OFICIOS DOS VECIÑOS (XVII) PARTEIRA, COMADROA 

MATRONA : Auxiliar técnico sanitario que asiste á muller nun parto.

Antigamente Parteira, Comadroa: Muller sen título profesional que asistía nos partos. RAG.

 Algunha vez preguntástesvos en que forma deu a luz a vosa avóa ? Sabedes o que é unha gramalleira ?

Lugar de Pidre, parroquia de Cerponzóns, ano 1932, a miña avóa Ramona púxose de parto un 24 de Agosto, unha das cousas que se fixo primeiro foi matar unha galiña. Era o habitual, había que ter preparado un caldo para darlle a beber á parturienta despois de dar a luz.

Por aqueles anos o máis habitual era dar a luz nunha cuadra, sobre palla é unha manta vella. Tamén se adoitaba parir na lareira, como foi o caso da miña avóa, alí, coas mans cheas de sal gordo agarrábase á gramalleira da pota e coa axuda dalgunha veciña que facía o traballo de parteira deu a luz á miña nai. A lareira estaba coas brasas postas a beira, a calor delas axudaba á dilatación, ainda que era o mes de agosto.

Seguramente para a miña avóa foi moi doloroso o parto, xa que non tivo máis fillos, eran tempos de ser familia numerosa, a miña avóa paterna, Constancia, chegou a ter dez fillos.

Os partos noutros tempos tíñanse como fontes de impureza e realizábanse nas cortes para que non contaminasen a casa, a non ser que ao realizalo por exemplo na lareira, como o caso da miña avóa, tomaríanse as medidas adecuadas para ter a prudencia de que non sucedese tal contaminación, cruces, fiestras abertas, auga bendita, rezos….

Eran anos onde as parturientas corrían perigo de non superar o parto, moitas veces contaban soamente coa axuda dalgunha veciña que tiña algo de práctica e si había problemas graves íase avisar ao médico máis próximo.

Daquela cada parteira tiña o seu xeito de traballar, a maioría empregaba remedios tradicionais, uns eran procedentes da medicina e outros de temas relixiosos. O habitual era que nalgún momento foron axudar nun parto e déuselle ben, non tiñan estudos ningúns, todo era a base de asistir a varias parturientas, ademáis ter forza e valor.

Algunha tiña por costume usar a rosa de Xericó, unha planta que habitualmente consérvase seca nas casas. Esta planta ten unha característica especial, seca como está introdúcese en auga e ao pouco tempo ábrese completamente é ao sacala do auga vólvese a pechar, facíase isto porque con iso esperabase que a parturienta abrísese e despois pechásese sen que tivese mal ningún. Eran costumes, tradicións, coma tamén cando a parturienta daba a luz na cama adoitabase poñerlle unha chave debaixo da almofada, e si puidese ser a da Igrexa moito mellor. Non sei si no momento de estar a miña avóa dando a luz, as campás da Igrexa tocaron a parto, pois naqueles anos era habitual que se avisase ao sacristán e tocase a parto, así os veciños da parroquia rezaban á Virxe e aos santos pola parturienta.

Mentres tanto a comadroa ao chegar a casa das Cochonas lavouse ben as mans, a miña avóa estaba xa aseada e preparada, o habitual era que escollese o xeito de querer parir, neste caso foi de pé e agarrada á gramalleira, colocaron unhas mantas vellas na pedra da lareira e a empuxar, si había moito dor realizábanselle uns masaxes na tripa, non había outra cousa para aliviar a dor. A posición da criatura non era moi adecuada, a comadroa tivo que introducir a man para colocala no seu sitio, non fixo falta chamar ao médico.

Logo de nacer unha preciosa nena, tocaba esperar a que saíse as pareas (placenta) de xeito espontáneo, non foi así, enton lavou as mans de Novo  con auga templada, previamente xa fervida, por certo auga que se traía da fonte de Pidre, unha das fontes milagreiras que non quedaban secas en ningún día do ano. Logo de lavar as mans con xabón e despois frotabas con aguardiente branca, de seguido comezou a darlle un masaxe na barriga, foi enrollando despois o cordón e ía tirando amodiño, aos poucos, con moitísimo coidado para que non se rompese, despois de que saíse toda a placenta doulla á familia para que a fose a enterrar na leira. O cordón atábao cun fío de carrete, desinfectado por certo coa aguardiente branca, logo de cortado puxolle unha gasa para evitar que rozase coa roupa.

Mentres tanto, unha das irmás da miña avóa estaba preparando auga templada para lavar á criatura, vestírona e seguidamente déronlle de beber unhas cucharadiñas de manzanilla con azucre, seica era bo para que fixese a caca negra…

A todo esto,  miña avóa descansaba na cama e recibía unha cunca de caldo de galiña recentemente feito, máis tarde, para comer tería ovos, manteca, viño, chocolate…dependendo do que lle levasen os veciños máis achegados que lle facían a visita de rigor con algún destes alimentos.

Pasou corenta días permanecendo en estado de impureza, era unha tradición, non podía saír de casa, nin podía asistir a celebracións relixiosas ata pasar os corenta días.

Daquela as comadroas non cobraban nada, recibían a cambio do seu traballo unha peza de roupa ou lle axudaban na leira cando o necesitase. A partir dos anos sesenta do século pasado foronse facendo hospitais, e as parteiras/comadroas xa comenzaron a desaparecer. 

Unha destas comadroas ou parteiras foi  Josefa Castro Fontecoba, nai de Carmen “A Xemada”. Ela tiña, como algunha outra que tivemos nas parroquias, unhas cualidades para atender un parto, unhas eran naturais e outras adquiridas :

PEPA A DE XAN, COMADROA DE CERPONZÓNS.

Josefa Castro Fontecoba foi unha veciña que entre os anos 1940/50 e principios do 60 desempeñou o “oficio” de Comadroa. Unha muller que se dedicaba á súa casa e os labores do campo e que nalgún momento determinado axudou ao médico que adoitaba atender aos veciños dos alrededores, o doutor D. Juan Barbolla.

D. Juan mirou que a Pepa dábaselle ben atender nos partos e un día díxolle : Pepa, vexo que se che dá moi ben este traballo, confío en ti para que atendas ás túas veciñas e si nalgún momento determinado hai complicacions chamádesme, así era que cando algunha veciña embarazada acudía ao doutor Barbolla, este xa lle dicía que chamasen a Pepa o día que se puxese de parto.

Así foi como Pepa comezou unha longa etapa axudando a parir ás mulleres da parroquia, unha gran maioría acudían directamente a Pepa para advertirlle que pronto tería que ir a casa de tal veciña, incluso algunha vez tivo que atender nunha mesma noite a dúas.
Unha das fillas de Pepa tivo ocasión de acudir con ela a presenciar varios partos, o marido de Pepa, Manolo O Xemado, era un pouco celoso e cando viñan á súa casa a avisar dun novo parto si quen viña dar o aviso era unha muller non pasaba nada, en cambio si viña un home a buscala para que fose atender o parto, O Xemado, dicíalle a unha das fillas que acompañase á súa nai a casa da parturienta. Antes de que Pepa marchásese a casa da veciña o primeiro que facía era cortarse as uñas, lavaba ben as mans e despois as desinfectaba con alcohol ou aguardiente.

A súa filla Carmen coméntame unha longa lista de veciñas de todos e cada un lugar da parroquia que naceron grazas á axuda da súa nai, ela con sete anos non estaba na habitación onde ía dar a luz a parturienta de quenda, si non que estaba na de á beira, daquela as paredes eran feitas de unha mezcla de barro e palla, ou de finos listóns de madeira, e sempre había algún burato por donde ollar.

Carmen non perdía ollo do que alí sucedía e ten gravado todo o que ocorreu en cada parto ao que asistiu, foime contando diversas situacións en que ela foi testemuña, a maioría delas eran positivas, o nacemento dun neno ou unha nena era ben recibido por todos, pero tamén houbo casos que terminaron en desgrazas.

Cando lle preguntei a Carmen si pagábanlle á súa nai por asistir ao parto, contestoume que a súa nai nunca quixo cartos, nin tampouco era habitual, nin ela quería cartos por nada do mundo, o único que recibía a cambio era que en moitas ocasións invitábana a ela e ao seu marido ao convite do bautizo.

Cada certo tempo Carmen volvía a recordar a xente que atendeu súa nai : Juan, atendía en todolos lados : En Meán, no Vigario, en Tilve, Pidre…cada vez que decía un lugar acordabase de dous ou tres nomes, o pouco volvía a decir lugares e nomes : Atendeu a veciñas de Reiriz, da Ermida, tamén algunha  de Leborei…

Pepa chegou a ter catorce fillos, vivíronlle sete, aquelas épocas non habían os coidados de hoxe en día, e as pulmonías e neumonías estaban á orde do día, ao preguntarlle a Carmen quen atendía á súa nai no parto, contestoume que a súa nai arranxábase ela soa, non necesitou axuda en ningún dos partos, excepto a Carmen que naceu no hospital.

Pepa, a filla de Xan, faleceu en 1978.

OFICIOS DOS VECIÑOS (XVI) MÉDICO/CIRUXANO…

OFICIO MÉDICO 

Médico : profesional que, tras cursar os estudos necesarios e obter o título correspondente, conta cunha autorización legal para exercer a medicina.
As referencias que temos na Parroquia de Cerponzóns  cos oficios relacionados coa medicina (médico e ciruxano, tamén farmacéutico…) remóntanse ao ano de 1720.

Neste artigo vou xuntar estas profesións que teñen que ver coa mediciña, temos que ter en conta que aínda que tanto os médicos como os ciruxanos teñen moito en común, fai anos desempeñaban funcións distintas.

Fai muitos anos, das rexións máis densamente poboadas da península ibérica, Galicia era unha das principais, dado o seu clima e o non haber excesivos contrastes térmicos, fixo que moitos pobos asentásense pola nosa xeografía. Cada pobo foi deixando importantes remedios curativos, moitos dos cales aínda perviven nos nosos días.

A raíz do “descubremento ” da tumba do Apóstolo Santiago, no primeiro terzo do S. IX, tivo gran repercusión no mundo cristián, dando lugar a que peregrinos de moitas partes do mundo comezasen a realizar o Camiño.

A través dos diversos Camiños de Santiago, fóronse realizando obras públicas e lugares de culto, dando pé a realizar un sistema de asistencia para os peregrinos. Estes lugares, monasterios, albergues, hospitais…estaban a maioría en mans relixiosas : os templarios, os irmáns hospitalarios, os benedictinos, os cistercienses…nas súas mans estaba en axudar e sanar aos peregrinos sans e os enfermos e tamén aos pobres. Aqueles ensinos dos pobos que se foron asentando na nosa terra sería de gran axuda para moitas das curacións que tiveron que levar a cabo durante anos e anos nestes lugares.

As enfermidades máis comúns naqueles tempos eran a lepra, o tifus, a tuberculosis, pulmonía, a sífilis, a peste, viruela, sarampión, a escarlatina, a sarna, o paludismo, a tiña, a gota, o mal de San Antón…

No ano 1745, Frai Martín Sarmiento, recolle no seu libro Viaje a Galicia, os nomes de herbas que había polos nosos lugares, ademáis  indicaba o uso que os nativos dábanlle a cada unha delas.

Comentaba as propiedades do fiuncho, diurético e aperitivo en infusión,tamén  na súa opinión a infusión de ramas e follas de abedul eran moi boas contra o mal da pedra e as enfermidades de ouríñaa : observou que estas enfermidades eran pouco frecuentes en Galicia e relacionouno co costume que tiña a xente para comer, facíao en vasos e pratos de madeira de abedul. Tamén fala da xesta, das propiedades da auga de cocer os grans de maíz, da carqueixa etc.

Desde fai muitisimos anos aquelas persoas que exerceron funcións relacionadas coa saúde humana recibiron o nome de médicos, ciruxanos  ( mestres de llagas), farmacéuticos (especieros), veterinarios (albéitares), sangradores, ensalmadores, algebristas, ortopedistas, dentistas, curandeiros, mulleres sabedoras,comadroas, drogueros, herboristas, saludadores, preparadoras de extractos alcohólicos de herbas medicinais (alcoholeras). A esta heteroxénea relación habería que engadir a intervención de magos e de bruxos e bruxas.

Si remontámosnos a 1721, unha disposición promulgada por aquel entón, reflectía a escasa consideración que tiña o oficio de ciruxano, dicía así :

 “…la peligrosa introducción y delito de los cirujanos de galeras de que han ordenado y dado por sí mismos sin conocimiento de médico, los dos remedios más principales y de consecuencias de vida, de sangrías y purgas…”. 

Nas mellores épocas do imperio naval español, un ciruxano estaba soamente mellor considerado que un remeiro, non tiña ningún privilexio e estaba aloxado co resto da tripulación.

En documentacion antiga encontramos un escrito sobre un xuizo,  data do ano 1690, cando o ciruxano Domingo de Herrera, de Pontevedra, fai unha declaración do estado de Ynes de Souto, veciña de Cerponzóns, casada con Baltasar Melón…

Decía así: Aviendo reconosido a la sobredicha allo tener diversos golpez por todo el cuerpo y en exspeçial en el pecho derecho un golpe contusso y en el otro lado ysquierdo serca del sobaco otro golpe contusso donde se reconosio tenia una costilla subentrada a la parte de adentro que le impide el mobimiento de la respiracion de que esta muy peligrosa y otra herida al naçimiento del cavello en la frente al lado derecho que al pareser fue dada dicha herida con ynstrumento punsante como el pico de alguna hoz cuchillo daga o puñal o otro semexante y los otros golpes fueron dados con ynstrumento contundente como palo piedra o otro semexante.

Encontramos os primeiros datos referentes a un ciruxano no ano 1720, o seu nome Alberto Collazo, veciño de Ponte Beán.

No ano de 1842, había na parroquia de Cerponzóns un ciruxano, era veciño de Leborei, o seu nome D. Francisco Losada (parece ser que era oriundo de Allariz), nese ano contaba 52 anos, estaba casado con Dª Josefa Capelo (42 anos) quen no documento de empadronamento aparece que o seu oficio era “gobierno de su casa”, este matrimonio tiña seis fillos, no empadronamento do ano 1845 o oficio que se lle daba os fillos maiores era o de estudantes, e aparecen así : D. Juan (21 anos) D. José (18 anos) D. Ángel (15 anos) e os máis pequenos Jesusa (8 anos) Pilara ( 6 anos ) e Costodia ( 4 anos ).

Hai pouco escribín sobre o oficio de barbeiro, onde indicaba que tiveron unha época en que desempeñaban o oficio de ciruxano, normalmente dedicábanse a patoloxías de pouca importancia : feridas, sangrías, dentes, fracturas, úlceras, cataratas, cálculos, hernias… , cuns resultados mediocres. 

Quizáis o señor Losada profesaba tamén o oficio de barbeiro, daquela era o máis habitual, ou ben a súa actividade consistía soamente na manipulación de fracturas e luxacions. Durante aquelas épocas intentábase dotar á ciruxía dun corpo doctrinal que a definise (incluíndo as lesións de ósos e articulaciones). En España os intentos para regular a capacitación dos ciruxanos continuaban desde o século XVI. Así, Fernando de Mena, ciruxano de Felipe II (1527-1598), fixo publicar un decreto para que:
“no se admitiese a examen a ningun cirujano, que no diese cuenta del álgebra, para que usándola los mismos cirujanos y examinándose della, excuriessen y acabasen los concertadores que por ay andan sin entender la anatomía de los huesos.”

 Anos máis tarde volvemos atopar noticias relacionadas cun médico, de nome Joaquín Temes Trujeda.

Este home estaba realizando o seu oficio desde o ano 1872 en Alba.

No ano 1879, o concello obriga a D. Joaquin Temes a visitar e asistir gratis con puntualidad e esmero a todos os veciños pobres das parroquias de Alba, Lerez, Campaño e Cerponzóns que reclamasen os servizos propios da súa profesión.

Tería entre as súas funcións, a vacunación e revacunacion daqueles que o solicitasen e ademáis auxiliar cos seus coñecementos científicos á Corporación municipal en todo o relativo á Policia Sanitaria.

Este medico estaba obrigado a entregar unha lista ao Concello onde se reflectise o nome dos veciños considerados como pobres.

Ademáis non podía ausentarse sen permiso, e tiña que vivir dentro do término municipal. Cada ano o Concello pagaría polos seus servizos 999 pesetas, por mensualidades vencidas, ademáis quedaba da súa man cobrar o que crese conveniente aos demáis veciños non pobres.

O contrato tiña unha duración de catro anos, a partir dese momento o facultativo quedaba libre de seguir ou non con ese traballo.

Fai pouco o meu amigo Xosé Manuel Pereira, agasalloume un libro que escribiu no ano 2009, neste libro (El Balneario del Lérez) aparecen unha serie de certificados medicos e informes de personalidades sobre Aguas Minero-Medicinales “Lérez “, o médico Sr. Temes, envioulle o seguinte

Sr. Dr. Joaquín Temes Trujeda

Médico-Cirujano.

                                                                    Pontevedra, Febrero de 1907.
Sr. Administrador de las Aguas Minerales LÉREZ.

    

      Muy señor mío y de mi consideración:

 

       Las aguas de Lérez propiedad del señor Gómez, á quien usted representa, además de constituir una bebida agradable, son muy útiles para remediar algunas formas de dispepsia y de catarro intestinal, los infartos hepáticos del hígado y los cólicos de éste y del riñón; no habiendo tenido hasta ahora ocasión de apreciar sus efectos en otras muchas enfermedades para cuyo tratamiento parecen indicadas por su composición química.

        Aprovecho con mucho gusto la ocasión que se me ofrece para manifestárselo á usted y para saludarle atentamente, como su afectísimo amigo y S.S.

                                                         q.l.b.l.m.
                                                J. TEMES TRUJEDA.

Cantos dos nosos veciños serían aconsellados polo médico J.Temes para que beberan auga do Balneario de Lérez ? 
Nos comenzos do século XX volvemos a encontrar información dun oficio relacionado coa medicina, en decembro de 1903 un veciño de nome D. Ángel Losada, desempeñaba o oficio de farmacéutico, dado o seu apelido, seguramente era fillo do ciruxano ou tiña algún parentesco. Como farmacéuticos moitos dos nosos veciños seguro que recordan exercendo este oficio a dous veciños, Rogelio Barragans e Andrés Neira, desempeñaron o seu traballo durante moitos anos nas farmacias da Rúa Real e da Oliva respectivamente.

Cantos veciños e veciñas máis da nosa milenaria parroquia desempeñarían algún oficio relacionado coa mediciña ao longo dos anos ? Recordando a Alvaro Cunqueiro seguro que na parroquia houbo uns cantos que quitaban verrugas con sete palabras, limpaban os ollos de tirizós ou falaban cos figados doentes.

A día de hoxe temos varios veciños que desempeñan o seu traballo no mundo da mediciña : o Doutor Santiago Cons e as Doutoras Carmen Maquieira, Noemí García e como non, próximamente Anjara Campos, que acaba de doctorarse recientemente.

Tamén temos hoxe en día a unha veciña odontologa, cun brillante porvir, Marta García é por último, facer mención á nosa veciña Loli Castro, o seu oficio enfermeira.

OFICIOS DOS VECIÑOS (XV) CASEIRO

CASEIRO : Persoa que traballa a medias ou mediante arrendamento as terras dun amo ou que coida dos bens dunha persoa ausente (RAG).
Cando eu era rapaz, en calquera parroquia había tres tipos de labradores : os amos, que non traballaban e eran donos da gran maioría das terras; os labradores bos, que traballaban a súa propiedade e íanse defendendo; e os labradores cativos, que tiñan algunha miga de terra para sobrevivir. Despois de todos eles de estabamos nós, os caseiros, que non tiñamos nada e, aínda por encima, tiñamos que traballar para o amo. (Cita do libro O último caseiro, Fervenza 2017)
O oficio de caseiro sempre se tivo englobado no apartado de “pobre labrador”, aínda que nalgúns tamén dependían onde recaesen a traballar, non era o mesmo facelo en casa rica, por exemplo nun pazo, que estar traballando nunha pobre, que tiña o indispensable para subsistir.

Aquel caseiro que chegaba a unha nova casa tíñase que adaptar ao “contrato” que lle impoñía o dono, contrato que normalmente o dono dá casa e terras cedía por un tempo indeterminado, pero que si non estaba contento co traballo realizado, podíase dar por nulo, avisando cun ano de antelación tiñan que marchar con unha man adiante e outra detrás.

Normalmente non era o habitual que botasen de casa ao caseiro, pero nalgunha ocasión tense dado e de verdade que era moi triste ver como tiñan que irse.

Ver ao caseiro coa súa familia como tiñan que marchar a buscar outra casa daba tristura, coa axuda do carro cargaban as súas pertenencias, os seus aperos, a roupa, algunha que outra galiña, o seu can…daban mágoa, normalmente era unha familia numerosa, xa que os donos das casas preferían que houbese moitas mans de obra para os traballos que as súas terras necesitaban, ver a todos eles así, sin ter a donde ir, sin saber que iba a ser das súas vidas…cantas bágoas !

Fai anos en Galicia había tres maneiras de ceder as terras para traballar nelas: FORO, ARREDAMENTO e PARCERÍA.

A parcería consistía en que o dono das terras e o caseiro participaban no reparto da colleita, de ahí que se o final da tempada o dono non estaba contento coa colleita comunicaballe que non iba a contar cos seus servizos para o seguinte ano, así de sencillo. Mismo cando eran avisados o dono xa tiña outros caseiros contratados, os cales solían anticipar a súa chegada para agostar as terras do que sería o seu amo.

A FAMILIA FERNÁNDEZ IGLESIAS , OS CASEIROS DO CURA.

Corría o ano 1956 cando o cura de Cerponzóns tiña necesidade dunha familia para que lles traballase as súas terras, os que iban ser os caseiros do cura vivían en Arzúa, foi a través dun veciño que lles comentou que nunha parroquia cerca de Pontevedra había un cura que estaba buscando a uns caseiros.
Ademáis seica buscaba unha familia que fora numerosa, cantos máis fosen mellor, así habría máis mans para traballar as terras, o señor Enrique puxose en contacto co cura, éste faloulle do que estaba buscando e pronto chegaron a un acordo, aos poucos días a familia Fernández Iglesias estaban camiño dirección a Cerponzóns.

O contrato foi simple, de palabra, o cura ofreceulles casa gratis, a cambio todo o que desen as terras serían repartidas a medias, ao cincuenta por cento para cada familia. Visto así non estaba mal, pero mentres que a familia Fernández Iglesias chegaron a ser doce membros, a familia do cura eran tres…o reparto non era moi equitativo que digamos, pero así era daquela, ata as patacas eran repartidas ao cincuenta por cento, contadas unha a unha, nin unha máis nin unha menos. Houbo anos que a colleita era moi escasa e a familia tiña que pasar a duras penas co que se apalabrou, muitas veces os irmáns maiores dabanlle a súa merenda os máis pequenos…

Foron tempos moi escravos, traballar aquelas terras, de grandes extensións, como o lugar coñocido polo Bosque, ou A Jandra, mismo o Eirado, situado ao redor da casa rectoral…de sol a sol, sachando, plantando, recollendo…coa axuda dos seus fillos, os caseiros estiveron dezanove anos traballando as terras do cura.

Os Fernández Iglesias chegaron de Arzúa con seis fillos e xa establecidos na parroquia tiveron catro fillos máis. O cabeza de familia era moi estrito e tiña aos seus fillos moi avisados, non podían coller ningunha froita de ningún frutal que había por toda aquela enorme leira que rodea a casa rectoral, nin unha soa cereixa podía coller o máis revoltoso dos fillos, Ángel, advertido estaba, tanto polo seu pai como polo señor cura, si non, as súas orellas sufrían de xeito abondo.

Non teño máis referencias de caseiros pola parroquia, seguro que os anteriores que estivesen traballando as terras dos curas tiveron similares condicións, naqueles tempos era o que había, hoxe en día non sería o mesmo.

Unha veciña cóntame que ela recorda a Teresa Galban realizando este oficio de caseira, seica estivo na Granxa de Alba.

Hai pouco quedei con duas das fillas dos caseiros do cura, aínda que a época que tocoulles vivir en Cerponzóns como fillas de caseiros foi relativamente pouca, pois son as máis novas, son moitos os recordos que teñen vivos na súa memoria. Preguntolle polos seus recordos :

JJ, o máis tráxico foi cando se incendiou o colexio, o que hoxe coñecemos por Casa do Pobo, elas foron testemuñas directas do sucedido aquel día, ao vivir a poucos metros do colexio pasaron moito medo, os máis pequenos estaban asustados, ata mexaron por eles, non era para menos, aquelas lapas estaban a escasos metros da súa casa e temían o peor.

Pola contra, o que máis grato recordan eran os días de festa, pasábano xenial, aqueles días estábanos esperando con toda a ilusión, toda a familia unida, gozando tanto da comida “especial” que se adoitaba facer polo patrón, pasábase todo o ano aforrando todo o posible para que ao chegar ese día comprábase aquelas viandas que non se probaban en todo o ano. Todo era ledicia, como todo o que acompañaba á festa en si, aquel día “estreaban” roupa, recordan con agarimo á señorita Carmiña, si a mestra, que lles traía de Pontevedra roupa que conseguía de familias coñecidas súas. Era un espectáculo ver a toda a familia subir as escaleiras, as que van desde a súa casa ao adro, imaxinarvos eran doce ! E alí estaban todos ! Gozando da festa, esquecendo por uns días as duras labores do campo, gozando dos gaiteiros, da banda de música, os fogos, da misa, a comida familiar… ou mesmo cando os varóns da familia ían xogar un partido de fútbol ao Chan do Monte e tiñan ás súas irmás dándolles ánimos ! Ben é certo que eran moi bos xogando ao fútbol, dou fe. Os fillos dos Caseiros tiñan unha gran vantaxe, o vivir á beira da Igrexa, eran os que máis gozaban das festas, estaban desde a primeira hora da mañá ata a última da noite, ata que se marchaban os músicos das orquestas, sempre lles botaban unha man a recoller os bártulos, vénlles ao recordo as orquestas Poceiro, Los Chicos del Jazz, Palma, Los Satélites , Florida…bailando ao son destas orquestas coñeceron aos seus primeiros amores.

Ademáis, cóntame unha das irmás, tiñamos ao noso Ángel, o noso irmán sempre estaba á expectativa daqueles mozos que se achegaban doutras parroquias para ligar con algunha de nós, cando nos viñan a pedir de bailar e non nos gustaban contestabámoslle que non queriamos bailar, eles insistían e nós que non e seguían e de novo que non, o meu irmán Angelito xa estaba controlando ao persoal, á mínima xa estaba repartindo “caricias” aos que se atrevían a molestarnos, jajajaja.

Ao seguinte día a vida volvía ser como sempre, os caseiros a traballar o campo, os fillos ao colexio e á volta a botar unha man, había que alimentar moitas bocas ao cincuenta por cento…

Seguramente o oficio de caseiro haxa prácticamente desaparecido das nosas parroquias, o potenciar a concentración parcelaria por parte das administracións, o incremento da mecanización e mellóraa das infraestructuras, fixo que fose desaparecendo este oficio tan escravo e pouco valorado, grazas a Deus…

OFICIOS DOS VECIÑOS (XIV) CRIADA/O

CRIADA/O : Persoa que realiza as labores domésticas dunha casa, a cambio dun salario (RAG).
AMA DE CRÍA: Muller que cría e dá de mamar a unha criatura allea.
Os oficios de criada/o tiña a función de realizar o traballo doméstico e do campo, normalmente desempeñaban este traballo en aquelas casas podentes.

A maioría que coñocin dá parroquia, ou que me foron comentando os veciños e veciñas, eran mulleres. A súa actividade era a de realizar as tarefas domésticas, cociñar, lavar a roupa, pasarlle o ferro, a limpeza xeral dá casa, ir a mercar comida…ademáis tiñan que traballar as leiras, as viñas, coidar as galiñas, os porcos, as vacas…Por todo isto recibían comida, durmida, roupa, e algún que outro carto.

Hai un libro titulado Historia dá vida cotiá en Galicia, de Xavier Castro, no que refierese ao oficio de criadas con esta frase : Servir era o pan do demo. Tamén comenta que unha muller poñiase a servir para fuxir dá miseria, ou para poder conseguir un pouco de cartos para a dote, xa que practicamente non gastaba nada do que gañaba.

Daquela os contratos eran de palabra, e muitas dás mulleres que ían a traballar a cidade tiñan que levar un papel asinado polo cura dá parroquia, onde informaba dá boa moral e do cumprimento dá relixión cristiá.

Aínda que non hai moitas referencias sobre o oficio de criado ou criada, como tamén ama de cría, na nosa parroquia de Cerponzóns atopamos documentación que nos indica que polo ano 1650 Jacome Carro estaba de criado do Licenciado D. Juan Ossorio, en 1690 un veciño de Pidre chamado Baltasar Melón, propietario dun muíño denominado Muíño da Balea, tivo un xuízo contra o alférez Miguel Cabaleiro, veciño de Lerez, este tiña aos seus servizos como criada a María Parada, que lle foi de testigo.

Precisamente no lugar de Pidre, recordo a un home de nome José (O Pacheco), que estivo de criado nunha casa duns parentes meus, se mal non recordo estivo a desempeñar o oficio en casa das miñas tías Sabina e Juanita polos anos 60/70, miñas tías tiveron outro criado máis, creo lembrar que se chamaba Ramón. Tamén en Pidre estiveron como criadas Carmen e Olguita, estas dúas mulleres na casa de tía Dora.

Que oficio máis escravo e máis duro, e moitas das veces mal pago, inclusive había quen se aproveitaba dos nenos e das nenas, que eran de familia pobre, e que para poder levar un anaco de pan á boca deixaban de ir á escola para irlle a traballar nalgunha faena do campo.

Criadas que facían de todo, parece que estou a ver a unha das que coñecín que servía nunha casa, a imaxe que teño é vela de xeonllos, limpando o chan de madeira, un cepillo, auga e lixivia, eran os seus acompañantes…

Homes que eran serviciales a moreas, traballando de sol a sol, todos os días da semana, duros como cañotos. Falando de cañotos, houbo un que era un homazo, resulta que o dono da casa onde traballaba foi con él un día para axudarlle a arrincar uns cañotos de piñeiro, mentres o dono arrincaba un, él xa levaba tres ou catro.

Facendo un repaso lembramos coma xa dixen antes a José, Ramón, Carmen e Olguita. Pero quizáis os máis recordados sexan Camilo O Suca, Carmen a Petela ou Jaime O Chelo, que ainda sigue facendo as funcions de criado que tivo desde sendo un neno. Menos mal que agora Lola e Chicha xa non teñen tres vacas e as fincas non se traballan coma antes, grazas a eso Jaime pode levar unha vida máis relaxada, ben o merece.

GENOVEVA, AMA DE CRÍA e CRIADA.

Na parroquia a criada que máis lembramos e Genoveva, a que durante moitos anos (uns sesenta) estivo ao servizo da familia Señorans.

Por aqueles anos de principios do S. XX dábase con frecuencia que nas casas da xente máis rica, as mulleres que estaban embarazadas e que non querían estragar os seus corpos, contrataban a amas de cría, para que fixesen a función de aleitar aos recentemente nados, era a función principal das amas de cría: alimentar co leite dos seus peitos aos nenos alleos.

Genoveva comezou traballando desde moi xoven na casa dos Señorans, pero non foi precisamente porque a señora quixese coidarse como outras, todo foi debido a que o que ía ser unha feliz noticia na familia Señoráns pasou a ser unha desgraza, morrer no parto ao dar a luz.

Genoveva era natural de Triñáns, un lugar de Boiro, naquel momento que foron contratala era nai solteira, podédesvos imaxinar a situación, na súa casa a necesidade era moita e a ocasión de poder estar a vivir mellor chamou á súa porta. Os seus pais quedaron coidando do seu fillo que apenas tiña un ano e Genoveva marchou para Cerponzóns, alí esperábaa Pepe, o que para ela sería realmente o seu verdadeiro fillo, durante toda a súa vida se desviviu por él.

Foi toda unha vida a que desempeñou como criada coa familia Señorans, Genoveva pasou de ama de cría a criada para sempre, abarcando todo tipo de labores, tanto as de casa coma as do campo.

Co tempo chegou a ser unha máis no grupo familiar, ela desempeñou un papel fundamental coa familia numerosa que chegou a ter o seu “fillo” Pepe, ata oito fillos.

ERA DURA COMA UN CAÑOTO !

A Genoveva tanto a podías ver nos quefaceres da casa, como no enorme xardín que coidaba con moito mimo, encantábanlle as flores, era habitual que todos os venres do ano baixase á cidade, sempre a vías pasar cun cesto cheo de patacas, cebolas, ovos, verdura…e tamén flores, nunca faltaba o precioso ramo de flores.

Era tal o agarimo ás flores, que algunha vez as veciñas pedíanlle un esqueje determinado, a súa contestación era sempre a mesma : eres mui pedichona, xa che din fai uns días un.

Pero o traballo de Genoveva ía máis aló daquela casa, a leira e o seu xardín. Podíala ver no lugar de O Cañoto, colocando a roupa ao clareo, que precisamente lavaba no Río Rons. Ou a podías ver en moitas das propiedades que tiñan a familia, o mesmo estaba a cavar como recollendo herba ou sementando, cunha particularidade, sempre a vías descalza, fóra o sitio que fóra, ela ía sempre descalza.

Era raro vela enferma, e se algunha vez tiña algunha dor, unha aspirina (adoitaba tomala sen líquido ningún) e a súa dor solucionada. As súas veciñas cando falaban sobre ela, dicían o mesmo : E máis dura que un cañoto !

Genoveva botouse a casa encima, era a AMA, así foi que a querían como a ninguén, considerábana como parte da familia e coidárona ata o fin da súa vida.

Aínda así Genoveva, aínda que os quería a todos, tiña sempre máis predilección por uns que por outros. Por suposto que a quen máis quería era ao seu “fillo” Pepe.

Loqueaba por Pepe, sempre que chegaba á taberna poñíase a falar coa miña nai e despois de pedirlle os produtos que necesitaba, ou de encargarlle uns xurelitos para que despois achegásello á súa casa, saía en conversación o seu Pepe :

Carmen, non sabes ben o traballo que ten ! A súa cabeciña ten muito traballo !

Tamén lle tiña moito agarimo a Carlos, un dos fillos de Pepe, era habitual que só cando Carlos viña de visita, Genoveva compraba tetilla e membrillo, debido a que a Carlos encantáballe de merenda.

Por certo que cando a miña nai enviáballe o peixe, adoitaba chamar á súa neta Marita e a unha veciñiña de nome Merchi, elas dous levábanlle o peixe. Genoveva dáballe unha peseta de propina a Merchi e a Marita dicíalle que a ela non lle daba nada porque era familia dos que tiñan a taberna, que era xente rica ! Non vexades o enfado que se traía a nena ao chegar a casa !

Sendo xa maior a Genoveva nunca lle faltou quen mirase por ela, por suposto o seu “fillo” Pepe visitábaa todas as tardes, desde Pontevedra traíalle un croissant, que xunto o seu café con leite, era o que ceaba. Tamén tiñan conta dela as veciñas que vivían o carón da súa casa, todas elas lémbrana con moito agarimo.

Hai uns días quedei cunhas veciñas, quería que me contasen os recordos que tiñan de Genoveva, sentámonos enfronte á casa dos Señorans, nunhas pedras que están situadas debaixo dos carballos centenarios, testemuñas mudas de toda unha vida de Genoveva.

Juan, o que peor levaba Genoveva era cando os nenos e as nenas poñíanse a xogar ao balón aquí, pois o can que tiña volvíase tolo e daquela estaba atado, non había correa nin cadea que lle aguantasen, rompíaas todas. Así que, cando o balón coábase na horta de Genoveva, os rapaces quedaban sen el, jajaja.

Os anos foron pasando e a saúde foi deteriorándose, a familia de Genoveva decidiu internala nunha residencia en Pontevedra, alí estaría mellor coidada, despois, cando non se valía por sí sola, finalizou noutro centro situado nas Inas, Genoveva contaba con 98 anos cando faleceu, era o 31 de Decembro do 1997.

OFICIOS DOS VECIÑOS (XIII) TABERNEIRA/O

TABERNEIRA/O : Persoa que ten ou atende unha taberna (RAG).

Cantas veciñas e veciños da nosa milenaria parroquia desenvolverían o oficio de taberneira ou taberneiro o longo de tantos anos de historia ?

Desde a época romana fóronse implantando por Cerponzóns pousadas e tabernas. Na nosa parroquia coñecemos algúns datos, un deles é onde se fala da herdanza que deixa un vello posadero ao seu fillo no lugar de Ponte Beán, deixáballe toda a súa herdanza coa condición que tiña que seguir dando pousada gratuíta e un pouco de palla aos peregrinos, desto falou fai pouco nunha charla impartida na Casa do Pobo, o investigador Xosé M. Pereira.

Sábese que despois de realizar a Vía XIX ao seu paso pola nosa parroquia, fóronse creando as pousadas, eran lugares onde paraban mercaderes, viaxantes…tamén os aldeáns atopábanse nestes establecementos para realizar vendas de terreos e de animais. Co paso do tempo, tanto as pousadas, como as tabernas, fóronse reconvertendo en bares a principios do século XX.

Temos unha referencia sobre unha pousada situada no lugar de Leborei, era o ano 1457, de cando o barón León de Rosmithal fixo a súa viaxe a Santiago, e a primeira referencia que atopamos sobre pousadas/tabernas, máis tarde encontramos outra  no ano 1687, nun escrito do Concello de Pontevedra coméntase que por aquel entón o cura de Alba, D. Geronimo Carrera e Andrade e o seu sobriño D. Andrés Osorio, eran propietarios de tabernas en varias freguesías, entre elas a nosa, ademais dunha carnicería na casa dun deles. Parece ser que o Concello lles ía a multar porque non estaban lexitimamente dados de alta e prohibíalles vender viños de Rivadavia, Salnes e Salvatierra, ademais da carne.

Supoño que cada época tiveron unhas normas para aplicar a todo aquel que quixese abrir unha taberna, nos tempos en que os meus pais decidiron abrir a súa non era abrir a porta e pagar un permiso de apertura, así sen máis.

A apertura requiría unha serie solicitudes que había que presentar ás autoridades, tanto para comercializar bebidas alcoholicas, coma se eran produtos para comer, e había que pagar unha serie de taxas.

Pero para poder conseguir a licenza, o principal era que as autoridades che avalasen a túa boa conduta, que foses adicto ao réxime de Franco, que tiveses boa relación coas autoridades do lugar, incluíndo aos caciques do pobo… De todo isto dependía se che concedían a licenza ou non.

Sigo, no 1752 volvemos atopar de novo documentos  onde indican que na nosa parroquia aparecían tres veciñas que tiñan o oficio de taberneira, os seus nomes : María Antonia Fernández, Josepha Carballo é Luisa Paz, un documento completa esta relación, coa seguinte declaración :

Tiene esta feligresía tres tabernas que arriendan anualmente y su producto total, ochocientos setenta reales los que sirven para en parte de los derechos de sisa y millones que pagan los naturales de dicha feligresía.

Volvemos a encontrar 90 anos despois máis datos relacionados con Cerponzóns,  corría ou ano 1842, tiñamos a Ana María González de taberneira, contaba 60 anos, era viúva, e vivían con ela ou seu fillo Domingo Tilbe (28 anos) coa súa dona Cintia González (26 anos), tiñan un raparigo de 3 anos, de nome Manuel.

No ano 1845 Ana María González segue tendo a taberna, estaba situada non lugar de PIDRE.

Tamén no mismo ano de 1845, unha veciña de LEBOREI, de nome Ignacia Calvo, era taberneira, nese ano Ignacia contaba 46 anos, estaba solteira, con cinco fillos, José (19) Francisca (15) Benito (13) Rosa (9) e Ramón (1). Os fillos maiores de Ignacia, José, estaba daquela traballando de labrador en Portugal, mentras que Francisca, era tamén labradora, pero na nosa parroquia.

Muitos anos despois, seguramente algúns dos nosos veciños a lembrarán, tivo taberna a nai de Valentin Cochón,  ou quizáis recorden a taberna de Alicia Cardesin, situada en Leborei.
Pero, sin duda, as tabernas que máis coñocemos é máis recordos temos a maioría por estar muitos anos abertas foron a taberna de Maruja ( anteriormente coñocida pola taberna de Xonxa, nos anos 1930) situada en Tilve, onde despois de Maruja, estiveron uns anos ao fronte Juan Esperon e Carmen Recarey, (desde o ano 1961 ata que se instalaron na Rons).

Na taberna dos meus pais quen estivo sempre detrás da barra foi miña nai, meu pai tiña a función de dedicarse máis ben á compra do viño, para iso servíase do seu bo padal. Lembro ir con él na súa bicicleta aos lugares que segundo él tiñan fama de ser zonas de bo viño.

Os máis frecuentados eran Romai, Valiñas, Perdecanai…meu pai puxera un sillín na barra da bicicleta, alí sentábame e levábame a mercar o viño, visitando unhas cuantas bodegas, e claro, terminei probando o viño, para dar o meu parecer, aínda que con seis anos non creo que a miña valoración fixese moito caso jajaja, ainda así, cando mercaba o viño que fora o que máis me gustara a min, iba todo cheo para casa, despois miña nai preguntaba qué tal estaba o viño, eu contestaballe: Bo ! Mui bo ! Hoxe papá mercou o mellor, o que eu lle dixen !.

Poucas veces estivo o meu pai detrás da barra, onde máis desempeñou o oficio de taberneiro foi nas festas do patrón e do Corpus. Lembro ir con él a preparar o posto que xa tiña fixo no atrio da Iglesia, estaba situado onde hai unha mesa de pedra, quedaba practicamente enfronte ao palco que se facía cada ano para as orquestras.

Uns troncos enterrados na terra e unhas táboas encima era o que necesitaba para montar o seu posto, despois ao día seguinte subiamos uns refrescos de laranxa e limón ( Fís Fas), algunha cervexa e viño en abundancia, daquela era o que máis se consumía. Os refrescos metiámolos nuns capachos con auga, para que estivesen frescos e o viño traïámolo nuns garrafons, os cales os cubriamos con fentos e de cando en vez botábamoslle auga por fóra, para mantelo fresco.

Outra taberna mui coñocida e que pechou fai mui pouco foi Casa Falcón, máis coñocida por nos cómo a taberna do Nenas, esta taberna xunto coa taberna dá Rons, foron ás que máis anos estiveron abertas.
Tamén durante uns anos tivo taberna Chicha a Morena (situada en Meán 1977/1983) a de Paca (Bar Alvi, en Pidre 1980/90 apx.), tamén me vén á mente a churrasqueria Jardín (1977/1981), localizada tamén no lugar de Pidre.

Un dos mellores consellos que máis recordo da miña nai era cando me quedaba eu de taberneiro : para ser un bo profesional, cando esteas detrás da barra debes ter en conta algo moi importante : oír, ver e calar. Ademais non tes que meterche en conversacións que teñan os clientes, a non ser que pidan a túa opinión.

A taberna era un lugar onde os clientes viñan pasar un momento despois do traballo, uns tiñan as súas conversas, outros eran aficionados a xogar as cartas, e algúns soamente viñan para ver o fútbol. A maioría deles eran chiquiteros, as pipas de viño duraban pouco. Hoxe en día cambiou o conto, xa son poucos os que gozan dun bo viño, a maioría son de cervexa, e claro non é o mesmo, beber viño fai que a túa vena poética fágase sentir, esteas alegre ou triste, terminabas cantando…

Como bien decía Manuel José Díaz Vazquez : ás vellas tabernas, metade tenda, metade tasca, son a antesala ou prolongación das casas, casinos dos pobres, puntos de reunión social, refuxio de maridos dominados polas súas mulleres, cavernas de todo tipo dé trogloditas, escondite de xente variopinta, eco de novas…

ACONTECEU NA TABERNA DE MARUJA…

Son moitos os recordos que teño sobre esta taberna, ademáis teño á miña irmá Maricarmen, ela e unha fonte inagotable de recordos e anécdotas. Fai pouco que falamos de novo da taberna de Maruja, corrían os primeiros anos da década dos sesenta.

Había un grupo de homes que xa daquela tiña como hobby o percorrer coas súas bicicletas as parroquias que conforman Pontevedra, supoño que irían por cada unha delas, co fin de gozar das paisaxes, os costumes, e facer as paradas nas tabernas do lugar, para gozar dos seus viños e as súas viandas.

Recorda a miña irmá Maricarmen as visitas que durante moito tempo realizaban os xoves e os domingos un grupo de amigos de Pontevedra, hoxe en día estes nomes a moitos dos que están lendo esto soaralles :

TITON, CALIXTO, DIOSIÑO, POCEIRO e un tal ONOFRE, seica era xastre moi coñocido na Vila.

A todos eles encantáballes o viño que facía o meu pai, un catalán roxo que os traía tolos jajaja, non paraban de beber cuncas de viño catalán. Naqueles anos a miña irmá contaba uns dez anos, xa daquela tiña moitas responsabilidades, os estudos, a limpeza da casa, coidarme a min e atender na taberna cando a miña nai non estaba. Por iso recorda coma si fora hoxe a estes cinco xinetes das bicicletas jajaja.

Cando entraban na taberna a miña irmá xa os vira vir pola estrada arriba, ela esperábaos coa xarra preparada na man, despois ofrecíalles unha tapa de tetilla con membrillo, aquelas cuncas de catalán e a tetilla era para eles un verdadeiro manxar, xente que estaba afeita comer e beber do mellorciño era feliz e gozaban con tan pouca cousa…

Un día a miña irmá levou unha sorpresa, resulta que ao entrar na taberna, os do grupo dirixíronse como de costume a unha das mesas que había colocadas o carón das pipas do viño, un deles levaba na man unhas latas, dirixiuse a Maricarmen dicíndolle que trouxese viño, un prato e pan.

Así fixo a miña irmá e ao servirlle as cuncas de catalán quedouse mirando aquelas latas, para ela era algo descoñecido, nunca vira aquelas latas, por fóra apreciábase un debuxo dun cangrexo…era pâté de marisco !!! Oh !!! Comezaron a untar no pan e a comelo, todos exclamaban en voz alta o sabroso que estaba aquel pâté! A miña irmá observaba en silencio, os seus ollos estaban como pratos vendo aquelas latas, pensando en como sería o seu sabor, ata que Diosiño deuse de conta e ofreceulle un anaco de pan untado con aquel pâté, Maricarmen deulle as grazas e ao momento meteuno na boca, que bo estaba ! Nunca probara algo tan rico e sabroso ! Cando remataron de tapear a miña irmá recolleu as latas e as cuncas e dirixiuse á cociña, alí, axudándose de pan, comezou a pasalo polo interior das latas, intentando recoller algún resto que quedase, lameu todo o que pudo é que xa máis probara unha cousa tan rica como aquela, Maricarmen repítemo unha e outra vez…Sabes unha cousa Juan ? Cando fun ao seguinte día a Pontevedra, achegueime ao Ultramarinos de Beledo, para ver si tiñan alí ese pâté, efectivamente, alí estaba, no escaparate, era novidade naqueles días, entrei no establecemento e un pouco cortada pregunteille a un dos empregados polo prezo de cada lata, todo amable e sonrindo contéstoume : 400 pesetas…eu quedeime sen fala, cando me repuxen da contestación que me deu, desculpeime e díxenlle que era simple curiosidade por saber o prezo, funme voando de alí.

O grupo pasábao xenial tomando aquel viño e comendo de todo un pouco, Maricarmen segue recordando aqueles días…

Había días que lles tiña a miña nai preparada unha gran fonte de peixiños fritos, encantáballes ! Ademais eran todos afeccionados á pesca, moitas veces pasábanse horas polo Río Rons antes de chegar á taberna.

Cando lle chegabas á mesa con aquela fonte de piardas, xurelitos e xouviñas todos felicitaban á miña nai por aquel manxar ! Trae outras cuncas de catalán Carmen, que isto necesita máis viño !

Eles sempre bebían o catalán, naquela época a taberna non adoitaba ter moita variedade de viños, o,habitual era ter os que cosechabas na casa, unhas barricas de tinto e outras de catalán, despois comprábase un viño de Castilla que adoitaba vender un tal Mougán, este señor tiña un almacén de viños e servía ás tabernas de O Nenas é a nosa, tamén por Alba, na do Coques, en Lérez…

Sempre tiña unha frase na boca o entrar pola porta : BEBER VIÑOS MOUGÁN, TANTO NO INVERNO, COMO NO VERÁN !!!

Outras veces na taberna tiñamos xamón, traíaos unha señora coñecida como a señora Tobía, traía tanto o xamón como a tetilla das feiras de Arzúa e de Vila de Cruces.

Ao grupo gustáballe o xamón que llo servisen en tacos, non en lonchas como é costume, por suposto co viño catalán sempre. Un día, creo que foi Calixto, o que truxo unha novidade, ese día pediron un par de latas de anchoas en conserva, daquelas que viñan acompañadas con unha alcaparra. Cando meus pais facian o pedido de productos necesarios para venta, pedían media ducia de latas de anchoas, pensando no grupo, pois os paisanos da parroquia non era habitual velos pedir comida enlatada…

As anchoas comíannas coa tetilla, enton Calixto dixolle a Maricarmen que deixase un pouco do aceite das latas para botarlle unhas pingas en cada cunca, parece ser que ese aceite rebaixaba o acidez do viño, así non lle ardía o estómago.

Pero eles sempre estaban probando de todo, un día foi boa, alguén comentou que quería probar sopas de cabalo cansado… 

Ao momento a miña irmá preparoulle as cuncas máis grandes que había na taberna, encheullas de viño tinto, engadíndolle azucre e acompañadas con pan, con moito pan !

Non paraban de facer sopas de cabalo cansado !!!

A saber as tabernas e pousadas que tivemos ! A saber as anécdotas que aconteceron en cada unha delas ! E nos bares que o longo de tantos anos frecuentamos…

Agora os establecementos que temos abertos na parroquia son a de Villaverde (desde 1966) e O Rancho (estos dous situados no lugar de A Ermida). Tamén citar a taberna da Cañota, pois houbo un tempo que pertenceu á nosa parroquia o lugar onde está situada.

Por certo, tamén contamos con unha Asociación Gastronómica, que se chama Amigos da Avoa, no lugar de Pidre.

Termino este relato lembrando a miña etapa de neno que vivin sendo fillo de taberneira : cada día era diferente ao anterior, un día cantaban, outro discutían, blasfemaban, facíanse apostas, facíanse demostracións de quen era o máis macho…

Aínda así, todos terminaban sendo amigos, cos seus máis ou os seus menos, pero os meus ollos viron na maioría deles bos sentimentos, moita camaradería, axudándose os uns aos outros e tamén compartir a dor e os malos momentos, que por desgraza houbo moitos.

OFICIOS DOS VECIÑOS (XII) PANADEIRO/A

PANADEIRO/A : Persoa que se dedica a facer ou a vender pan (RAG).

Como sería aquel momento na época do Neolitico, no que un ser humano mesturou uns grans de cerais, moeunos cunha pedra, e despois entre a humidade, a calor e algún que outro factor chegouse a consumir ? Hai referencias que foron os egipcios os que realmente inventaron o pan fermentado, despois iríase perfeccionando coas mesturas primarias, pouco a pouco, primeiro serían os gregos, despois os romanos, e na Idade Media xa nos monasterios hai un gran avance usando para iso os fornos de cocción.

Cando eu tería uns doce anos o meu pai decide renovar a cociña primitiva que tiñamos na taberna da Rons, a recordo perfectamente, era unha cociña bastante ampla, composta dunha cociña de ferro, onde algunha que outra vez tívena que limpar co estropaxo de fíos e unha pedra pómez. Tamén había un fregadeiro de mármore, unha artesa, dúas estanterías e un enorme forno. O cambio foi brutal, adeus ao forno, no seu lugar colocouse un moble de formica, a última novidade daqueles anos, a artesa tamén foi destituída, unha mesa con cadeiras a xogo co moble de formica e a cociña de ferro sería arrincada do seu lugar para que o ocupase unha cociña de gas butano…

Recordo moi poucas veces traballar aquel forno, naqueles anos sesenta o servizo que comezaban a dar os panadeiros era xa diario, así que o forno estaba máis ben de adorno e utilizábase cada vez menos, recordo que na súa parte superior estaba cuberto de area, alí, entre as follas de loureiro e o ramo das secas herbas de san Xoán, eu botaba os dentes que me ían caendo, era tradición ir botándoos alí, pechaba os ollos e á vez que os lanzaba pedía que me saíse outro. 

Non teño datos que me indiquen cantos anos fíxeron pan na casa meus avós,  supoño que o farían como naquel entón facíase en todas as casas que tivesen forno, ou naqueles outros comunitarios que adoitaban haber nalgunhas parroquias para servizo dos veciños que non dispoñían del nas súas casas.

Antes de que chegasen os romanos polas nosas terras, os nosos antepasados xa tiñan coñecementos de como cocer o pan, os celtíberos, no século III A.de C., foron quen introduciron este alimento que non pode faltar nas nosas mesas.

Supoño que na casa de calquer veciño que tivera forno, a forma de facer o pan sería mui parecida. Eu recordo que miña avoa Ramona un día puxose a contarme cómo facían: Para quentar o interior do forno metían toxo seco, colmo e tamén leña, a mellor era a de carballo. Cando estaba quente varrían con unha vasoira feita de xestas, despois tiñán unha pa, a cal usaban para introducir o pan, despois pechábase a porta herméticamente, hai quen o facía usando a bosta das vacas…. Antes de meter o pan no forno, na artesa amasaban, dabandalle a forma e colocábase estendido sobre unha táboa, despois tapábase con anacos de tea de liño, ata que a masa levedaba. Nese momento era cando se introducía no forno. Para ter a fariña había que ir antes o muiño, despois de moer o gran, con unha peneira apartaban o farelo, éste era usado despois para alimentar os animáis, ainda que en tempos da fame, chegouse a utilizar para facer tamén pan.

A mellor fariña do millo era o coñocido como “óleo “, normalmente usabanno para darlle os máis pequenos é os anciáns, dado o seu alto valor en nutrientes.

As referencias que temos de veciños e veciñas que foron panadeiros son as seguintes:

No ano 1752 vivía no lugar de LEBOREI, Cayetano da Fonte, ademáis de panadeiro era labrador.

Tamén no mismo ano de 1752 había outro panadeiro que vivía no lugar de O VIGARIO, chamado Santiago González, ademáis no tempo libre era xornaleiro.

Un documento do 1752 específica o que teñen que pagar de impostos :

Santiago Gonzalez, Juan Crespo, Cayetano Gomez, Caetano da Fonte, a cien reales cada uno al año es lo que se les regula les queda de utilidad.

Temos tamén referencias de unha veciña que foi panadeira, polo ano 1845, o seu nome Rosa Rodríguez, contaba con 48 anos, tiña daquela catro fillos, comprendidos entre os 8 a 18 anos, vivían no lugar de O CASTRADO.

E a partir do 1880 temos unha familia que levan moitos anos co oficio de panadeiros, os ABELLEIRA, que teñen relación coa nosa parroquia.

Comentaba o añorado José Luís Fernández Sieira, no ano 1987, que o pan foi e segue sendo ao longo dos séculos o alimento por excelencia.

Este comentario facíao na entrega dos Premios “Amigos de Pontevedra”, premio que se lle facía a Digna Muñoz, propietaria da Panaderia Abelleira.

Digna Muñoz

Digna por aquel entón estaba próxima a cumprir 80 anos e a súa vida desde nena estivo adicada a que moitos dos pontevedreses tivesen todolos días do ano o seu pan fresco, comentaba J.L. Sieira que Digna estaba tanto na panadería amasando o pan, como que acaba repartíndoo polas casas usando para iso un gran cestón que levaba na súa cabeza.

Foi onde, entre a fariña branca e a calor do forno, coñeceu Digna ao seu marido, e alí foron nacendo e crecendo os seus fillos e os seus netos, todos eles coa Panaderia Abelleira como referente.

A Panaderia Abelleira está situada preto da Praza da Pedreira, a súa inauguración lévanos ao ano 1880, onde ademáis do seu pan, son recoñecidos os seus variados produtos : biscoitos, roscas, tartas de alméndoas, as súas empanadas, as tortas de chicharróns …

Dos tres irmáns (Benigno, David é Tomas), recordo con cariño a  David Abilleira Muñoz, máis coñecido por Sito.

Todos gardamos un grato recordo de Sito, estivo activo ata os oitenta anos e era habitual velo todos os días por Lérez, Cerponzóns e Marín, lugares por onde tiña a súa ruta de reparto. Ademáis Sito rexentaba o Bar da Cañota, que durante anos fóra tamén Sala de Festas. Faleceu no ano 2018.

Hai uns meses que quedei con Benigno para ter unha conversa con él, nestes momentos o seu estado de saúde e a situación pola que estamos a pasar impídenos estar xuntos, espero que pronto podamos quedar e falar por extenso da panadería e as salas de festas, que merecen un capítulo aparte.

Tamén quero mencionar neste apartado a Sabino Chan, Mª Luisa Nieto (q.e.p.d.)  e Mª del Mar Costas, pola súa relación profesional co mundo da panadería.

OFICIOS DOS VECIÑOS (X) BARBEIRO

BARBEIRO : Persoa que ten por oficio cortar o pelo, afeitar a barba etc. (RAG)

O oficio de Barbeiro é un dos máis antigos da historia, a súa existencia é coñecida na época do antigo Egipto. Este oficio estivo evolucionando constantemente, e dependendo das demandas da sociedade foise adaptando. As súas funcións transformáronse en moitas ocasións, desde exercer de ciruxanos e dentistas, ata ser auténticos especialistas no coidado persoal. Foi na época medieval onde había uns homes que ben podían cortarche a barba e o pelo que che extraían muelas, facían ciruxías, trataban feridas, sacaban quistes, limpaban oídos , blanqueaban os dentes…eran coñecidos como ciruxanos/barbeiros. Durante o reinado de Enrique VIII, polo século XV, este oficio foi separado independentemente , quedando os barbeiros encargados soamente da extracción das muelas, ademáis do corte de pelo.

En relación a isto, lendo as aventuras de D. Quijote de la Mancha, Cervantes cóntanos que don Quijote, nunha dás súas desventuradas correrías, foi apaleado e tivo que percorrer a Maese Nicolás, barbeiro ciruxano e sacamuelas, para aliviar as súas doures.

O Barbeiro sempre foi un oficio ben considerado, nas antigas culturas existía a crenza de que ao cortar o cabelo eliminábase o malo que podía ter o home e dese xeito chegábase á pureza.

O SEÑOR MIGUEL

Recordo aquel cuarto de baño coma se fose hoxe, era o da casa da miña avóa Ramona, situada mesmo á beira da Ponte Malvar, refírome a que máis tarde coñeceríase pola taberna dá Rons. Nesta casa nacín eu, meses despois funme cos meus pais e a miña irmá a vivir á casa que era coñecida pola Taberna de Maruja, quedaban a cinco minutos unha da outra andando. Na casa de Ramona viviron unha tempada unha familia da que gardo un grato recordo, hoxe en día manteño relación cos fillos, Miguel e Beatriz. Precisamente por estar esta familia vivindo na casa da miña avóa, recordo aquel cuarto de baño, foi durante un tempo a barbería da parroquia, rexentada por Miguel Abal.

Si pecho os ollos e déixome transportar aos primeiros anos dos sesenta, vénme á memoria aquel espazoso lugar, o primeiro que vexo é aquela cadeira enorme de grande, cos brazos de madeira, forrados de terciopelo, un rudimentario mecanismo facía posible que a cadeira se reclinase, ademáis tiña un repousa cabezas fixo. O señor Miguel cando cortaba o pelo aos nenos servíase dun pequeno banco que colocaba en devandita cadeira, así lle era máis cómodo cortarlle o pelo, a súa expresión era sempre a mesma, estaba todo serio cos máis pequenos, e dicíanos mentres coas súas mans retorcíanos a cabeza : agacha rapaz ! agacha !

O baño estaba cuberto nas súas paredes por uns azulexos de cor amarelo, había unha fiestra por onde entraban os primeiros raios de sol do día, en fronte un enorme espello, ao seu lado varías estanterías cos produtos máis utilizados naqueles tempos: xabón, auga de colonia, navallas, brochas etc. Ah ! e non faltaba o bote do masaxe máis utilizado nas barberías de todo o país : Masaje Floid ! Que recordos ! Aquelas palmadas na cara : plas, plas, plas…logo de enxabonarche a cara con aquela brocha de pelo ( hai quen dicía que eran pelos de rabo de raposa) e dun bo afeitado, daba unha sensación de ser un novo home ! Esa era a impresión que eu vía nos clientes do señor Miguel, supoño que o masaxe Floid quentaba de lo lindo jajaja. Por suposto tampouco faltaba na barbería a palangana, uns panos, un gran banco para os veciños que tiñan que esperar e algunha revista ou xornal.


O señor Miguel era un home con aspecto bonachón, de complexión forte e falador, estaba seguido falando, mentras cortaba o pelo sempre tiña conversa co cliente ou cos paisanos qué estaban esperando a súa quenda, en cambio cos nenos era máis serio, coma dixen antes.

O seu nome completo era Miguel Abal Campio, era fillo de Arturo, o do Bravo, natural de Sto. Tomé de Nogueira, en Mosteiro, sendo un raparigo coñeceu a unha moza de Cambados, de nome Ubaldina Rey Palacios, (máis coñecida por Nena), casáronse moi xovenciños. Viviron unha época en Pontevedra, Miguel montou un negocio de bicicletas pola Galera, pouco tempo despois deixou as bicicletas, por certo que chegou a facer unha bicicleta totalmente de madeira, era un manitas o señor Miguel, o pouco tempo comezou a traballar na Cross, para estar máis preto do traballo buscou casa en Cerponzóns, chegando a Rons primeiro e máis tarde trasladándose o lugar de Pidre.

Miguel estivo moitos anos traballando de soldador na Cross, ademáis o compaxinaba co traballo de barbeiro cando tiña libre, eran os sábados, domingos, días festivos e a horas dispoñibles logo de saír de traballar, dedicábase a gañar unhas pesetas cortando e afeitando, non era moito o tempo que lle quedaba para gozar das súas paixóns : nadar e pasear, aqueles anos eran duros, con moitas necesidades, así que fose a hora que fose, cando algún veciño necesitaba cortar o pelo e señor Miguel estaba na casa a barbería sempre estaba aberta.

Parece que estou vendo ao señor Miguel coa súa navalla, afilandoa no coiro… 

O primeiro que me cortou o pelo foi o señor Miguel, que medo pasei a primeira  vez ! ao recordar isto dáme a sensación de estar sentindo o paso pola miña cabeza da máquinilla de cortar o pelo, á cal cambiaba de posición segundo quixese pelarse un, ou ben raparse a cero. E tamén as tesoiras, emitían unha musiquiña especial cando as abría e pechaba, axudándose dun peine que realizaba a función de guía.

Miguel, Nena e o seu fillo

Eu teño pasado horas vendo como cortaba o pelo, o que máis me impresionaba era cando afeitaba, aquelas navallas metían respeto, un pequeno despiste e xa che cortaban ao instante, tamén recordo que usaba papel de xornal para ir retirando a espuma logo de rasurar ao cliente. Ás veces tiña que botar man dunha pedra que adoitaban ter todos os barbeiros, usábaa para aqueles cortes que sucedían durante o afeitado, pasáballe a pedra unhas cantas veces pola ferida e solucionado ao momento, paraba de sangrar.

Naqueles anos estes lugares eran coñecidos como barberías, os homes adoitaban ir poucas veces a cortar o pelo, non había prácticamente, entre a xente do campo, unha moda establecida, a maioría cortaba o pelo a cero para non volver ata uns seis meses ou máis.

Aínda así, os que acudían ao barbeiro, tamén aproveitaban para poñerse ao día, o lugar era idóneo para decatarse do ocorrido nas parroquias próximas, dado que en ocasións viñan doutros lugares onde non había barbería e o señor Miguel era a correa de transmisión que poñía ao día aos seus clientes. Separadamente da taberna, a barbería realizaba a función de centro social naqueles tempos. Alí falaban dos aconteceres da vida, do traballo, das festas, do novo accidente na Ponte da Rons…

A familia o completo.

De cando en vez viña algún señor que ao entrar na barbería dirixíase ao señor Miguel e indicáballe que lle fixese a barba, normalmente quen viña con ese requerimiento era xente que pertencía socialmente á burguesía e xeneralmente vivían na cidade, pero de cando en vez adoitaba aparecer algún para arranxarse a barba ou tamén había quen tiña un enorme bigote, aínda recordo aquel señor que era representante dos Chocolates Chaparro, vaia mostacho que tiña ! Pero moi ben arranxado ! Estes clientes eran máis habituais velos a miúdo polas barberías , pois mínimo cada semana tiñan que arranxarse as súas barbas e os seus bigotes para estar ben coidados, cousa que a un na casa éralle bastante complicado, como a barbería estaba o carón da carretera a Santiago de vez en cando paraba algún home que tiña necesidade de arranxar a barba.

O señor Miguel sempre agradecía a visita dúas seus clientes cepillandolle a roupa e dándolle as grazas, moito o botaron en falta cando se marchou a vivir a Mosteiro, alí fixou a súa residencia para o resto dos seus anos.

Os fillos de Miguel e de Nena, Beatriz e Miguel.
JOSÉ PERES UCHA

Tamén tivemos outros peluqueiros/barbeiros, un deles foi José Peres Ucha (O Chepa), natural de Leborei, o seu oficio desempeñouno no lugar de Guxilde, onde tiña a súa casa, á beira do paso a nivel. Eran moitos os veciños de Cerponzóns que acudían a él, tamén os nenos de O Castrado, de Tilve, Leborei…de muitos lugares da parroquia, ademáis Pepe O Chepa tiña outros dous oficios : traballou na Renfe é tivo un dúo musical co señor Faustino Calvo (O Morrón), éste dúo, xunto con un acordeonista de Campañó, coñocido por Manuel “O Lopes”, amenizaron a boda dos meus pais, celebrada no lugar de Pidre.

Fai pouco estiven falando cun dos netos de Pepe, díxome que ten poucos recordos do seu avó, cando faleceu tiña cinco anos e o que recorda era de cando o visitaba, víao encamado na súa habitación e moi doente.

Segundo comentáronlle, o seu avó tiña unha costume cos seus clientes, invitábaos a licor café, era licor da casa, feito por él.

José Peres Ucha

TALVINO FACORRO SESTO

Outro veciño que estivo desempeñando o oficio de peluqueiro foi Talvino Facorro Sesto, o seu oficio realizouno primeiramente en Poio, despois traballou ata xubilarse na Residencia de Montecelo.

JUAN CONS BARRAGANS

Juan Cons Barragans cortaba o pelo e afeitaba aos veciños da súa contorna, tamén acercabanse a súa casa situada no lugar de A Meán os veciños do lugar de Casaldorado, parroquia de Lérez.

 OFICIOS DOS VECIÑOS (VIII) ALFAIATE/XASTRE

ALFAIATE/XASTRE : Persoa que se dedica a confeccionar roupa para homes.
O gremio dos alfaiates tivo moita importancia na Idade Media.

 Alfaiate sen dedal, cose pouco e iso mal. 


Os Alfaiates eran homes ceibes dos traballos da terra, era un traballo mal visto por muitos dos veciños, tratandos estos de “aseñoritados”. Do oficio de Alfaiate ou xastre, tamén temos referencias na nosa parroquia de Cerponzóns. Temos que irnos ao ano 1752 onde aparecen os primeiros documentos reflectindo este oficio e do cal traballan varios veciños.

Os alfaiates foron pouco considerados desde a Idade Media e ata ben entrado o século XX, nunha sociedade moi machista, sempre os trataron como homes medrosos, amaneirados, nunha palabra, era costume dicir que eran pouco homes.

Isto quizáis era debido a que a sociedade galega e a non galega, porque hai numerosos cancioneiros, onde tanto en lugares de España, como en Alemania, País de Gales, Escocia etc. víase o oficio de alfaiate como unha actividade cómoda, onde se acollían os homes de pouca forza e resistencia, ou ben aqueles que eran débiles e cobardes, coxos e corcovados…Pero tamén había quen lle recoñecía certas habilidades, que a maioría dos labregos non dispoñían, grazas as súas habilidades podíanse defender e de enfrontarse co seu enxeño.

É que para ser alfaiate naqueles tempos había que ter certos coñecementos en matemáticas, cousa que a maioría dos labregos non dispoñían debido ao seu analfabetismo. Un alfaiate tiña que saber matemáticas para distribuír as medidas, axustar os patróns, ademáis dispoñer de gusto para aconsellar aos seus clientes á hora de escoller teas, cores, modelos etc.

Antigamente dedicábanse a ir de casa en casa, cargados ao ombreiro cun caixón de madeira, neste caixón levaban os seus utensilios, varios tipos de tesoiras, agullas, alfileres, dedales, carretes de fíos e varias cousas máis. As medidas tomábanas cunha vara, a cal coa axuda dunha navalla facianlle unhas marcas ou tamén podían usar unha tea de lenzo de cor negra, á cal sinalizábana con puntadas en fío branco. Nos últimos tempos comezaron a utilizar a máquina de coser, aínda que moitos dos seus clientes querían as súas pezas cosidas totalmente a man, pois desconfiaban da máquina, pois aínda que aforraba tempo na confección da peza, os clientes pensaban que non era de fiar.

Habitualmente os alfaiates dedicábanse a realizar traxes para os homes e tamén os dengues ( peza tradicional do traxe galego de muller, adoita levar terciopelo e pedrería) e a muradana (peza que se coloca no traxe rexional, por baixo do mandil, sendo máis grande que éste, decorada habitualmente tamén con terciopelo e pedrería).

ALFAIATES/XASTRES EN CERPONZÓNS 

Atopamos os primeiros datos sobre este oficio no ano 1752. Este dato atopámolo no Interrogatorio do Marqués da Ensenada. Aparecen os nomes de tres alfaiates ou xastres , o curioso é que os tres vivían no lugar de O VIGARIO, e polo seus nomes e apelidos non eran parientes.

Estos veciños eran BERMUDO DE DIOS, EVARISTO GARCÍA , e DOMINGO BARRAGANES.

No ano 1845, volvemos atopar de novo outro veciño que no padrón da parroquia realizado nese ano aparece con este oficio, o veciño de Leborei JOSÉ GÓMEZ, contaba 70 anos, daquela era viudo, e tivera catro fillos : Benita (38) Balenta (30) Jose (34) e Juana (24). 

Eu teño recordos de dous xastres, un chamábase Fernando, según me contaron viñera xunto coa súa familia de Melide,  vivía de aluguer en Pidre, e no baixo da súa casa tiña un local, nun curruncho tiña o taller, cunha máquina de coser, alí exercía a súa profesión. Recordo de ir algunhas veces a casa do señor Fernando, o resto do baixo da casa estaba a granel, e os seus fillos organizaban guateques, onde acudiamos moitos de nós que roldabamos os oito, nove anos…era a época de Fórmula V, Os Pequeniques…Despois, ao cabo duns anos fóronse a vivir para o barrio de Campolongo, e creo que non volveu a exercer de xastre, tamén era mui aficionado a pesca, un home que sempre se podía ver polo Río Rons.

O outro veciño que traballou de xastre foi Salustiano Cons Solla, veciño de A Meán. O seu oficio desempeñouno nun comercio da cidade, de nome La Confianza, situado na rúa César Boente.

Desde aquí envíolle un saúdo a Salustiano e á familia de Fernando, espero que alguén lles faga chegar esta pequena homenaxe que fago a todos aqueles veciños da parroquia que desempeñaron o oficio de Alfaiate/Xastre.

Don Vicente Risco en “NOS” dicíanos que os xastres aparecen no folclore galego como mui pillos e agudos, dispostos a facer sempre burla dá xente, a meterlle pegotas, a quedarse eles por riba pola forza do inxenio, mañosos e dispostos a todo.
Xa que non teñen forza para turrar pola aixada, nin valentía para lle facer cara a un home, teñen en cambio discurso e agudeza coma compensación, se cadra. Deles son as pilladas, as reteserías, as coplas picantes etc. Cabe resaltar que como o seu traballo permitíalles estar falando, ademáis de escoitar aos seus clientes e poder intercambiar impresións con estes, convertíanos en transmisores da literatura oral, deles saíron moitas historias, cancións, contos etc.

Nunha copla recollida por Ramón Cabanillas dice así sobre os xastres :

Sete xastres fan un home, e vintecinco un testigo

fan falla cento cincuenta, para firmar un recibo.

Esta copla indica a escasa consideración social que tiveron en certos momentos os que profesaban éste oficio, un oficio  que xa na Edade Media existía con importantes cofradías gremiales, na Vila de Betanzos hai escritos do ano 1162 que falan deles.

Anécdota persoal.

Cando tería uns once anos aproximadamente empeñeime en ter unha americana, quería ter esta peza de roupa para ir con ela ás verbenas e así ligar máis. Pero non quería unha americana calquera, eu queríaa de pel.

A miña nai cando llo dixen case lle dá algo, quedou mirando para min e díxome : pero meu fillo…para que queres ti unha americana, iso é de xente maior. Ante a resposta da miña nai eu non me vin abaixo, ao contrario, cada día recordáballo, e así ata que a fun convencendo. O primeiro que pensou a miña nai era de onde ía conseguir a tela para confeccionar a americana…

Entón veulle unha idea á cabeza, ía falar con Rosita a Labaradas, ela e outras veciñas do lugar estaban por aqueles anos traballando nunha recente fábrica de sofás que se instalará na Ferreira.

A miña nai cando viu pasar a Rosita camiño da fábrica, chamouna, e faloulle sobre o capricho que eu tiña, preguntoulle si podía conseguir un par de metros de tela da súa fábrica, daquela comezaban a forrarse os sofás e as butacas cunha tela imitando a pel, o famoso skay. Mira a miña nai ! Que ocorrencia tivo para conseguirme a ditosa pel !

Cando Rosita regresou pola tarde noite do seu centro de traballo, achegouse xunto a taberna, traíalle unhas mostras, das que ofrecían os clientes que ían mercar os sofás, nese momento chamou por min e díxome que escollese a cor…Comencei a ollar aquel abanico de cores, de repente encontrei o que máis me gustaba…éste ! Quero éste ! Verde ! Este verde ! Quedaron mirando para min con xesto de sorpresa, e riron, non paraban, e preguntáronme si estaba seguro que era a cor que eu quería para facerme a americana.

Si ! Este verde trébol , é o que máis me gusta.

Ben, nin curto nin perezoso Rosita tróuxome os metros suficientes para confeccionar a americana.

Ao outro día baixei co meu pai ata a cidade, fomos ata a rúa Charino. Alí nun dos baixos daquelas casas houbo durante moitos anos un señor que era xastre, recordo vagamente que era baixiño, regordete, tiña bigote é era moi simpático moi falador e dicharacheiro. O meu pai leváballe a tela e mostrándolla díxolle : Tes que facerlle unha americana ao rapaz, encaprichouse nela e como leva ben os estudos pois cumprimoslle co capricho.

Este xastre era coñecido polo alcume “El Maestro”, e aínda que era moi falador e dicharacheiro, tiña moi malas pulgas, mirou para meu pai, e asintiu, pero advertindolle que non viñera con prisas, que tiña muito choio ! Meu pai convenceuno convidando a un viño nunha tasca que había o final da rúa, mentras eu quedaba na xastrería vixiando…
Nin dito nin feito, fíxome a americana , que fermosura de americana ! A medida ! Eu estaba todo elegante con aquela americana de cor verde trébol ! Estaba seguro que non había en toda a parroquia un neno que tivese unha americana como a miña ! Que digo ! Non había nin en toda Pontevedra !

Tiñades que verme ! Era unha pasada, era de catro estralos ! cando adoitaba ir a unha verbena nunca ía sen ela, o xastre fíxoma tamben feitiña que todo o mundo falaba da miña chaqueta de pel, cor verde trébol…

OFICIOS DOS VECIÑOS (VII) MATACHÍN 

MATACHÍN…Home que mata e despeza as reses e, sobre todo os porcos.

Antigamente pagábaselle ao matachín cun anaco de raxo. RAG

O día que ía haber matanza era un día festivo, respirábase un ambiente completamente distinto a calquera outro día, na miña casa, como noutras tantas da parroquia, tiñamos o porco a punto para o seu San Martiño, alá polo mes de novembro, coa lúa en cuarto menguante, para que os xamóns non se estragasen.  Todos os membros da familia tiñamos que botar unha man, cada un xa tiña a súa función programada, aínda así necesitabamos máis axuda, sempre que se necesitaba axuda na taberna meu pai encargábase de falar cos veciños máis achegados, ou con aqueles que vivían máis preto da nosa casa. A súa disposición era total, uns axudábanse aos outros, fose cal fose o traballo para realizar. Normalmente realizábase nun momento que estivesen desocupados, que non tivesen que ir traballar, adoitaba ser un sábado á tarde o día máis escollido.

Cando chegaba o momento, todos estabamos en tensión, o meu pai era o matachín, a súa aprendizaxe foi a base de  ver unhas cantas veces a un señor que se dedicaba a capar e a matar os porcos. Todo comezaba o día anterior, ese día o porco pasaba sen comer, así desta forma tería as tripas baleiras e facilitaba a súa limpeza no momento en que a miña avoa Ramona e a señora Sara levasen as tripas ao río para lavar. Ser o matachín conlevaba unha gran responsabilidade, non servía calquera, todos os que iamos botar unha man tiñamos que obedecer as ordes do meu pai, el era quen ordenaba e nós cumprir ao momento co que nos mandaba.

O meu pai extraera dun caixón un envoltorio de papel de estraza, nel atopábanse uns cuantos coitelos moi afiados especialmente para ese momento. Organizaba él todo, o banco, os coitelos, as tinas para recoller o sangue, os cepillos….estaba todo en orde… Uns cuantos homes achegábanse a cochiquera, alí comezaba a desgarradora escena, si, para algúns de nós era algo dramático, é que no fondo habíaselle collido agarimo ao marrano, despois co tempo a min xa non me facía efecto ningún, eran tantos os porcos que tiñamos, uns cincocentos, que por un que se mataba aínda che quedaban uns cuantos máis.

Matanza no lugar de A Seca (Pontevedra)

Cunha corda na man, o meu pai era o que entraba primeiro, achegábase ao porco cun pouco de comida e dado que estaba sen comer, era fácil de que se lle achegase, nese momento, con moita maña, Juan da Rons colocáballe a corda no fuciño, nese momento os demáis homes entraban en escena, aí é cando o marrano dáse de conta que algo ían facer con el, e resístese a saír da súa cuadra…Comezan os chillidos, comeza a tensión, como boamente poden van achegando ao banco, alí, todos a un tempo colócano encima, e todos a un tempo saben como collelo e aguantar as súas patadas e soportando os chillidos que rompían os tímpanos. No momento que estaba ben suxeito, era cando meu pai entraba en escena con aquel coitelo súper afiado, un momento en que tiña que poñer os cinco sentidos, o coitelo tiña que coller unha única dirección, unha incisión preto dá gorxa, no momento que comezaba a sangrar a miña avoa xa estaba preparada cunha tina para ir recollendo o sangue, en dita tina anteriormente colocara unha cebola para que o sangue non calase.

Ao finalizar este momento tan tenso e de nerviosismo, cando o porco estaba totalmente desangrado, dábase un descanso para tomar un viño. Mentres toman o viño, todos felicitan ao matachín pola certeira coitelada na carótida, eres moi bo Juan, nada que ver co paisano que nos viña antes, o porco con él sufría, contigo non se entera…

Cando anos máis tarde chegouse a prohibir este tipo de matanza e impúxose o da pistola perforadora, moitos dos nosos paisanos comentaban que a carne non sabia igual: se sempre se fixo así, sería por algo, estas modernidades a min non me convencen, decían entre eles cando estaban na taberna tomando a chiquita….

Despois de tomar un grolo, era o momento de chamuscar o marrano, e para iso había que coller un pouco de palla, plantarlle lume e comezar a queimar todo o corpo do porco, non podía quedar un pelo e despois había que quitarlle os pezuños, máis tarde comézase a lavalo, para iso con un bo cepillo e auga quente, quedaba limpo cómo a patena. O rematar isto, comezaba outra vez o traballo de meu pai, había que abrir en canle o porco para retirarlle as visceras: corazón, riles, tripas…Despois de vacíalo colgabamos o porco na adega, colocábase en vertical, usando para iso unha corda e ademáis con  uns paus á altura da barriga para mantelo aberto. Mentres se facía isto, a miña avoa xa estaba coa súa veciña no río, lavando as tripas. É que do porco aproveitábase todo, a graxa máis fina que se atopaba no medio das tripas utilizábase para facer rixóns, e coa graxa que cubrían os riles utilizábana para o unto.

Veciños de A Seca
Queimando o pelo
Colgando o porco

Recordo que na casa de miña avoa, o que era a taberna dá Rons, facíase toda a vida na planta baixa, aparte da taberna que era á vez ultramarinos, había un apartado onde tiñamos unha cociña e un cuarto onde comiamos, a planta de arriba da casa era onde estaban as nosas habitacións, e ademáis había un salón (que se ten usado algunha que outra vez nas festas do patrón) e unha cociña, que eu non recordo que se utilizase como tal. Nela si lembro ver os chourizos e as morcillas de sangue colgadas por toda a cociña, alí curábanse. O recordar esto danme ganas de comer morcilla, é que a miña avoa tiña moi boa man para facer chourizos, morcillas e filloas de sangue.

O seguinte día tocaba a última parte, había que é despedazar o porco, cada anaco, cada tipo de carne tiña unha función de uso, que se para facer chourizos, que se o raxo, e despois había que salgar o resto…ese traballo tocoume a min durante  muitos anos. Normalmente eran días de muito frío e non era un traballo mui doado, había que estar metendolle sal por todos os lados á carne, non podía quedar un centímetro de carne sen salgar, o meu pai controlábame cada certo tempo se o ía facendo ben. A partir de ese mismo día xa estábamos criando outro porco para o seguinte ano…

Xornada rematada

Outro veciño que tamén foi matachín : JUAN O UCHA

Por certo, falando fai uns días co pintor de Briallos, Celso Varela, quen co seu pincel fixo varias obras relacionadas coa nosa parroquia, comentoume que o seu avó foi matachín , e lembra aquel coitelo que chamaba a atención polo seu mango repuxado en prata.


O seu avó nacera no lugar de Porta do Conde, do Concello de Portas. Tiña un irmán que era tamén matachín, de nome Guillermo.

Celso envioume esta obra relacionada coa matanza :

Obra de Celso Varela

OFICIOS DOS VECIÑOS (III) MUIÑEIRO

MUIÑEIRO: Persoa que traballa nun muiño. (RAG)

Seguramente os  homes que comenzaron neste oficio comezaron facendo o muiño tipo doméstico, para o seu servizo, máis adiante, co pago dunha cantidade (maquía) acordada comezaron a traballar pra xente dá fora.

Hoxe en día quen non añora aqueles tempos en que vías os muiños funcionando, aqueles muiños centenarios que hoxe en día soamente quedan restos deles ?

Quen recorda de ir ao muiño e atoparche coas mulleres lavando no río ? Aquelas mulleres que en pequenos grupos se arremoliñaban e falaban dos dimes e diretes do día ? Quen non recorda pasar pola vella pontella que soportaba o paso dos carros e das xentes camiño das leiras ?

Recordo ir ao moiño do Cañoto, sendo un neno co meu pai diante cargado co saco cos grans para moer, quizáis sería a principios dos anos setenta, días atrás uns cantos veciños arranxaran o vello muiño, puxérano de novo a funcionar, para min foi algo especial, estiven tamén axudándolles dentro das miñas posibilidades claro. Por iso que o día que se puxo en marcha foi para min unha festa. Sempre me gustaba ir o Cañoto, o meu pai botaba o gran e mentres se ía moendo aproveitaba para traballar a leira que temos a uns metros do muiño, cada certo tempo mandábame ir ver si estaba funcionando correctamente, e logo máis tarde baixaba él e no mesmo saco metía a fariña.

Cando baixaba da nosa leira a presa quedaba á miña esquerda, a corredoira levaba directo ao muiño e seguía máis adiante en dirección ao río Rons, dun lado a auga da presa baixaba con forza para mover os engranaxes e así facer virar a roda que molía, logo da súa función a auga volvía ao río onde estaba a zona destinada ás mulleres que ían lavar, un pouco máis abaixo os nenos tiñamos unha zona que utilizabamos daquela como piscina, algunhas veces a corrente tennos levado a roupa, unha vez a miña non fun capaz de atopala e tiven que ir para casa totalmente espido, jajaja, imaxinarvos a min, espido desde a casa de Digna ata a miña , tapándome coas mans as miñas partes máis íntimas jajajaja, mentres os coches que pasaban me pitaban, aínda para máis inri, que vergoña !


Aínda que aparentemente o oficio de muiñeiro era fácil, tiña os seus inconvenientes, tiñan que estar permanentemente en contacto co auga, todo o ano, vendo a presa, desatascando o saetillo, tanto no verán como no inverno. Tiña que estar metido nun habitáculo que en épocas de inverno había que idear para non pasar frío e ademáis respirando continuamente fariña, era un ambiente de humidade e con po, algún muiñeiro tivo a enfermidade de neumoconiosis, debido á inhalación das partículas do po. A Fariña segundo saía da roda, daba tres calidades: a que quedaba máis preto da maquinaria era o óleo que era a máis fina e branca, a que caía ao lado cara a fóra era a «míllara», que non era tan fina, e para rematar nos bordes saía o relón, que era a máis basta, como salvado, tamén ao cribar na peneira era o que quedaba nela.

O oficio, tradicionalmente pasa de pais a fillos, ou entre os familiares máis achegados, desde que nace, o fillo do muiñeiro  xa vai aprendendo o oficio, vai colaborando nas faenas que conleva a molienda.

Así é que habitualmente entre a familia tíñanse os coñecementos necesarios para solucionar calquera avería , excepto naqueles arranxos que había que recurrir aos canteiros cando había que seleccionar unha pedra adecuada ou para cando necesitaba un picado a pedra que se estaba usando na moenda.

A maioría dos muiños adoitaban ser dunha planta, aínda que algúns estaban pegados á casa do muiñeiro, outros tiñan cociña debido a que o dono pasaba moitas horas nel, pois había épocas do ano en que se utilizaban de vivenda temporal.


Encontramos documentos antigos donde aparecen nomes de veciños que tiñan coma oficio o de muiñeiro :

Año de 1691, Baltasar Melón 

Ano de 1752, Manuel Fernández, natural de PUENTEBEÁN 

Ano de 1752, Alexos de Parada, natural de PIDRE, ademáis era labrador.

Ano de 1752, Francisco Álvarez, natural de PIDRE, tamén era labrador.

Ano de 1752, Benito Melón, natural de PIDRE, tamén era labrador.

Ano de 1842, Domingo Piedras (59anos)

Ano de 1845, Juan González (52anos) do lugar de PIDRE, vive coas súas fillas Teresa (24 anos) e María Luz (22 anos), tamén eran molineras.

Año de 1880, Manuela Arcos Rodríguez vendelle a José Benito Gomez Solla, un MUIÑO no lugar de San Caetano.

NO INTERROGATORIO DO MARQUÉS DA ENSENADA, ( Según o Catastro do Marqués da Ensenada, entre 1750 e 1754 na parroquia de Cerponzóns atopábanse a pleno rendemento 18 muíños de auga ao longo das canles dos regatos de O Castrado e Acibal .) RECOLLEN OS DATOS SEGUINTES REFERENTES OS MUIÑOS :

MOLINOS QUE NO SON DE MAQUILA

Uno llamado ORZERA situado en el río que viene del Acibal propio de Francisco Falcón y de Ignacio Tilve de la misma vecindad es de piedra negra muele siete meses.

Otro del mismo nombre y en dicho río de una piedra negra propio del dicho Francisco Falcón, Alberto Gómez, Domingo de Castro, herederos de Juán Cancela, vecinos de Alba Juan Magdalena, Benito de Lores, Alberto Gomez Justo, y Tomás Alonso, Benito Blanco, Manuel Falcón de esta vecindad y Benito de Lores de la de Lerez, muele 7 meses.

Otro del mismo nombre y en el referido río piedra negra, muele siete meses propio de Nicolás do Freixo, Ignacio Toibal, gerónimo Rulibal, Antonio da Vila, Domingo de Castro, y Joshep Sartal vecinos de dicha feligresía.

Otro llamado Bouza del Rey situado en dicho río del Acibal piedra negra, muele siete meses propio de los herederos de Pedro Gomez, Domingo de Tilve y Miguel Gomez de esta dicha feligresía.

Otro en dicha Bouza del Rey y río Acibal piedra negra, muele siete meses propio de Francisco Gomez. Pedro Blanco, Antonio Perez, Ignacio Solla, Benito Gonzalez, Domingo Cancela, Pascual de Tilve, y Benito Bieites, vecinos de dicha feligresía.

Otro llamado Caeiro, sito en dicho río de piedra negra, propio de los herederos de Gregorio Fontecoba, los de Fernando de Souto, Benito de Castro vecinos de dicha feligresía, muele siete meses.
BATÁN; Uno en el río referido Acibal propio de Francisco Falcón de las misma vecindad.


MOLINOS DE MAQUILA


Uno llamado PIÓN, situado en el río de Acibal de una piedra negra y de maquila muele siete meses al año, propio de Juana Martínez, vecina de dicha feligresía.

Otro llamado A BALEA, sito en dicho río propio de Benito Melón vecino de la dicha feligresía y de una piedra negra y de maquila, muele lo mismo siete meses.

Otro del mismo nombre de A BALEA sito en dicho río, de piedra negra, propio de Francisco Alvarez, de la misma vecindad muele siete meses es de maquila.

Otros dos del referido nombre de A BALEA sito en dicho río cada uno de una piedra negra, maquileros propios de Casimiro Melón de la misma feligresía.

Otro del citado nombre, y en dicho río, de piedra negra, propio de Alexos Parada, Juana da ¨Fonte, Alberto Fontenla, vecinos de dicha feligresía y Patricio Cancela de la de Alba.

Otro llamado PUENTEBEÁN sito en la dicha feligresía y río de Acibal, de piedra negra, y maquila propio de Juan Fernandez de dicha feligresía muele dichos siete meses.

Otro en dicho PUENTEBEÁN y en referido río, de piedra negra, y de maquila, propio de Josepha López viuda de la misma vecindad, muele siete meses.
Otro en dicho río, de piedra negra, y de maquila, propio de Manuel y Lucas Fernandez de la misma vecindad, y muele dichos siete meses.

Estos son os muiñeiros qué máis están no noso recordo : O señor José Fuentes, o señor Francisco Louzao Sobral, o señor Eladio Sartal…..

Nestes días un grupo de veciñas e veciños reuníronse para tratar sobre a recuperación dun muiño da parroquia,  é unha magoa que un exemplo destacable da arquitectura popular como son os nosos muiños, téñanse totalmente abandonados e prácticamente en estado de ruínas así están a maioría dos que temos en Cerponzóns, oxalá se poida chegar a realizar a súa recuperación, os nosos antepasados alá onde estean agradeceránvolo.