29- A LUZ EN MEÁN, OS CAMIÑOS, A RADIO.

A CHEGADA DA LUZ A MEÁN.

Sucedeu que no mes de Abril do ano 1888 Pontevedra foi unha das primeiras cidades que tivo luz eléctrica nas súas rúas, prazas e casas, nas aldeas tardou bastantes anos máis en chegar.

Unha veciña do lugar de Meán recorda como chegou a luz a devandito lugar, todo grazas a un veciño, o señor José O de Prado.

– O primeiro lugar da parroquia ao que chegou a luz eléctrica foi Meán, corría o ano 1940, eu tiña naquel entón trece anos.

Imaxínache como era isto, cando chegaba a noite a única luz que había nas casas era a da lareira e a vela do farol.
Andaba unha pola casa coma se estiveses no reino das sombras, axudábasche do farol ou dun cacho de vela para ir dun lado a outro.

O señor José, avó de Marisol, apareceu un día polas casas dos veciños preguntando quen estaba interesado en ter luz eléctrica e foi tomando nota.

Canto lle debemos ao señor José ! Cantas cousas boas fixo por Meán !

Días máis tarde colocouse un transformador, daquela era un pequeno caixón, estaba feito de chapas, non eran madeiras, eran como chapas metálicas, creo que eran metálicas si.

O transformador colocouse exactamente no mesmo sitio en que está hoxe en día, á beira do Centro Social.

Ata aquel momento non había luz en Meán, despois de que se instalase aquí enviouse un cable en dirección a Tilve. Si non me equivoco, a corrente viña desde San Xurxo de Sacos.

Desde o transformador saían dous fíos en dirección ao Cruceiro, alí repartíase, un cordón ía á nosa casa, nós só collemos un cordón , outras casas que económicamente podían máis colleron dous cordóns.

Cada cordón era un punto de luz, así que nós tiñamos unha bombilla, para poder servirnos da luz fixemos un buraquiño no chan da cociña e así metiamos por alí o cordón coa bombilla para ter luz na cuadra, desta forma podíamos muxir a vaca con comodidade, antes ao non dispoñer de luz en casa tiñamos que botar man do farol para todo.

Cando terminabamos na cuadra, tirabamos do cordón para a cociña e dispoñiamos alí de luz, soamente podiamos ter unha bombilla, ata que pasado uns anos puidemos ir poñendo máis, a seguinte bombilla foi posta na habitación, sabes Juan, daquela custaba moito ter luz e nos non tiñamos para máis, así eran aqueles tempos, algunha casa puxo dúas como moito, pero a maioria puxeron un cordón de luz.

O NOVO CAMIÑO

Todo grazas ao avó de Marisol, aquel home fixo moito polos seus veciños, é non só foi a luz, non.

Trouxo os camiños ! Trouxo a carretera !

Daquela só tiñamos uns camiños de terra, por onde pasaban os carros malamente, o señor José decidiu facer un camiño adecuado para todo o vencindario.

Recordo que os veciños axudámoslle, durante moitos días tivemos que ir buscar pedra, iamos cos carros de vacas ao monte, acompañábanos un señor do lugar de Sabaris, creo recordar que o coñecían polo ROXO.

Tiñamos que ir xuntando as pedras e despois cargalas no carro, que sustos temos pasado baixando con aqueles carros cargados de pedras monte abaixo, as pobres vacas ás veces non podían coa carga e máis dunha vez tivemos algún desgusto, pobres vacas, animaliños, que sería de nós si non tivésemos as vacas.

Despois ao chegar abaixo tiñamos que ir botando as pedras, tiñamos que ir repartíndoas por onde estaba sinalizado o camiño que se ía facer, así fomos facendo o traballo, un día tras outro, aos poucos, porque claro, tiñamos as faenas do campo e non se podían abandonar.

Logo de ter todo empedrado, viñeron uns señores a botar xabre para poder pasar, pois ata ese momento non había xeito de andar sobre aquelas pedras, tiñamos que ir polas leiras, terminabamos todos enlamados ata os xeonllos !

A CHEGADA DA RADIO.

Outra cousa que recordo que nos fixo moita ilusión foi cando o señor José trouxo unha radio.

Foi o primeiro veciño que comprou unha radio en Meán e ao chegar o domingo colocou a radio na fiestra, despois chamou por nós e cando estabamos na súa casa, acendeu a radio e díxonos : Rapaces, é a hora do baile ! A bailar todos !

Que ben o temos pasado diante da casa do señor José.

Juan, sabes onde che digo ?

Na casa vella do señor José O de Prado, alí temos bailado moitos días.

O pobre señor José tivo mala sorte, un día comprou unha moto vespa e ao cabo dun tempo tivo un accidente e morreu, foi unha gran desgraza, foi unha gran perda, para a súa familia e para todos os veciños de Meán.

Así é a vida.

NOTA : Unha veciña do mesmo lugar de Meán chamoume conforme terminou de ler este relato, díxome que lle encantou e ademais díxome que o señor José tamén foi o primeiro veciño en ter televisión.

26- O MAL DO AIRE.

O MAL DO AIRE
O Mal do Aire foi unha das maiores enfermidades que sempre estivo rodeada de misterios entre os nosos antepasados, unha enfermidade que era a que máis se padecía e á que maior medo tíñaselle.

Para poder curarse facíase o imposible, non se escatimaban medios, nin económicos nin a realización de curacións, aínda que fosen en grao sumo extravagantes.

Antiguamente calquera enfermidade en nenos ou en maiores se achacaban a maioría a un Mal do Aire, os nosos antepasados foron testemuñas e moitos deles padeceron a enfermidade.

Victor  L.Quibén, no seu libro A Medicina Popular en Galicia ( Colección Arealonga) fai unha extensa explicación sobre esta enfermidade, onde aparece a nosa Parroquia e as medidas que se tomaban para curarse do mal.

Este Mal do Aire era coñecido de muitas maneiras, dependendo do lugar coñocianno como Airada, Aireada, Airexada, Airexo, Aldrapa, Anganido, Arangaño, Asombramento, Colleitizo, Encanillado, Mal do Coxo, Mal do Cobral, Mal de Estadea, Mal de Ponzoñas, Mal de Pezoña, Mal dá Toupa….e así ata máis de 40 xeitos de describir esta enfermidade ao longo da nosa Galicia.

Normalmente esta enfermidade transmitíase a través dun animal, tamén de unha persoa viva ou morta, ou dalgún sitio determinado….así que dependendo de quen producía a enfermidade describíase tendo en conta o animal, a persoa, o sitio etc.

Por exemplo, si era a través dun animal denominábase Mal de Boi, Mal do Cobro, Mal dá Bacaloura, aínda que si era a través dunha persoa podía ser o Mal dunha muller menstruando, do Pai que logo de xacer coa nai, pasa por encima do neno…., si foi debido a algún sitio, podía ser o Mal do Camposanto, o Mal da Porta, o da Encrucillada etc. etc.

É curioso que para saber si efectivamente a persoa está enferma do Mal do Aire en cada Parroquia teñen os seus costumes para sanar, e así o foron facendo según a tradición de cada lugar durante anos e anos.

Na nosa Parroquia milenaria de Cerponzons tamén había uns determinados costumes, si o enfermo era un neno o primeiro que se facía era lavar ao neno, pero a auga con que se lavaba a ese neno doente tiña que ser auga que pasase por sete muiños e ademáis a persoa encargada de recoller a auga tiña que ter parentesco co neno.

Este parente tiña que saír da casa á mañá para recoller a auga, e unha das cousas máis importantes era que non podía falar nin saudarse con ninguén que se cruzase polo camiño, nin á ida, nin á volta.

O chegar a casa do doente procedíase a lavar ao neno, despóis secábaselle cunha servilleta de “lavanisco” ( Tea apreciada que imita o damasco) na cal aparecerán os pelos do animal ou manchas de sangue da persoa que lle producise a enfermidade á pobre criatura.

Pero, había forma de non contraer esta enfermidade ? Podíase un librar dela ?

É sabido que a certas cousas tíñaselles un medo enorme, as nais daquela época tiñan terror a algúns animais, un exemplo era á gata preñada, chegábase a botala fóra de casa para que non lle pasase este mal, que adoitaban ter asentado na punta do rabo, polo que nalgúns lugares chegábase a cortarlle a punta para que sanase.

Tamén había o costume de someterse ao fume procedente de queimar unhas follas de laurel, isto adoitaba realizarse cando viña a familia dun velorio dun defunto, así se procuraba que o Aire do difuntiño non fose transmitido, na miña niñez era un costume saltar por encima das follas de laurel cando se estaban queimando, a miña avóa dicíame que o fixese, porque ao pasar por encima cortábase o “Aire” do defunto.

Había tamén máis formas de evitar o Mal do Aire, atarse ás bonecas amuletos, por exemplo, podíase ver a xente co asta dun cervo voante , o que coñecemos como bacaloura.

Bolsiñas cun dente de allo colgadas do pescozo era tamén moi habitual verllas á xente da aldea.

Tamén era costume usar o lume para evitar a ponzoña, adoitábase pasar a roupa interior pola chama para quitarlle o mal que puidese deixar unha sabandixa ou calquera outro animal ponzoñoso que puidese tocar a roupa.

Hai pouco comentábame o fillo do señor Joaquín Casas (q.e.p.d.), o que vivía no lugar da Bouza, que o seu pai comentoulle unha vez dun veciño da Parroquia que padecía un Mal de Ollo, e os seus amigos estaban preocupados pola súa delgadez, cada día que pasaba víano extremadamente delgado, sabían que alguén lle botará un Mal.

Vendo a situación decidiron ir xunto a él, irían á súa casa e a falar coa muller que eles pensaban que tiña a culpa.

Todos decididos fóronse a casa do enfermo, pero ao chegar á porta da casa detíñanse e comezaban a dubidar de si chamar, entre eles discutían si daban o paso de chamar é entrar, ou o de marcharse cada un para a súa casa, non fóra a ser que lle pasase a eles o mesmo e fósense co Mal de Ollo encima.

Logo de discutir o que facer decidiron marcharse para casa, non fóra a ser que….pero ao chegar a noite, estando na taberna volveron comentar o tema e non podían quedarse de brazos cruzados, o seu amigo cada vez ía a peor, outra vez decidiron ir á súa casa, á mañá seguinte volvían dirixirse á súa casa, pero oh ! Outra vez o medo volvía a eles e outra vez que se volvían ás súas casas ……

(Fonte: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949)

( Fonte: Juan Casas )

27- DUAS CENCERRADAS MAIS.

RECORDANDO DÚAS CENCERRADAS MAIS.

A nosa veciña seguía respondéndome ás miñas preguntas, cada vez que lle preguntaba por algo botaba a rir, volvinlle a preguntar e de novo comezou a rirse, pregunteille si recordaba algunha cencerrada que se fixera por onde ela vive.

-Juan, jajaja, pero que cousas me preguntas, jajaja.

Eu respondíalle que eran cousas da vida, de seguro que ela as viviu e que tería algo que contarme.

-Jajaja, verdade que si, tes razón, recordo que sendo eu mui pequena, que lla fixeron a señora Herminia A RATA.

Un día estaban uns cuantos veciños facendolle unha boa, estaban polo camiño jajaja, de repente saliu ao balado da casa a señora Herminia, levaba na man unha bacenilla chea de merda e de mexo, oiches, sin mais botoulla por riba deles, jajaja, escaparon todos a fume de carozo jajaja, pero a noite seguinte volveron de novo jajaja.

Outra cencerrada mui soada foi unha que lle fixeron a unha muller que vivía en Pidre, coñocida polo alcume de A COULA, non recordo ben si era ela a viúva ou era o home o que casaba en segundas núpcias.

Durante muitos días foron un montón de veciños a facerlle a cencerrada, xuntaronse de muitos lugares da parroquia, entre una cuantos habían feito un ataúde e levábano polo camiño á casa da COULA, todos tocando campás, lejóns, tarteiras vellas, tapas de tarteiras…levaban de todo tipo de chilindradas que puidesen facer barullo.

Por aqueles camiños de entón estaba todo ás escuras, prácticamente non había unha luz pública, non se vía nada, ían tocando e cantándolle cancións compostas precisamente para a parella de “noivos”, de súpeto unha desas noites, apareceu en escena unha parella da Garda Civil ! Un dos veciños que ía máis adiantado, controlando que non houbese mouros na costa, escoitou un ruído que lle era coñecido, era o que facían unhas anillas que levaban colocadas nas botas os gardas civís, agora non sei si aínda as levan, pero naqueles anos si as levaban.

Conforme escoitou o son das anillas, virouse sobre si mesmo e botou ás presas en busca dos que viñan co ataúde :

– Que vén a Garda Civil ! Que vén a Garda Civil ! Fuxir! Correr !

Tiraron co ataúde a unha leira, á beira mesmo da estrada e cada un escapou por onde puido jajaja.

Entre os que estaban facendo a cencerrada estaba un irmán meu, contoume que , xunto a un veciño do Vigario, chamado Laureano, escondéronse debaixo dunha silveira, preto da casa donde vive Digna a de Alvite.

Alí estiveron un tempo, agachados, acolloados polo que lle podía pasar, non sabían que facer !

Laureano, que vai ser de nós si atópanos a Garda Civil ?

Laureano, estounos escoitando, deben estar polo patio da CARREXAS ! agora veñen a por nós ! Que imos facer ?

– Cala ! Conforme escoitemos o ruído das botas que se afastan de nós botamos ás presas por estas leiras.

Así foi, en canto puideron comezaron ás presas campo a través, un pouco máis adiante meu irmán colleu dirección á nosa casa e Laureano foi a fume de carozo para o Vigario.

Pero non creas que collesen medo, non, ao outro día xa volveron todos de novo, a cencerrada había que seguir facéndolla durante días.
E así foi.

NOTA :

Convén saber a que nos referimos cando falamos de Cencerrada :

Ruído desagradable que se fai con cencerros , cornos e outras cousas para burlarse dos viud@s as primeiras noites das súas vodas .

Cencerrada segundo estudos realizados vén lembrándose xa desde o século XVIII , e aparece ligada ao matrimonio .

Podíase realizar unha cencerrada a aqueles noivos que celebran a súa voda e non convidan os seus familiares , amigos e veciños a unha comida festiva , co seu baile , facendo festa , é dicir se non facían partícipes aos seus achegados á súa voda , estes montábanlle unha Cencerrada.

Pero quizáis a que máis lembramos nós é aquelas cencerradas que se lle realizaban aos viud@s que casaban de novo , antes considerábanse ” ilegais ” e a cencerrada convertíase nunha ridiculizacion agresiva contra esa unión que transgredía algunha norma que daquela non estaba ben vista.

Resultaba aínda máis susceptible cando a cencerrada producíase cando os noivos había unha diferenza de idade considerable, especialmente si o noivo era un rico viúvo entrado en anos que se unía cunha muller xoven.

CITAS LITERARIAS (24) O MAÍZ DE PALOMITAS (FLOCOS DE MILLO).

O día 6 de Abril pasado tivo lugar na Diputación de Pontevedra a presentación do CATÁLOGO DE LAS COLECCIONES VEGETALES LOCALES.

Neste catálogo a Misión Biolóxica mostra os principais resultados dos traballos sobre a conservación, manexo e emprego de biodiversidade de variedades locais de cultivos galegos.

No catálogo temos información relacionada sobre a vide, o olivo, as rosas, as coles, as xudías, os guisantes, o maíz…

Encontramos neste catálogo descripcións relacionadas coa historia e os usos, áreas de cultivo, floración e variedades, así coma os períodos de sementar e da colleita etc.

No catálogo indica tamén que na Misión Biológica de Galicia teñen un banco de germoplasma, onde conservan coleccións de maíz (gran, doce e de palomitas) tamén de brásicas (verzas, repolos, coles asa de cántaro, nabos , nabizas, grelos e nabicol); leguminosas (xudías, guisantes e caupí) e variedades de vide, olivo e rosa.

O que máis me chamou atención da publicación é na páxina 27, onde fai referencia á nosa parroquia, nela coméntase a variedade de MAÍZ DE PALOMITAS.

A publicación di o seguinte :

MAÍZ DE PALOMITAS

En Galicia, la mayor parte del maíz es maíz grano, utilizado para la alimentación del ganado (piensos) y humana. En la costa se cultiva, en general, el maíz de grano blanco, que era utilizado por los marineros para hacer pan, de ahí el nombre de “ pan del marinero”. Las variedades de maíz grano del interior son amarillas y también hay maíz multicolor en varias zonas.

Las variedades de palomitas se cultivan, preferente, en el sur de Galicia, siendo variedades muy locales (Pazos, Cerponzóns).

Maíz de Palomitas.

Por lo general son plantas altas, con un tallo que resiste muy bien el encamado, pero, sin embargo, con una mazorca, generalmente muy alta, lo que hace que, en ocasiones, sea algo susceptible al encamado. Variedades muy rústicas, que no necesitan cuidados muy específicos y que toleran condiciones ambientales desfavorables.

Con el calor, el endospermo de los granos de maíz de palomitas explota, originando la conocida palomita.

Catálogo

Banco de germoplasma de maíces :

RESUMEN DEL BANCO

La colección de poblaciones de maíz que se conserva en el banco de germoplasma de la Misión Biológica de Galicia está formada fundamentalmente por antiguas poblaciones españolas y un grupo selecto de poblaciones del «Corn Belt», fundamentales para la mejora del maíz en zonas templadas. La colección se mantiene en perfecto estado de conservación en la actualidad. En total, se conservan 241 poblaciones que pertenecen a los siguientes cultivos:

• Maíz grano: 198 poblaciones

• Maíz dulce: 16 poblaciones

• Maíz de palomitas: 27 poblaciones

Las 198 poblaciones de maíz grano comprenden 177 poblaciones españolas (43 razas, 93 variedades gallegas de polinización libre y 41 variedades del resto de España), 17 poblaciones del Corn Belt norteamericano y 4 poblaciones de otros países de América.

Las 16 poblaciones de maíz dulce son todas de origen norteamericano (Corn Belt), ya que en España no se introdujo este cultivo, y comprenden 14 variedades de polinización libre y 2 poblaciones sintéticas.

Las 25 poblaciones de maíz de palomitas comprenden 25 poblaciones españolas (4 razas, 5 variedades gallegas y 16 variedades del resto de España) y dos poblaciones sintéticas del Corn Belt norteamericano.

Referente ao MAIZ DE PALOMITAS, aparece denominado así :

CLASE : P = Maíz de Palomitas

CÓDIGO: ESP009/ ZMU 0444

NOMBRE : Cerponzóns

ORIGEN : Cerponzóns (Pontevedra)

PAÍS: España

7- O CRUCEIRO DE MEÁN NO DÍA DE RAMOS.

Un novo recordo de unha veciña do lugar de Meán.

Achegueime de novo pola súa casa, ese día estaba propicio para poder saír da casa e tomar un pouquiño o sol.
Aproveitamos a boa temperatura e fomos sentarnos ao carón do hórreo que teñen na eira, por certo un hórreo mui fermoso, con máis de 200 anos de antigüidade, está tan ben conservado que parece que foi feito de fai uns días.

Sentamos e preguntéille por algún recordo da súa infancia, algo que lle quedara marcado para sempre…

-Cando era nena, había unha época que me gustaba moito, era cando chegaba o día de bendicir o ramo.

Resulta que a rapazada do lugar tiñamos unha costume, pero de fai anos, xa viña dos nosos pais e avós polo menos. Esa costume era a de adornar o cruceiro de Meán, pero para parar un tren, adornado de arriba abaixo. Poñíase nel o máis bonito que tivésemos do ramo.

Explíquemo, conte, conte…

-O día anterior á bendición de ramos íamos buscar flores, todo tipo de flores polos camiños adiante, tamén collíamos cartuchos, ramas de olivo e de loureiro…

En casa de Salvador tiñan unha oliveira, daqueles tempos era o único olivo que había por este lugar. A señora Dorinda podábao ese día para darnos as ramas que cortaba.

Tamén podaba o señor Eladio.

Hai ! tamén collíamos mirtos, brancos e negros…

Logo de ter todas as flores que podiamos conseguir había que atar o ramo, meu pai xa tiña unhas bimbias metidas nun caldeiro con auga, así que con elas ataba ben atado o ramo.

Pero un ano recordo que se lle pasou meter en auga as bimbias e non tivo máis remedio que atar o meu ramo cunha trenza, si, cun cacho de trapo, eu estaba toda disgustada, tiña aquel ramo, un ramo precioso…pero atado cunha trenza de trapo ! Que disgusto tiven !

Xa te podes imaxinar ao día seguinte cando os meus amigos víronme co ramo así dese xeito, canto se riron de min aquel día! Eu ía toda avergoñada camiño da igrexa.

Recordo que cando chegaba a hora de ir a misa íbamos todos correndo costa abaixo, cos zocos postos, por aqueles camiños de entón, faciamos moito ruído con aqueles zocos jajaja.

Ao chegar á igrexa comezabas a fixarche que ramo era o máis bonito, era como unha competición, hoxe en día xa non é o mesmo, a maioría vai cunha palma, xa perdeu a gracia, xa os nenos e as nenas non percorren os camiños buscando flores, que magoa que se perdan as tradicións…

Sabes Juan, ti seguro que recordas, había quen levaba ramos enormes de grandes, algún case non cabía pola porta grande jajaja, recordas ?

E logo de rematar a misa e de ter os ramos bendicidos alá iamos de novo correndo con aqueles zocos, tocaba adornar o cruceiro.

Ao chegar, cada un de nós, escollía do seu ramo a súa flor, a súa rama de olivo ou o que mellor lle parecese e íase colocando no cruceiro, todo ben posto e atadiño, estábamos alí horas !

Isto faciámolo os máis novos, toda a vida así !

Creo que aínda segue habendo algunha veciña que segue con esta tradición, creo que si.

Era mui bonito, o cruceiro quedaba fermoso !

Como me gustaría que volvese o Cruceiro a estar así o día de ramos !

O luns seguinte fun ata o Cruceiro de Meán, quería ver si alguén colocara un ramo, efectivamente así era, había tres.

Cruceiro de Meán

26- A GUERRA

A GUERRA, RECORDOS DE UNHA VECIÑA.

Cheguei a unha hora prudente para poder estar con ela, a súa familia comentáramo, mellor é que viñeses despois de que descanse un pouco, así o fixen.
Atopeina sentada no seu sillón, estaba vendo a televisión, unha pequena manta cubría as súas cansadas pernas.
Saudeina e díxenlle o motivo da miña visita, sorriu e comezamos a falar…Dado que estaba vendo as noticias que desgraciadamente falaban da guerra, o primeiro que lle preguntei foi precisamente pola guerra.

Que recordos ten da guerra ?

-Non me fales da guerra ! Non me fales da guerra !

-Acordo o que ves agora ! Acordo o que ves agora !

A nosa veciña parecía que estaba nese momento no medio dunha de tantas poboacións de Ucraína, daba a sensación que estaba vivindo nas súas propias carnes o que está sucedendo nestes días, deixeina falar…

-Recordo que non había nin pan, nin aceite, nin azucre, nin chocolate, nin arroz…non había nada ! nada de nada !

O pan era o único que tiñamos, si había con que facelo claro, había que ir ao muiño, nós tiñamos quenda os domingos, unha semana pola mañá e outra pola noite, íamos ao muiño do Caeiro, despois no forno que tiñamos na casa facíamolo o pan.

Que malos tempos Juan, que malos tempos !

-Recordo os meus irmáns, que estaban facendo o servizo militar, un levábame once anos e outro doce, tocoulles facela a un en Leon, e ao outro en Huesca.

Cando chegaban a casa de permiso a miña nai e eu xa tiñamos preparado na cuadra un caldeiro con auga, colocado encima dunha trepia, había que matar todas as pulgas que traían na roupa, había que escaldar a roupa. Ao chegar xa entraban directamente na cuadra, alí quitaban todo o que traían posto e metíamos a roupa no caldeiro, mira, había algunha pulga que tiña unhas patas coma dedos ! Así como cho conto !

Non escoitas a radio ? 400 mortos amontoados, atados…iso que é ?

Ese Putin se cadra non sabe realmente o que está sucedendo, aquí pasou o mesmo na guerra, Franco se cadra non se decataba do que facían, non sei que decir vendo o que está a pasar.

XA ESTÁ BEN O QUE PASOU AQUÍ !

-Que lle fixeron o Recacho ? que a súa nai toda fora de si gritaba que a donde o levaban, que lle ían facer o seu filliño? E contestábanlle que estivese tranquila, que non lle ía a pasar nada…é pasou o que pasou.

Todo o mundo escapaba para onde puidese, uns para outros países, moitos para Bos Aires, outros escondidos no monte, cos collons encolleitos, porque sabían que si algún estaba fichado, ían a por el, basta que che tivesen rabia que ían a por ti.

Houbo moitas visitas ás casas, entre veciños houbo moitas vinganzas, moitas bágoas choramos, recordo unha vez que viñeron por casa, eu tiña oito anos, non tiña máis, quizais sete, eu estaba neste mesmo lugar no que me atopo agora mesmo, aquí antes había unha cama e ao fondo estaba a cociña. De súpeto escoitei que chamaban ao portalón da entrada, quería que lle abrísemos a porta, viñan así por todalas casas, bo, por todas non, había algunha que non ían, algunhas non cacheaban nelas.

Cando abrín a porta atopeime cun home coñecido noso, levaba a escopeta ás costas, non quero dicir nomes, pero a ese recórdoo perfectamente, cheguei a velo morrer, aínda che vou a dicir máis, tiña algo que ver contigo, coa túa familia.

Ao abrirlle a porta entrou e comezou a observar e a cachear, eu comecei a chorar e chamaba pola miña nai e o meu pai, el dicíame que estivese tranquila, que non chorase, que non ía pasarme nada…mentres él buscaba por unha banda eu escapei pa cociña e funme a meter debaixo da cama, conforme puiden saín dirección ao camiño e funme a esconder ao muiño do Caeiro, moito medo pasei !

Recordo tamén un día que estaba con outros nenos xogando nunha leira preto de aquí, o lugar coñecémolo como Os Cidrales, de súpeto comezamos a escoitar ruídos de motores no ceo, os maiores comezaron a gritar e a dicirnos que eran avións de guerra, que nos fósemos correndo para nosas casas, escapar rapaces, escapar !

QUE NON VEÑA DE NOVO A GUERRA ! Mentres me dicía isto, a nosa veciña volvía colocar con esmero de novo a mantiña que tiña encima das súas cansadas pernas…

Foi moi triste ! A xente morría de fame polos camiños, non había que comer.

Non había nada, non tiñamos nada! Había que ir á Igrexa a rezar, era a época das santas misións, non había outra cousa máis que facer.

QUE NON VEÑA DE NOVO A GUERRA !

CITAS LITERARIAS (25) PEREGRINACIÓN DOS VECIÑOS DE CERPONZÓNS (I)

PUBLICADO EL 21 MAIO 1920

DIARIO “EL ECO DE SANTIAGO”

AÑO SANTO DE 1920

PEREGRINACIÓN DEL ARCIPRESTAZGO DE MORAÑA

Ya decíamos ayer que se advertía la presencia en esta ciudad de numerosos peregrinos del arciprestazgo de Moraña que se habían adelantado al grueso de la peregrinación dispuestos a cumplir aquí los preceptos de confesar y comulgar para lucrarse de las indulgencias del jubileo Plenísimo del Año Santo.

La inmensa mayoría de los devotos romeros vinieron hoy a Compostela en un tren especial que llegó en las primeras horas de la mañana.

Forman el arciprestazgo de Moraña 39 parroquias que pertenecen al partido judicial de Caldas y son las siguientes :

Agudelo, Alba, Amil, Arcos de la Condesa, Arcos de Furcos, Baliñas, Barro, San Verísimo, Bemil, Briallos, Caldas de Reyes, Santa María Caldas de Reyes, Santo Tomás, Campo, Cequeril, Cerponzones y Berducido, Cesar, San Andrés, San Clemente, Santa María de los Baños de Cuntis, Cosoirado, Estacas y Piñeiro, Fragas, Garganiáns y Moraña, Geve San Andrés, Geve Santa María Purísima, Laje, Lamas, Lérez, Moraña, Santa Justa, Muimenta y Couso, Perdecanay, Portela y Couselo, Portela, San Mamed, Rebón, Soyáns, y Troáns.

A pesar de la distancia que les separa de Santiago y no obstante ser época poco propicia para abandonar las labores del campo hoy se trasladaron a nuestra ciudad muchísimos de los habitantes de estas parroquias para figurar en la peregrinación y devotamente asistir a los actos religiosos que como coronación de la misma se celebraron en la Basílica Compostelana.

La peregrinación se organizó, en las primeras horas de la mañana, en la Alameda y recorrió luego las calles de Puerta Fajera, Rúa del Villar, Gelmirez y Plaza de Alfonso XII penetrando en la Catedral por la puerta del Obradoiro.

A recibir la peregrinación acudieron comisiones del Ayuntamiento y del clero de la ciudad así como otra colonia de naturales de aquel arciprestazgo que reside en Santiago.

Presidía esta última comisión el muy ilustre canónigo D. Manuel Caeiro y formaban la del clero los párrocos de Salomé D. Constante Amor y de Santa María del Camino D. Felipe Castro y la del Ayuntamiento el teniente alcalde D. Felipe Gil Casares con los concejales señores Harguindey y Villar Pellit.

Condujo el estandarte del grupo de hombres el diputado provincial por Caldas-Cambados don José Echevarría a quien acompañaban el alcalde de Caldas D. Estanislao Blanco y el registrador de la Propiedad D. David Legerén.

El del grupo de mujeres, que por cierto era numerosísimo, lo conducía la distinguida Sra. Dª Marina Novoa, de Echevarría; acompañándole las Sras. Dª Severiana Amado del Villar y Dª Constantina Mosquera.

El desfile de los peregrinos por las calles de la ciudad fue presenciado pornumerosísimas personas.

Las casas del tránsito lucían todas colgaduras y mientras la peregrinación no llegó a la plaza de Alfonso XII repicaron incesantes las campanas de la Basílica.

La banda de música municipal acompañó a los coros que entonaban el Himno de las peregrinaciones.

En la Catedral oyeron misa los peregrinos.

Celebró el Santo Sacrifício el cura párroco de Troans y dirigió el Santo Rosario el de Santa Justa de Moraña.

En nombre del Sr. Cardenal Arzobispo dió la bienvenida a los devotos romeros el Secretario de la Cámara y canónigo D. Cándido Rodríguez, quien expresó la satisfacción que le producía ver llegar en número considerable y de todo el arzobispado millares de peregrinos anhelantes por lucrarse de las gracias del jubileo Compostelano.

Bendijo los objetos piadosos de los peregrinos y declaró terminada la peregrinación.

Funcionó después el botafumeiro y mientras cantaron los peregrinos el Himno acompañados del órgano.

Una vez terminada la peregrinación el arcipreste D. Manuel Castro Ballesteros, con todo el clero y las comisiones, subieron al palacio arzobispal cumplimentando al Sr. Cardenal Arzobispo.

El Sr. Martin de Herrera les felicitó entusiásticamente por el brillante éxito de la peregrinación y les significó su contento al advertir de qué modo responde el pueblo a los llamamientos de la Iglesia.

Reciban los organizadores de la peregrinación de Moraña nuestros parabienes.

NOTA :

O dia 20 de Maio o xornal EL COMPOSTELANO, facíase eco tamén :

LA PEREGRINACIÓN DE MAÑANA

Llegará aquí un tren especial que se formará en Pontevedra.

Las parroquias y vecindario del término arcipestral de Moraña, que la constituirá, son las siguientes :

Agudelo, 140 casas de familia ó viviendas.

Alba, 140

Amil, 127

…..Cerponzones y Berducido, 360

…..Total 7.197 vecinos, 39 parroquias de la provincia pontevedresa.

El Arcipreste es D. Manuel Castro Ballesteros, párroco de Sto. Tomás de Caldas.

30- CURAR ORZUELOS, BELIDAS…

Preguntaba fai uns días os veciños e veciñas da parroquia si recordaban como se curaban antes as enfermedades dos ollos.

ORZUELO/TIRIZÓ : Gran ou furuncho que sae na beira das pálpebras (RAG). Dependendo do lugar conocen esta enfermedade polos nomes de Arsón, Chorisol, Orzón, Tiricó, Tirizó, Tirizoilo, Tirizón, Torizó, Toromelo…

BELIDA : Mancha abrancazada na córnea. SINÓNIMO albuxe

CATARATAS: Falta de transparencia do cristalino que pode impedir total ou parcialmente a visión. SINÓNIMOS belida, calixe (RAG).

ARGUEIRO : Partícula pequena, particularmente a que entra nos ollos ou cae nun líquido. SINÓNIMOS aruxo, lixo (RAG).

Seguramente case todos tivemos o longo da nosa vida unha infección nas glándulas sebáceas da pálpebra, coñocidos como Orzuelos (Tirizós), antigamente esta enfermidade se trataba en moitos lugares con ensalmos e utilizando o lume, para iso servíanse de carozos, leña, pallas, cartons…realizando con eles pequenas torres, casiñas, hórreos ou canastros.

No libro de Jesús Rodríguez López, Supersticiones de Galícia, dice : Que para curar esta enfermedad, ponen sobre una poca de ceniza tres pajas derechas y juntas, cuidando que una de ellas tenga un nudo. Les ponen fuego y mientras arden repiten tres veces sin tomar más que un solo aliento : Quéimate Tirizó, con tres pallas e un nó.

O Tirizó non debemos confundir coa Tirisa, coñecida así en Mourente a enfermidade daqueles que tiñan os ollos amarelos, noutros lugares denominada Ictericia. Para tratar esta enfermidade había varios procedementos, un dos máis curiosos era o de ter que ir ouriñar sobre un cardo.

Ao preguntarlle aos meus veciños e veciñas si recordaban algún remedio que facían na súa casa relacionada cos ollos, contestáronme o seguinte :

1-Eu recordo que cando tiña algún dor nos ollos, miña nai usaba unha infusión de manzanilla e poñía nun vaso que había xa especialmente diseñado para poñer no ollo.

2- Para los orzuelos frotar con ajo. Para las legañas ojos llorosos lavar con manzanilla; también con hierba luisa . Mí suegra contaba que coger agua de las siete fuentes de las Ermitas hacía la Lama es buena para ojos, oídos y garganta.

3- Lavalos con manzanilla.

4- Os orzuelos curanbanse con un allo pelado, frotándose varias veces.

5- Lembro que para os orzuelos, frotabao con allo. Era bo remedio, pero picaba…Tamén na casa prendían unha vela a Sta. Lucia, ou se lle ofrecía unha misa, dependendo do mal que houbera.

6- A mi cuando tenía los ojos cargados me los lavaban con manzanilla y cuando tenía orzuelos una moneda de cobre y ajo.

7- Recuerdo que cuando teníamos orzuelos mi abuela tenía unos salmos, también recuerdo que se sentaba en mi cama, cuando era noche, y se ponía a decir unas palabras que ya no recuerdo hoy en día. Lo que sí recuerdo era que al decir esas palabras bostezaba muchísimo, también nos la decía cuando teníamos algún “Mal de Aire”. Esto que me hacía mi abuela ya venía de mi bisabuela.

8- Ir lavalos as sete fontes da virxen das ermitas unha das fontes era e segue sendo tan milagreira que cura cualquer doenza dos ollos.

E como non, o rozar un anel de ouro sobre o orzuelo, que logicamente salia por mirarlle a barriga e os ollos dunha muller preñada.

Ah! Se o do anel non funcionaba tocaballe o turno o allo frotado, que non gustaba nadiña algo sempre rozaba o ollo e en vez de curar poñíase mais rubio de tanto frotar por culpa do allo..

Así que cando decían os vellos, fulaniña esta preñada, nin mirar pa ela, e canto mais decian mais se miraba.

9-Recordo utilizar a infusión da manzanilla para tratar a conxutivite, é o mesmo con auga de pétalos de rosa.

10- Hola Juan, no recuerdo tener nada en la vista, recuerdo que mi abuela Agustina me decía, no mires una mujer preñada o te saldrá un orzuelo, jajaja.

11- Os orzuelos curanse con un dente de allo, miña avoa sempre o decía.

12- As infusións de manzanilla, son as que lembro.

13- Eu non recordo que tivera mal os ollos, pero recordo de que facían unhas bendicións coas mans e collían un pataco de cobre para poñerlle encima do arzuelo.

A miña nora poñianlle manteiga de porco cando tiñan un arzuelo, cando avanzaba muito o avó quitaba a boina da cabeza e pasaballa desde a cabeza aos pés e dos pés a cabeza, así durante un tempo de arriba pa baixo e dabaixo parriba, seica así durante sete veces.

14- Hola, para los orzuelos tengo usado oro y ajo. También tengo lavado los ojos con manzanilla.

15- Mi abuela cuando tenía algo en los ojos le echaba manzanilla. Mi marido me comenta que para los orzuelos frotaban con ajo y que es radical.

Para los uñeros usaba unto de cerdo, esto lo que tengo hecho yo también con mi hija cuando era muy bebé, de aquella tenía uñeros y era fantástico !

16- Hola Juan, mira, muito non che podo contar, recordo que a min decíanme que che salían os orzuelos si che miraba unha embarazada jajaja. Bueno, era un dito.

O único era que cando estabas con algún dolor nos ollos, o que che facían eran lavalos con manzanilla.

17- A verdade é que neste tema non teño ningunha experiencia. O único é que cando tiñas moitas legañas ( seguramente unha conxutivitis) lavábanche os ollos con manzanilla.

18- Recordo que cando me salía un orzuelo miña avoa frotabamo con allo.

NOTA : Un ensalmo que se utilizaba en muitos lugares, seguramente tamén na parroquia :

Orzón, orzón

picarón

vaite daquí

en tres anos e un día

non volvas a mín.

REFERENTE AS BELIDAS, ÉSTE RELATO SUCEDEUME A MIN :

A miña irmá contoume que eu tiven Belidas, contaba eu con dous anos, cóntovos como foi :

As Belidas son unha enfermidade producida por irritacións do sangue, dependendo o lugar coñéceselle como : Abelidas, Abenidas, Belaiñas, Belida, Belillas, Bilidas…

Resulta que un día os meus pais déronse conta de que eu tiña unha mancha nun ollo, parecida á da miña tía Engracia, e decidiron avisar a unha veciña, a señora Peregrina A Labaradas, dado que ela curaba as Belidas, quedando de achegarse á taberna durante nove días seguidos e pola mañá cedo.

O seu tratamento consistíu durante os nove días en facer o mesmo todos eses días da seguinte maneira :

Chegaba á taberna, iba para cociña e sentábase, na mesa colocaba unha cunca que contiña auga e quizáis uns brotes de zarza ( utilizados en moitos lugares), colocaba nove grans de trigo ( tiñan que ser de trigo, outros non servían).

Despois procedía a coller un gran co dedo índice e pulgar, mollábao e seguidamente facía o sinal da cruz sobre o ollo doente, despois outro gran e así sucesivamente.

Mentres facía iso tamén recitaba un ensalmo :

Santa Lucía tres hijos tenía, una bordaba, otra cosía y otra curaba las belidas a quién las tenía.

Así foi como me curou.

24- O SOLDADIÑO FUXIDO

Fai pouco estiven de novo facendo unha visita a unha veciña da parroquia, chamei ao portalón da súa casa axudado do chamadoiro, por certo dos poucos que quedan na parroquia.

Ao momento escoitei que desde o interior da súa casa alzaba a voz preguntando quen era, eu respondinlle que era Juan o dá Rons, repetíndolle dúas veces máis o meu nome debido a que non entendía o que lle dicía.

Esperei un momento, o que lle levou baixar as escaleiras e achegarse ao portal, ao verme sorriu e díxome que pasase, respondinlle que non facía falta, que alí fóra podiamos falar dun tema que me comentou uns meses atrás.

– Xa non sei o que era Juan, comenteiche tantas cousas que agora non caio.

– Non te preocupes, eu recórdocho.

Ao comentarlle o que era, inmediatamente veulle á memoria aquel recordo que hoxe quero compartir con todos vós, así foi como mo contou :

O SOLDADIÑO FUXIDO.

O que che vou a contar sucedeu fai moitos anos Juan, eu era moi pequena, non recordaría todo o que che vou a contar si non fose porque os maiores íano comentando ano tras ano naquelas reunións que tiñamos aí abaixo, onde está o cruceiro.

Resulta que estaban uns cantos veciños reunidos ao redor do cruceiro, como de costume facíase logo de terminar as cousas do campo, xunto a eles estabamos varios nenos e nenas, nós ao noso, xogando co que tivésemos a man e os maiores falando das súas cousas.

Recordo que eu fun quen deu o aviso aos demais, estaba sentada coa vista ao camiño que leva ao lugar da Costa, era moi pequena Juan, pero recórdoo coma se estivese véndoo agora mesmo.

Vin vir camiño abaixo un soldadiño Juan, todo desnudiño, mentres nós estabamos alí sentadas, todos tranquilos, cos velliños.

Ao chegar á nosa altura o primeiro que dixo foi pedirnos un cacho de pan, a súa cara dicíao todo, debía de levar días sen botar nada á boca, pobriño que pena nos deu a todos.

Un veciño, non recordo agora quen foi, preguntoulle que facía por alí, que de onde era e como andaba así espido.

O soldadiño contestoulle que levaba días escapado dos gardas, que estaban buscándoo e que viña escapado desde Ourense.

Nai De Deus ! Desde Ourense ! Exclamou o señor…hai Juan, agora non recordo o seu nome, que rabia.

O que si recordo é que o meteron na casa da Sra. Dolores, só foi metelo na casa e comezamos a escoitar o trote duns cabalos polo mesmo camiño que chegou o soldadiño, viñan en busca del.

Un dos gardas preguntou, sen baixarse do cabalo, si viramos a un home pasar por alí, Jesús ! Que respeto metía aquel home encima do cabalo, eu estaba toda asustada !

Varios maiores respondéronlle ao mismo tempo que por alí non viron pasar a ninguén, que lles pareceu ver pasar a alguén moito máis abaixo, desde unha leira na que estiveran traballando pola tarde, pero que por alí non pasara ninguén que non fose do lugar, contestaron os gardas que si alguen de nos miraba a un home que non fora do lugar que deran parte, de seguido marcharon camiño abaixo buscando polo pobre soldadiño.

Este suceso ocorreu xa pasada a guerra, pero aínda seguían perseguindo a algúns homes, eu era moi pequena Juan, pero hai cousas que nunca se esquecen, logo de marchar os gardas formos a xunto o soldadiño, deronlle de comer e algunha roupa, bo, por chamarlle roupa, porque lle deron uns pantalóns feitos cunha tea de saco é de comer un pouco de pan e unha taciña de viño, era o que había Juan. Gustaríame saber que sería dese pobre home, sabe Deus que foi da súa vida…

6- NANAS E CONTOS

É VOS QUE LLE CANTADES, E A VÓS, QUE VOS CANTABAN ?

Os entendidos din que antes de nacer xa recoñecemos ás nosas nais pola voz, no seo materno fomos tendo as primeiras vivencias, elas falábannos, arrolábannos, cantábannos nanas e contabannos contos.

Recordas os contos ou as nanas que che cantaban de cando eras unha criatura ?

É agora, que cantas tí os teus fillos ou netos ? Contas algún conto ou nana que che contaban a tí ?

De novo, grazas a vosa colaboración, fun preguntando. Estás foron as respostas :

1-Miña avoa cantaba o de esta nena ten soniño, mais non recordo.

2- Non recordo o que me cantaban, os contos que recordo eran os de Caperuchiña, Os tres porquiños etc. eu a meus sobriños cantaballe cancións de Mecano.

3-O meniño ten soniño, oh, oh, oh, oh, abre un ollo e cerra o outro, oh, oh, oh, oh…

4-Tan tan tan culler de pau e cunca de madeira: O meu neno está na lareira.

Tin, tin, tin culler de prata cunca de pazo: o meu neno está no regazo.

Eah, eah, eah, culler de ouro, cunca de cristal: o meu neno é príncipe real.

5-Recordo que me contaban o conto do home do saco.

6-La canción del gatito que subía por la chimenea, era así : quién es el gatito que sube por la chimenea, caramelitos titos titos para comer para guardar…

7-Me contaban Los tres patitos

8-A mi me contaron los cuentos de Caperucita, Blancanieves, La Casita de Chocolate…

9- Mis tías me contaban cuentos que ellas mismas se inventaban.

10- Cuatro esquinitas tiene mi cama, cuatro angelitos me acompañan, con la Virgen María en medio que me libra de un mal sueño.

11- Levántate José, enciende la Candela, mira quién pasa por tu cabecera, son los angelitos que andan de carrera, pasa uno, pasan dos, pasa la madre de Dios, pasa un caballito blanco que alumbra todo el campo, pasa un pasajero que alumbra todo el cielo

12- Yo canto con mi nieto la canción de la Carolina tiene un lagarto pintado…

13-Mi madre lo que nos decía en plan humor era: “érase una vez un rey que envía tres hijas , las metió en tres botijas y las tapó con pez … quieres que te lo cuente otra vez?…” cuando le decías que si o que no te decía: “ pero yo no te pregunto si sí o si no lo que te digo es que érase una vez un rey que tenía tres hijas que las… lo volvía a repetir…

14-O Nome dos dedos : Pequeniño, Medianiño, Pai de todos, Furabolos e Matapiollos…O rematar facíanche cóxegas

15-Coa palma da man extendida, facíanche cun dedo círculos e cantaban

Palma repalma chica morena, como la quieres, grande o pequeña ?

Según o que responderas, dábanche unha palmada forte ou frouxa

16-Meu pai, que sempre foi moi meniñeiro, (aínda o é agora) sempre nos cantaba a canción dos paiasos da tele : Hola don Pepito, Hola don José…

17- A min sempre me daba muita rabia cando miña nai me decía : Queres que che conte o conto da boa pipa ? Eu decía que sí e de novo volvía a preguntarme…sempre igual, eu desesperado esperando que algún día mo contase…jajaja.

18- Recordo un que era algo así : unha vez era un home que iba polo monte, queres que cho conte ? Eu respondía inmediatamente que si, quería saber o que lle pudera pasar, pero meu avó escachaba de risa e volvía a preguntarme : unha vez era un home que iba polo monte, queres que cho conte ? Eu de novo respondia que siiiii, cada vez poñíame mais cabreado !

Meu avó contestaba :

Eu non che digo si; digo que unha vez era un home que ía polo monte ¿queres que cho conte?

Xa cabreado contestéi que non !

Meu avó entonces decía : Eu non che digo non; digo que unha vez era un home que ía polo monte ¿queres que cho conte?

Pois si !

Despois de repetir un cento de veces é de días, contestoume :

Pois voucho contar. As nenas do cu cosido, meu Deus querido, non poden andar.

19- Miña nai e mais a túa andan no río berrando por culpa dunha galiña que ten amores co galo.

20- A min meus avós contabanme en galego contos inventados por eles.

21- Durme meu neno durme, que teño que facer, lavalos pañales e tamen coser.

Durme meu neno durme, que teño que facer, lavalos pañales e tamen coser

Este neno quere que o durma eu, que o durma sua nai, que foi quen o pareu.

22-A min non me cantaron nunca ningunha nana. Miña avoa cantáballe as miñas fillas, e repitese a historia, eu tampouco o fixen coas miñas fillas e si coa neta.

23- Vaste rir, resulta que como son moi mala cantando, o único que lle canto é o Dios te salve Maria, e a Santa María, que se cantaba no rosario da igrexa, é queres saber que funciona, logo se queda a dormir e mira que eu de relixión ben pouco.

24- Contos os típicos de toda a vida aunque o que sempre nos decían a un primo e a min pa que salisemos de debaixo das mesas era que os nenos que facían eso quedaban enanos e chepudos e que por meterse debaixo das mesas, morrera no pobo do lado un pequeno de tristeza porque os nenos bos, que obedeceran os seus pais medraron todos e foron listos e bonitos, pero ese quedou pequeno e rechoncho e feo por non obedecer os pais, unha bruxa botoulle ese conxuro.

A bruxa iba a ser unha persona que pasara con unha vara na man, e naquela época, toda a xente andaba coas varas, para falarlle as vacas. Así que o medo podía, hasta que nos demos conta que era conto deles.

25- Éste niño lindo que nació de día, quiere que lo lleve a la romería. Duérmete mi niño, duérmete mi sol, duérmete pedazo de mi corazón, de mi corazón, de mi corazón, duérmete mi niño, duérmete mi sol.

Éste niño lindo que nació de noche, quiere que lo lleve pasear en coche, orroro mi niño, orroro mi sol, orroro pedazo de mi corazón, de mi corazón, de mi corazón, orroro mi niño, orroro mi sol.

26- Hola Juan, a mi cuando era pequeña mi padre nos contaba unos cuentos increíbles, los inventaba él y cuándo nos tenía embobados lo cortaba y nos mandaba a la cama, el día siguiente se nos hacia eterno esperando que acabara el cuento.

Y mi madre nos cantaba las canciones típicas de aquellos tiempos, duérmete mi niño o jesusito de mi vida.

27- A mis hijos le gustaba que le leyese libros, mejor que cantar, debe ser que tengo una voz tan bonita…

28- A mis nietos les encanta que le cuente historias de lo que hacían sus padres de pequeños, así si que no los aburres, porque cuando son pequeños le regalan los muñecos con música, pero ahora las historias de sus padres de cuando eran niños como ellos les encantan.

29- Este niño tiene sueño, muy pronto se va a dormir, tiene un ojito cerrado y el otro a medio abrir

30- Duérmete niño, duérmete, que viene el coco y se lleva a los niños que duermen poco, duérmete, niño, duerme, que viene el coco.

31- Teño un conto que sempre está no meu recordo, o seu título La Flor de Lililá

Esto era una vez un Rey que tenía tres hijos. Y uno de ellos se le murió.

El Rey va y les dice a los dos que le quedaban:

— Hijos míos, vais a ir al campo y me vais a buscar la flor de Lililá. Quien la encuentre, será la Corona para él.

— Sí, padre, mañana nos levantamos temprano y vamos a buscarla.

Así lo hicieron y después de mucho andar, andar, llegaron a una encrucijada. El mayor va y le dice al chico:

— Mira, tú te vas a ir por ese caminito y yo me voy a ir por éste. El que encuentre la flor de la lilá da una voz y nos reunimos aquí.

Después de mucho buscar, el pequeño tuvo la suerte de encontrarse la flor de Lililá. Conque se vuelve pa atrás y empieza a dar voces pa avisar a su hermano mayor.

— Ámonos a Palacio, dijo el mayor

Y cuando iban por el camino, el mayor mató a su hermano pa quedarse él con la Corona.

Conque lo enterró allí mismo, pero con el dedo pulgar fuera.

Y le nació una varita mu grande y le salieron allí unas flores mu bonitas.

Al llegar a Palacio el hermano mayor le dijo a su padre que traía la flor de la lilá.

— ¿Y tu hermano?, preguntó el Rey.

— Pos se habrá perdió en el bosque, padre.

Estuvieron esperando algún tiempo y al ver que no venía, le dieron al mayor la Corona.

Entretanto, un pastorcito con sus ovejas apareció por aquellos lugares, vió la varita y la cortó.

— ¡Huy, qué flores tan bonitas! Se las voy a llevar a mi madre.

Al cortarla, empezaron a salir de la varita unas gotas de sangre. Se fue a un regato próximo, enjuagó la varita, se la puso en la boca y empezó a pitar. Y se oyó:

“Pastorcito, pastorcito, no me dejes de tocar, que mi hermano me mató por la flor de lililá”

— ¡Huy, qué canción tan bonita! Pos ahora me voy al pueblo, empiezo a tocar y me tiran perras y así me ganaré la vida.

Conque se fue al pueblo y empezó a tocar por las calles. Y se oía:

«Pastorcito, pastorcito, no me dejes de tocar, que mi hermano me mató por la flor de lililá”

La gente salía a los balcones y a las puertas y le tiraban muchas perras.

— Anda, sube, que se lo cantes a mis niños— le pedían las mujeres.

Y seguía tocando: Pastorcito, pastorcito no me dejes de tocar, que mi hemano me mató por la flor de lililá”

Mira por donde, un paje real que andaba por allí oyó la cancioncilla y empezó a sospechar. Conque le dice al pastorcillo:

— A ver, niño, toca, toca, que yo te oiga.

Y se oyó: Pastorcito, pastorcito, no me dejes de tocar, que mi hermano me mató por la flor de lililá”

Y va entonces y le dice:

— Mira, pastorcillo, ¿quieres venir conmigo a que el Rey te oiga?. Seguro que te va a dar mucho dinero.

Conque después de subir las escaleras del Palacio el Rey le dice que toque. Y se oyó: Pastorcito, pastorcito, no me dejes de tocar, que mi hermano me mató por la flor de lililá”.

El Rey, intrigado, va y le pregunta:

— Oye, ¿dónde te has encontrao tú esa flauta?

– En el campo

— ¿Hace mucho que la has cortao?

— No —mintió el pastorcillo lleno de miedo—. Fue esta mañana.

Conque el Rey va y le dice a un paje:

— Anda, dile a mi hijo que venga, que quiero que oiga esta canción.

— ¿Qué quieres, padre?

— Mira lo que canta este niño. Toca, pastorcillo. Y se oyó: Pastorcito, pastorcito, no me dejes de tocar, que mi hermano me mató por la flor de lililá”.

— A ver, tócala tú, pidió el rey a su hijo.

— ¡No, padre, no!

— ¡Sí, tócala!

Cogió la flauta y se oyó: Hermanito, hermanito ! no me dejes de tocar, que tú me mataste por la flor de lililá”.

El Rey, con los ojos llenos de lágrimas, ordenó:

— ¡Sigue tocando! Y se oyó: Hermanito, hermanito, no me dejes de tocar, que tú me mataste por la flor de lililá”.

El Rey, con gran dolor, se dirigió a su hijo:

— Ahora te quito la Corona y te hago un mendigo, pero dime antes dónde enterraste a tu hermano.

Fueron al campo, lo desenterraron y vieron que no lo había terminado de matar. Lo llevaron a un médico y lo curaron. Más tarde lo hicieron Rey y al culpable, un mendigo. Y, colorín, colorao, este cuento se ha terminao.

32- A miña sobriña cantaballe aos meus fillos:

La chata Merenguela
güi, güi, güi
como es tan fina,
trico trico trí
como es tan fina lairón
lairón, lairón lairón.

Se pinta los colores
güi, güi, güi
con brillantina
trico trico trí
con brillantina lairón
lairón, lairón lairón.

Y su madre le dice
güi, güi, güi
quítate eso
trico trico trí
quítate eso lairón
lairón, lairón lairón.

Que va a venir tu novio
güi, güi, güi
a darte un beso
trico trico trí
a darte un beso, lairón
lairón, lairón lairón.

Mi novio ya ha venido
güi, güi, güi
ya me lo ha dado
trico trico trí
ya me lo ha dado
lairón, lairón, lairón, lairón.

Y me ha puesto el carrillo
güi, güi, güi
muy colorado
trico trico trí
muy colorado
lairón, lairón, lairón, lairón.

33- Yo le cantaba así : Yo soy la cabra montesina que sube por montes y valles y como los niños a pares !

Éste conto enteiro é así:

Había una vez una madre que tenía tres hijas. Una tarde estaban las cuatro sentadas en el salón cosiendo y remendando muy alegres, hasta que se les acabó el hilo y la madre le dijo a su hija mayor:

– Hija sube al desván y trae un poco más de hilo.

La hija mayor subió las escaleras del desván y al llegar arriba se encontró con una cabra, era la cabra montesina que le dijo:

– Soy la cabra montesina que vive en monte pelao’, si te pasas de la raya ¡te comeré de un bocao’!

La niña no le hizo caso, se pasó de la raya, así que la cabra de un solo bocado se la comió.

Como pasaba mucho tiempo y la hija mayor no llegaba con el hilo, la madre le dijo a su hija mediana:

– Hija sube al desván y mira qué le ocurre a tu hermana y de paso trae un poco más de hilo.

La hija mediana subió las escaleras del desván y al llegar arriba se encontró con la cabra montesina que le dijo:
– Soy la cabra montesina que vive en monte pelao’, si te pasas de la raya ¡te comeré de un bocao’!

La niña no le hizo caso, se pasó de la raya, así que la cabra de un solo bocado se la comió.

Como ninguna de las dos hija bajaba la hija menor le dijo a su madre:

– Madre, ¿quieres que suba a ver qué ocurre con mis hermanas?

– No hijita, ya subo yo. Espera aquí.

La madre subió las escaleras del desván y al llegar arriba se encontró con la cabra montesina que le dijo:
– Soy la cabra montesina que vive en monte pelao’, si te pasas de la raya ¡te comeré de un bocao’!
La madre no le hizo caso, se pasó de la raya, así que la cabra de un solo bocado se la comió.

La hija menor escuchó a la cabra montesina y al comprender que la cabra se había comido a su madre y a sus dos hermanas se echó a llorar y salió a la puerta de su casa para ver si alguien la ayudaba.

Al poco rato pasó por allí un soldado, que al ver a la niña llorando le preguntó qué le pasaba. La niña le contó todo lo ocurrido, entonces el soldado muy valientemente dijo:

– ¡No te preocupes niña! yo subiré al desván a buscar a tu madre y a tus dos hermanas.

El soldado subió las escaleras del desván y al llegar arriba se encontró con la cabra montesina que le dijo:
– Soy la cabra montesina que vive en monte pelao’, si te pasas de la raya ¡te comeré de un bocao’!
El soldado no le hizo caso, se pasó de la raya, así que la cabra de un solo bocado se lo comió.
La niña pequeña que estaba abajo escuchando todo lloró con mayor desconsuelo al ver que el soldado también había sido devorado por la cabra montesina.
Al poco tiempo pasó por allí una hormiguita que al ver a la niña llorando tan triste le preguntó:
– Oye pequeña ¿Qué te pasa, por qué lloras?
La niña le contó a la hormiga todo lo que había pasado, entonces la hormiguita muy valientemente le contestó:
– No te preocupes, yo subiré y traeré a tu madre, hermanas y al soldado.
– ¿Pero cómo? eres muy pequeñita, no podrás lograrlo.
– Descuida, la distraeré. Lo único que te pido es que me des algún regalo de comer para llevar a mi hormiguero.
– ¡Desde luego! arriba en el desván hay un gran saco de trigo, puedes llevarte todo el trigo que necesites.
La hormiguita subió las escaleras del desván y al llegar arriba se encontró con la cabra montesina que le dijo:
– Soy la cabra montesina que vive en monte pelao’, si te pasas de la raya ¡te comeré de un bocao’!
Pero como la hormiga era muy pequeñita se coló por un lado y se subió por una pata de la cabra montesina y se puso a hacerle muchas cosquillas. La cabra comenzó a reir y reir tanto que reventó y dejó salir a la madre, las hijos y el soldado que estaban atrapados en su panza.
Así que todos celebraron muy felices y la hormiguita valiente se fue muy contenta a su hormiguero con sus granitos de trigo.