á fonte a pasarlle un auga, estivoche ben ! así aprendes a lavarte todolos días! Ermitas, como pudo veu aos poucos connosco ata a fonte, mentres iamos andando dicía: o que anda a consellos, non anda a diñeiro, na miña vida pasoume tal cousa ! Ai que dor !

Durante tres dias seguidos Ermitas non puido pechar as pernas, andaba aos poucos escarranchada polos camiños, había que verlle como tiña engallada a parrocha é ou cú, jajajajaja.

Como cho conto Juan, así foi como pasou.

-Que foi dela ?

-Ermitas ao cabo dun ano foise para Arxentina, de alí xa non volveu, morreu en Bos Aires fai anos.