O MAL DE OLLO ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

O MAL DE OLLO

Outras das supersticiones que máis calado tiveron entre as nosas xentes é o Mal de Ollo, coñécese por este nome a todas aquelas enfermidades en que pode afectar a unha persoa ou a un animal.

O Mal de Ollo afecta a calquera idade, tanto aos máis novos, como aos máis vellos e é transmitida por unha persoa que ten un poder na súa mirada.

Xa en tempos moi afastados, os gregos á palabra ” baskaino” relacionábana co significado de fascinar, de enfeitizar coa mirada e os romanos usaban a palabra ” fascinatio”, de fascinación, queda así plasmado que esta enfermidade é moi coñecida desde moi antigo.

Tamén o Mal de Ollo coñécese por “Mal de Envexa”, ” Mala de Ollada”,” Malas Vistas”, Ollada”, “Malos Ollos”….etc.

E de sempre falábase que a persoa que facía o Mal de Ollo era porque tivera un pacto co demo, por iso é polo que as mulleres que transmitían este Mal llas tiñan como bruxas, e aos homes como feiticeiros.

Tamén se dicía que quen tiña a propiedade de transmitir esta enfermidade puidese nacer xa con ela, ou ben o foron adquirindo ao longo da súa vida. Moitas destas persoas que tiñan ese poder sabían del, que podían facer dano coa súa mirada, outras o causaban sen querer, porque descoñecían que tivesen esa propiedade. Pero este poder que tiñan algunhas persoas ía máis aló de transmitilo a un humano, o seu poder podía mesmo facer dano a un obxecto, a un animal, a un árbore etc.

Moitas destas persoas, que sabían da súa mirada daniña, evitaban mirar de fronte , usaban lentes para non causar dano, pola contra, non cabe dúbida que aquelas que querían causalo saían á rúa en busca da persoa á cal quixese maleficiar. Claro que tamén había maneiras de evitar recibir o Mal de Ollo, para iso botábase man de moitos obxectos talismán, por exemplo o levar un allo colgado do pescozo, uns cornos de bacaloura, colgar na casa unha ferradura de cabalo, levar nun peto unha castaña de indias, ou ben medallas, cruces etc.

Aos animais, por exemplo aos porcos cando os levaban á feira para vender, e sabendo que tiñan que pasar por lugares onde habitaban xentes co poder do Mal de Ollo, untaban con allo ao porco para evitar que lle transmitise o mal.

Recordo dun feito ocorrido fai máis de corenta anos, celebrábase un acontecemento na parroquia, unha veciña tiña supostamente un poder coa súa mirada, fora convidada o acto e ao pouco tempo un dos comensais comezou a sangrarlle o nariz, pero unha barbaridade, ela o momento douse de conta, a súa poder era tal que se foi a desculpar ao momento, quería evitalo, pero ás veces éralle imposible, aínda así a moita xente dicíallo e pedíalle desculpas.

Pero se o mal xa estaba botado entón había tamén remedios para curar ese Mal, nese momento una serie tratamentos daban lugar a realizar nos enfermos para tratar de curalos…

Potas, palanganas, auga bendita, cinza, follas de plantas, cruces , medallas, oracións, durante nove días , lavando ao enfermo de pes a cabeza…..en cada lugar, en cada parroquia tiñan o seu remedio para sanar….


(Fontes: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949), Museo de Pontevedra é tamén recollido dos recordos dos veciños.

O MAL DO GATO, da SABANDIXA..( Cerponzons, 1000 anos de historia)

O AIRE DO GATO

 Cando se collía o Aire do Gato, tiña uns síntomas moi parecidos ao Aire de Defunto, en varios artigos consultados escríbese como se quitaba, eran mui variados os Remedios, na nosa parroquia tamén tiñan o seu, este Aire do Gato normalmente prodigábase en propagarse nos nenos….

Nun destes artigos dice que se quitaba o aire buscando o gato causante do mal ( e se non se atopaba o culpable, collíase un da mesma cor), seguidamente enterrábase vivo deixandolle a cabeza fóra. Era despois de que o gato enterrado desta maneira ao morrer de fame, cando o enfermo curábase.
Tamén Lis Quibén recolle na nosa parroquia como se curaba o Aire do Gato :

En Cerponzones(Pontevedra), utilizan en vez del roble el “pexegueiro” ( melocotonero), y a su sombra se colocan dos mujeres de nombre María con el niño enfermo, una lo coge y se lo dá a la otra, diciendo :
“María, toma”, y la otra, al recibirlo, pregunta: “María, ¿Ti que me das ?”, y se lo devuelve, mientras la primera dice : “María, trae acá”. 

Esto lo hacen tres veces al día y durante nueve seguidos.

Na parroquia de Xeve tiñan unha forma moi similar á da nosa parroquia para sacar o Aire do Gato, ou Enguenido, como lle chamaban alí. Tiñan en común as “Marías”, como tamén en Laza (Ourense), esta destacada intervención do nome María en curacións é debido ao respeto que causa o nome por vir da nai de Jesús, e tamén por atribuírlle virtudes en curar algunhas enfermidades.

Tamén teñen remedios parecidos no caso do Aire de Sabandixa.

Cando estás afectado por un aire que procede de un animal o normal e que o aire bótano as femias, e normalmente cando están preñadas, en celo ou recién paridas.

Estos aires soen afectar os máis cativos, pero cando o aire ven de unha sabandixa afecta a todos por un igual, sexan nenos ou maiores.

Cando colles o aire e debido a que o animal se ve amenazado polo home, e quere defenderse soltando os aires ou líquidos que teñen nas súas bolsas, o pouco tempo xa empezas a notar coma a pel vai collendo un cor avermallento, e seguidamente comenzan a sairche uns grans, ademáis da infección etc.

O pouco de comenzar esta doencia acudias o curandeiro da parroquia, ou de outro lugar que tivese boa fama en curar os males de aires, esta xente ten cada unha o seu remedio para curar. Un destes remedios que estaba mui extendido por varias parroquias veciñas era a de coller un pouquiño de fiúncho, xunto cunha rama de allo, mollanse en auga ou en viño tinto, despois de mollados pasabase pola parte afectada nove veces durante un día, recitando o mismo tempo un salmo e facendo cruces polo sitio afectado.

O salmo que ben podía recitarse na nosa parroquia podía decir máis ou menos así:

Pola ponte da Rons 

uns pasaron e outros non,

se é pinta ou pitón,

se é culebra ou culebrón,

se é sapo ou sapón, 

se é lagarto ou lagartón,

se non tódolos bichos

desa nación.

Que non crezan,

nin avivezan,

nin fagan cousa 

que mal pareza.

Te bendizo, te disciplino 

con tres ramos de fiollo 

e viño tinto.

Pola gracias de Dios

e da Virxe María 

un Padrenuestro

e un Ave María. 

Son moitos os remedios que había para quitar este Aire, o que máis me chamou a atención de todolos remedios era que o primeiro que se facía era coller unha sabandixa e queimala.

Despois as cinzas da sabandixa bótavase encima da ferida, que anteriormente era lavada con auga quente, esto facíase durante nove días, sempre tendo cuidado de ir facendo coa cinza a forma da cruz. Noutros lugares usaban as cinzas mesturada con aceite e ruda, facendo a señal da cruz co salmo correspondente.
(Fonte: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949), MEDICINA POPULAR, autor Elisardo Becoña.

CONTOS NA LAREIRA (5)

A LENDA DA MOURA.

A MULLER DE BRANCO

Contan os máis vellos da Parroquia……

A nosa Parroquia de Cerponzóns está chea de Lendas e Historias, historias de serpes, como da que se di procede o seu nome, do latín ‘serpo’, aparecendo a súa primeira mención nun documento do rei Afonso V, que a chamaba Serpentiones; pero tamén de antigas lendas de Mouras, como a que dicía que polas nosas terras de Cerponzóns andaba unha muller vestida de branco que preguntaba ás mozas do lugar se querían que as peitease, e logo de facerlles cocer un bolo de pan e meterllo na boca a unha serpe, esta dáballes un paquetiño que ó chegar á casa debían meter nunha arca, e ó día seguinte esa arca aparecía chea de ouro.



A lenda da muller vestida de branco é unha máis das tantas que hai no noso territorio, é curioso que nunha gran maioría destas lendas o protagonismo é o da muller, e o son en cuestións primordiales, como son a creación e a morte, dándolle ao home unha serie de relatos de tipo máis secundario.

Así é que a vida e a morte son nas lendas dominadas pola figura feminina, a cal reciben varios nomes : Doas, Damas, Mulleres Bonitas, Bruxas, Meigas, Vellas, Xigantas…todos estes nomes agrúpanse comúnmente nun : MOURAS

As Mouras sempre tiñan unha intención, tratar de quen as atopase fose sometido a unha serie de probas, e si a superaba sería recompensado, senón fose así, sería castigado.

A nosa lenda sucedida en Cerponzons tamén tivo unha serie de probas e coas mesmas consecuencias que se contan.

De sempre a visión das Mouras lucíndose ou peiteándose garda un significado solar, en moitos relatos europeos coméntanse que as Mouras, ao peitearse, provocaban a saída do sol.

O sol e o feminino está moi vinculado, desde o máis antigo, desde os tempos máis primitivos, pois o sol, xunto a terra e a auga, pertencía ao principio creador feminino, isto era debido porque nas linguas celtas, o substantivo sol era feminino.

Unha lenda recolleita por Xesús Pisón e un exemplo claro :

Unha nena do Chaíño, de Frexulfe viña para a casa cun feixe de molime cando viu unha muller sentada nunha pena con dous peites de ouro na man. A muller pediulle á nena que a peitease, mais esta tomou medo e escapou ás presas. E niso fíxose denoite.

(Os peites son de ouro porque as ninfas teñen os cabelos “de sol”,  é este non pode ter trato cunha substancia menos nobre, igual que sucede con diversos obxectos máxicos dás nosas lendas, tal é a trabe de ouro, que semella sustentar a orde primitiva)

Tamén temos un exemplo de outra lenda, donde o pan intervén coma na nosa de Cerponzóns :

 En Guilfonso había tres irmás que se chamaban Ana, Xoana e Viviana. Un día, ao pasaren o río, saíu o Encanto e levounas. O pai das rapazas, vendo que non voltaban para a casa, foi na súa procura e ao chegar ao río díxolle o Encanto: 

—Toma estes tres bolos de pan. Mañá, ao nacer o día, halos botar no río dicindo os nomes das nenas, e tenta con botalos enteiros, que se os botas encetados non as verás máis.
O home foise para a casa cos bolos, e para que a muller non llos vise agachounos na corte. Ao chegar a noite, a muller foille dar ás vacas e atopou os bolos, e como tiña fame deulle unha dentada a un deles, e o bolo sangrou. A muller agachouno onde estaba e foise deitar sen dicir palabra. Á mañá, cediño, o home voltou cos bolos para o río, guindou un deles na auga e dixo: 

—Ana. 

E saíu un cabalo coa filla máis vella. O home botou outro bolo e dixo: 

—Xoana. 

E saíu outro cabalo coa filla mediana. E botou o bolo encetado e dixo: 

—Viviana. 

E o cabalo que traía a máis nova non deu saído do río porque lle faltaba unha pata. Entón a rapaza díxolle ao pai: 

—Lévelle esta fita á mamá e dígalle que a amarre á cintura, que senón non me ha ver máis.
O home desconfiou daquelas palabras e amarrou a fita arredor dun carballo, e no momento a árbore arrancouse do sitio e afondou no río…..

Na festividade de San Xoán un aspecto importante a saber é a lenda da Moura nesta noite :

E na noite de San Xoán cando coincide co solsticio de  verán, de sempre sabemos que e unha noite máxica, onde ocorren fenómenos extraordinarios. Unha noite onde as forzas secretas dá natureza reinan de unha forma máxica, onde poden suceder cousas que normalmente non ocorren.

Se dí que non amencer do día de San Xoán o Sol baila non ceo, e as Mouras gustanlle de aparecer neste día, seica hai lendas que din que nesa mañan o Sol ponse a bailar por riba dá Moura.

Hai un artigo de R. Quintía onde di que o baile do Sol non é o único prodixio que ocorre leste día : a galiña dos pitos de ouro adoita saír na mañanciña de San Xoán, e as mouras e donas que habitan nas fontes encantadas e as lavandeiras saen dos  seus agochos e déixanse ver na noite de San Xoán. 

O carácter liminal dá noite de San Xoán fai que esta data sexa idónea para que a Moura amose os seus encantos e propicie os seus encontros. 
Fontes :

Fai clic para acceder a CANCI%C3%93N%20mitolox%C3%ADa%20da%20NAI%20no%20Valadouro(1).pdf

O MAL DO AIRE (Cerponzons, 1000 anos de historia)

O MAL DO AIRE
O Mal do Aire foi unha das maiores enfermidades que sempre estivo rodeada de misterios entre os nosos antepasados, unha enfermidade que era a que máis se padecía e á que maior medo tíñaselle.

Para poder curarse facíase o imposible, non se escatimaban medios, nin económicos nin a realización de curacións, aínda que fosen en grao sumo extravagantes.

Antiguamente calquera enfermidade en nenos ou en maiores se achacaban a maioría a un Mal do Aire, os nosos antepasados foron testemuñas e moitos deles padeceron a enfermidade.

Victor  L.Quibén, no seu libro A Medicina Popular en Galicia ( Colección Arealonga) fai unha extensa explicación sobre esta enfermidade, onde aparece a nosa Parroquia e as medidas que se tomaban para curarse do mal.

Este Mal do Aire era coñecido de muitas maneiras, dependendo do lugar coñocianno como Airada, Aireada, Airexada, Airexo, Aldrapa, Anganido, Arangaño, Asombramento, Colleitizo, Encanillado, Mal do Coxo, Mal do Cobral, Mal de Estadea, Mal de Ponzoñas, Mal de Pezoña, Mal dá Toupa….e así ata máis de 40 xeitos de describir esta enfermidade ao longo da nosa Galicia.

Normalmente esta enfermidade transmitíase a través dun animal, tamén de unha persoa viva ou morta, ou dalgún sitio determinado….así que dependendo de quen producía a enfermidade describíase tendo en conta o animal, a persoa, o sitio etc.

Por exemplo, si era a través dun animal denominábase Mal de Boi, Mal do Cobro, Mal dá Bacaloura, aínda que si era a través dunha persoa podía ser o Mal dunha muller menstruando, do Pai que logo de xacer coa nai, pasa por encima do neno…., si foi debido a algún sitio, podía ser o Mal do Camposanto, o Mal da Porta, o da Encrucillada etc. etc.

É curioso que para saber si efectivamente a persoa está enferma do Mal do Aire en cada Parroquia teñen os seus costumes para sanar, e así o foron facendo según a tradición de cada lugar durante anos e anos.

Na nosa Parroquia milenaria de Cerponzons tamén había uns determinados costumes, si o enfermo era un neno o primeiro que se facía era lavar ao neno, pero a auga con que se lavaba a ese neno doente tiña que ser auga que pasase por sete muiños e ademáis a persoa encargada de recoller a auga tiña que ter parentesco co neno.

Este parente tiña que saír da casa á mañá para recoller a auga, e unha das cousas máis importantes era que non podía falar nin saudarse con ninguén que se cruzase polo camiño, nin á ida, nin á volta.

O chegar a casa do doente procedíase a lavar ao neno, despóis secábaselle cunha servilleta de “lavanisco” ( Tea apreciada que imita o damasco) na cal aparecerán os pelos do animal ou manchas de sangue da persoa que lle producise a enfermidade á pobre criatura.

Pero, había forma de non contraer esta enfermidade ? Podíase un librar dela ?

É sabido que a certas cousas tíñaselles un medo enorme, as nais daquela época tiñan terror a algúns animais, un exemplo era á gata preñada, chegábase a botala fóra de casa para que non lle pasase este mal, que adoitaban ter asentado na punta do rabo, polo que nalgúns lugares chegábase a cortarlle a punta para que sanase.

Tamén había o costume de someterse ao fume procedente de queimar unhas follas de laurel, isto adoitaba realizarse cando viña a familia dun velorio dun defunto, así se procuraba que o Aire do difuntiño non fose transmitido, na miña niñez era un costume saltar por encima das follas de laurel cando se estaban queimando, a miña avóa dicíame que o fixese, porque ao pasar por encima cortábase o “Aire” do defunto.

Había tamén máis formas de evitar o Mal do Aire, atarse ás bonecas amuletos, por exemplo, podíase ver a xente co asta dun cervo voante , o que coñecemos como bacaloura.

Bolsiñas cun dente de allo colgadas do pescozo era tamén moi habitual verllas á xente da aldea.

Tamén era costume usar o lume para evitar a ponzoña, adoitábase pasar a roupa interior pola chama para quitarlle o mal que puidese deixar unha sabandixa ou calquera outro animal ponzoñoso que puidese tocar a roupa.

Hai pouco comentábame o fillo do señor Joaquín Casas (q.e.p.d.), o que vivía no lugar da Bouza, que o seu pai comentoulle unha vez dun veciño da Parroquia que padecía un Mal de Ollo, e os seus amigos estaban preocupados pola súa delgadez, cada día que pasaba víano extremadamente delgado, sabían que alguén lle botará un Mal.

Vendo a situación decidiron ir xunto a él, irían á súa casa e a falar coa muller que eles pensaban que tiña a culpa.

Todos decididos fóronse a casa do enfermo, pero ao chegar á porta da casa detíñanse e comezaban a dubidar de si chamar, entre eles discutían si daban o paso de chamar é entrar, ou o de marcharse cada un para a súa casa, non fóra a ser que lle pasase a eles o mesmo e fósense co Mal de Ollo encima.

Logo de discutir o que facer decidiron marcharse para casa, non fóra a ser que….pero ao chegar a noite, estando na taberna volveron comentar o tema e non podían quedarse de brazos cruzados, o seu amigo cada vez ía a peor, outra vez decidiron ir á súa casa, á mañá seguinte volvían dirixirse á súa casa, pero oh ! Outra vez o medo volvía a eles e outra vez que se volvían ás súas casas ……

(Fonte: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949)

( Fonte: Juan Casas )

O ENTROIDO

O ENTROIDO

Pouco sabemos de como se viviu o Entroido na nosa parroquia antes da Guerra Civil, o que si recordamos os máis maiores é que logo da Guerra Civil os Entroidos prohibíronse en todo o Estado debido á crítica social e política que se adoitaba facer, en Galicia foi unha das poucas rexións que se seguiron celebrando, e onde máis se festexaba era naquelas zonas peor comunicadas, dado que estaban afastadas das autoridades. Despois sobre os anos sesenta foi cando comezaron nas cidades os bailes de disfraces e bailes infantís, cun control moi exhaustivo, dado que non se podían celebrar na rúa, só nas sociedades e teatros estaban permitidos. A partir dos anos setenta foise retirando a prohibición e xa nos oitenta foi o momento máis álxido ao celebrarse nas rúas e os Concellos ser parte importante na organización dos carnavais.

A finais dos anos sesenta, principios dos setenta, Lito, o seu irmán Manolo e máis eu celebrabamos os carnavales ao noso xeito e como podiamos, o mesmo ocorría cos demais nenos e nenas da Parroquia. Nosos disfraces eran sempre moi simples, unhas vellas roupas das nosas avóas e de careta unha caixa de zapatos cunha goma, con estas caixas non é que quixésemos imitar ás “pantallas” de Xinzo, dado que cunhas pinturas faciamos unhas caras en grao sumo tenebrosas, o que sucedía era que non tiñamos medios para ir a Pontevedra, a mercar caretas ao Gran Garaje, lugar situado na rúa Benito Corbal, onde era un referente naqueles anos para mercar caretas, xoguetes, petardos e un sinfín de artigos de bromas.

A nosa intención era meternos cos veciños, asustalos cos nosos disfraces, pero a maioría das veces eran os veciños os que nos metían eles o medo no corpo jajaja.

A primeira hora da tarde xuntabámonos no alboio que tiña a señora Sara, avóa de Lito e Manolo, alí disfrazabámonos e seguidamente iamos polos lugares da Parroquia, normalmente dada a nosa idade non nos deixaban ir moi lonxe debido a que os nosos maiores advertíannos do perigo dos coches.

Así que iamos ata Leborei e Tilve, e ao final terminábamos na taberna da Rons.

En Leborei sempre acabábamos fuxindo como raios cando nos atopabamos coa muda, parábase ante nós e comezaba a “falar” e non paraba, o seu xeito de xesticular e as súas formas de intentar querer saber quen eramos facíanos escapar de medo por si decatábase de quen eramos e fose co conto aos nosos pais a dicirlles que nos meteramos con ela, é que a muda tiña o seu xenio, vaia que si tiña….

Despois iamos por todo Tilve, normalmente parabamos nas casas dos veciños con quen tiñamos máis confianza e faciámoslles nosas trastadas, iamos cantando e xesticulando, ademáis de imitar coas nosas voces a outras persoas e así dar lugar á confusión, que risas cos veciños que intentaban querer saber quen podiamos ser, empezaban a dicir en voz alta  quen serán estas mascaritas? que si eramos tal ou cal fillo de fulano ou mengano, que si éramos unhas nenas…..jajajaja

Sempre tiñamos fixo uns cantos lugares onde non podiamos deixar de ir, un deles era o achegarnos ao muiño do señor José, O Jaxe, e claro, como sempre faciamoslle as mil e unha ! Mira que tiña paciencia connosco ! Porque o señor José si que sabía quen eramos, á primeira ! Era visto, sempre eramos os mesmos de sempre que andabamoslle facendo trastadas jajajaja, tras facéndolle a trastada correspondente saíamos a fume de carozo en dirección a casa da señora Hermosinda.

A visita á señora Hermosinda sempre a deixabamos para o final, porque ela recibíanos cun sorriso e cunha invitación, invitábanos á súa cociña, onde sempre me chamaba a atención aquel pozo de auga frente a cociña de ferro.

Alí tíñanos preparada unha tortilla de pan e de beber unhas gaseosas, que ben nos sabía !

Mentres comiamos a tortilla iámoslle contando todas as trastadas que fixeramos e non parábamos de rir cando comentabamos que non nos recoñocían, Hermosinda ríase das nosas travesuras e terminaba dicíndonos que fósemos para casa con coidado, que era xa de noite e podía atropelarnos un coche.

A nosa seguinte parada era na taberna da Rons, alí chegabamos todos satisfeitos polo ben que o habíamos pasado, e contabamos de novo a nosa xornada de Entroido, mentres tanto os clientes do bar ríanse connosco e comentaban algún disfraz que viran nos bailes, un deles  fóra moi falado en todala parroquia, foi un disfraz realizado a base de follas de eucalipto, cosidas unha a unha entre si , imaxinarvos que traballo ! A paciencia que tivo que ter para realizar ese disfraz ! Co paso dos anos non recordo exactamente quen dos irmáns Casas o confeccionara, ou Juan ou Canducho, un dos dous foi.

Pero fai uns días foi Juan quen me sacou da duda, fun eu o que fixo o disfraz ! E fun con él pola Parroquia e despois estiven no baile da Cañota, levaba unha carpeta atada con unha bimbia con uns papeis dentro que lle leía a xente.

Tamén a quen lle gustaba moito disfrazarse era aos irmáns Antonio e Angel, quen non recorda as súas andanzas !

Estaban en todas ! E por suposto nos carnavales non podían faltar nos bailes cos seus disfraces, que gratos recordos deixáronnos Antonio e Angel ! Como tamén Manolo !

Antonio, Manolo e Angel

Pero non só eramos nós tres os que nos disfrazabámonos, a todos os nenos e nenas gustáballes disfrazarse, e iso quedou demostrado cando en Pontevedra os carnavales saen á rúa, un grupo deses nenos e nenas deciden volver recordar aqueles tempos de disfrazarse sendo raparigos e non tardan moito en xuntarse un bo grupo deles para organizarse e desfilar por Pontevedra.

O lugar escolleito para ir preparando todo foi na Fontairiña, e o resultado foi o que podedes observar nas fotografías que lles fixen eu aquel día, estaban moi ben caracterizados e pasáronllo xenial !