CONTOS NA LAREIRA (8)

O MAL DE OLLO NUN NENO
Non sei cantos de vós creredes nisto que vou contarvos, pero todos sabemos que moita xente que recorre aos sanadores e sanadoras que tivemos o longo do tempo, e aínda hoxe en día quedan, son de todo tipo de clases sociais, xente con formación cultural, de todo tipo de nivel económico, que mentres buscan bos médicos para que os curen, tamén ao mesmo tempo, recorren ás tradicións como terapia alternativa.

Hoxe vou comentarvos o caso dun neno, veciño da parroquia de Cerponzóns, un neno que con poucos anos de idade comezou a ter unha serie de problemas de saúde debido ao Mal de Ollo.

O Mal de Ollo era causado principalmente aos nenos, unha simple mirada era a causante de transmitir o mal, e todo debido á envexa. Sempre que teño falado coas persoas máis maiores do lugar e preguntáballe por este mal, dicíanme que normalmente era transmitido por mulleres, especialmente as vellas, tamén houbo quen me contestou que ese mal transmitíano as mulleres en periodo menstrual.

Aquel neno e tamén a persoa que se atopase débil serían os candidatos a sufrir o dano, tanto corporal como espiritual. Para evitar este mal recomendábase ter algún amuleto que acompañase en todo momento.

ESTE NENO NON ESTÁ BEN…

Ramiro* deixou o lejón na entrada da casa e ao empuxar a porta de madeira que pechaba a única abertura pola que se comunicaba a casa co exterior, veulle á cara o familiar cheiro a fume, esta vez mesturado con aroma a col.

Case toda a planta estaba ocupada por unha inmensa lareira que a modo de altar primitivo albergaba unha fogueira que xamais se apagaba. A fogueira crepitaba e soltaba máis fume que o habitual, pois atopabase húmida, no medio da lareira un inmenso pote de ferro colgado dunha grosa cadea oxidada. Alí cociñábase o sustento diario que consistía en patacas cocidas, ese día con algunha col, e que só variaba durante a matanza do porco ou de algunha galiña vella.

Tres nenos e unha vaca comían en silencio. Dous dos raparigos, situados ao redor da tosca mesa de madeira, producían un ruído discontinuo coas súas culleres rascando os seus respectivos pratos para intentar aproveitar ata a máis insignificante brizna de alimento que devoraban poñendo os cinco sentidos niso, mentras o terceiro estaba como encorvado, casi pegando coa cabeza na mesa.

Ramiro viña acompañado de unha veciña que iba a traballarlle unha leira ao xornal, ésta quedou mirando fixamente para o neno é despois de uns minutos dixolle a Felisa* e a Ramiro : éste neno non che está ben ! Éste neno ten algo metido no corpo ! 

Felisa contestoulle que o neno estaba ben, que estaba seguramente cansado de andar co pai o toxo, pero mira coma ríe, non ves ?

A veciña sabía o que decía, mandou poñer de pé ao neno, e contestoulle a nai :

-Mira, fíxate nel, está totalmente encorvado, a éste neno alguén o mirou mal.

Cando a xornaleira marchou a traballar, quedaron Ramiro e máis Felisa falando do que lle dixera, Ramiro non creía en nada de esas cousas do mal de ollo e demáis trangalladas. Mentras que Felisa tiña dubidas, coñocía ben a xornaleira e sabía do que falaba…

A tardiña Felisa acercouse a leira e volveulle a preguntar :

-Ti estás segura de que o neno está mal ?

+Faime caso, leva o neno canto antes a unha señora que hai en Pontevedra, na Praza da Verdura, ela e mui boa en remedios contra o Mal de Ollo.

Ao chegar á noite, cando estaban ceando, Felisa volveu a comentar o tema do neno a Ramiro, ao terminar de cear díxolle aos fillos que se fosen para cama, que xa era hora de deitarse. Felisa quedouse mirando para o pequeno que supostamente estaba co mal encima, efectivamente, cada vez o neno ía máis encorvado é coas pernas torcidas.  E Felisa comezou a falar :

-Ramiro, e si é verdade que o neno ten o Mal de Ollo, mira que esa muller sabe moito diso, e raro que se equivoque, mira como vai o neno, fixáchesche ? todiño encorvado, é que me dís das perniñas?

Xa che dixen que eu non creo nesas cousas, pero si quedas máis tranquila e si queres levar ao neno, lévao, pero eu non vou.

Pero Felisa estaba enterada de que había máis lugares para curar o Mal de Ollo, pasou toda noite dándolle voltas…

Había quen lle comentou que por Corbillón tiñan un penedo milagreiro, había que dar unhas voltas ó redor del e rezando o credo, outro lugar que lle dixera un pariente era en Luaña, Brión, seica había que dar tres voltas a igrexa implorando o seu patrón, San Xulián. Había quen na misma parroquia tiña un pexegueiro milagreiro, dando tamén unhas voltas seica curaban, outros facíanno ó redor dunha figueira, seica de todas as árbores era a mellor para estas curacións.

Na parroquia de Campañó era mui soada a curación do Mal de Ollo. Felisa xa sabía de algún neno da parroquia que acudiu alí, o Mal de Ollo nos nenos curábase con un rito. (Fai pouco que estiven lendo unha historia donde o rito de Campañó recolleuno de boca de unha veciña de O Freixo o meu mestre D. Alfredo García Alén). Seica unha rapaza virxe tiña que dar voltas ó redor da Capela de Santo Paio, unhas veces soa e outras tiña que ir a dar as voltas ó neno enfermo coa rapaza. 

 Tamén estaba o tanto das nove voltas que había que dar na Capela de San Cibrán de Tomeza, era unha das que máis prestixio tiña para curar os males.

Decidiu ir dónde lle dixo a veciña. A primeira hora da mañá do día seguinte Felisa colleu ao neno e foise andando con el no colo ata Pontevedra, buscando a casa dunha señora que empregaba uns remedios que curaban o mal de ollo. O neno levantouse descomposto e feito unha penuria.

Ao chegar a casa da muller non tararon en que lle abrisen a porta, invitárona a pasar e sentarse nunha pequena sala que había na planta baixa. Pronto avisaronna que subise a xunto a señora, nada máis entrar, a señora quedouse mirando para o pequeno, e logo de observalo detidamente díxolle á nai :

Ten o Mal de Ollo. Terás que levalo a un lugar que che vou a dicir, neste lugar hai unha ponte, debes de dar unhas cantas voltas co neno por baixo de devandita ponte 27 veces, cada nove veces tes que dicir unha oración. Non tardes en facelo.

Na mitoloxía galega podemos observar que o de dar voltas a algunha cousa ten unha querencia popular, mismo na medicina popular galega un dos recursos que máis se usou era a de recurrir o círculo, tamén consta na paixase rural, por exemplo na aldea, que estaba construida por diversos elementos dispostos en círculos ó redor dela, outro exemplo son os castros, que tiñan unha conformación circular na súa maioría.

Nada máis saír de alí dispúxose a facelo, logo de terminar co ritual dirixiuse de novo á súa casa. Ao chegar foi o neno o que abriu a porta, no interior estaba Ramiro esperándoos…ao ver ao neno todo erguido, Ramiro non daba crédito, o neno estaba curado.

*Nota : Os nomes de Ramiro e Felisa non corresponden cos reales.

CONTOS NA LAREIRA (7)

PROMESAS INCUMPLIDAS 

Fai uns días estiven unhas horas falando con varias veciñas da parroquia, teño que facelo con máis asiduidade, son fonte inagotable de feitos que ocorreron na nosa parroquia de Cerponzóns, un deses feitos é o seguinte :

A señora Dorinda morreu fai un feixe de anos, era o ano 1978, daquela Dorinda contaba con 71 anos.

Levaba un tempo encamada e a familia estaba vendo como dun momento para outro ía a morrer, o doutor Barbolla xa llo advertira a unha das fillas, non había nada que facer.

Uns días antes de morrer, Dorinda, chamou por unha das súas fillas, ao chegar á habitación preguntoulle que era o que quería, Dorinda con moitísimo dor tomouse un tempo e collendo aire díxolle :

Cando pase uns días logo da miña morte quero que fagades unha misa de diario, dedicada ao Santísimo, que sexa cantada e despois ao terminar botades media ducia de fogos, tiña que haberlla feito eu a miña nai, pero ao final non lla fixen e quero que esta promesa que non cheguei a realizar cumprádela vós, polo ben de todos, facer a misa. A filla contestoulle que estivese tranquila, que así sería.

Aos poucos días de dicir isto chegou outra das fillas de Dorinda, levaba uns anos vivindo fóra de Galicia, a súa irmá comentoulle o que lle dixo a súa nai, ela contestoulle que non cría nesas cousas, que non había que facer moito caso naqueles momentos que estaba a piques de falecer e a cabeciña xa non rexe como de costume.

Cando chegou a presenza da súa nai volveu escoitar por boca dela o mesmo que lle dixo á súa irmá, a súa nai a duras penas podía falar, pero novamente sacou forzas do seu interior e díxolle exactamente o mesmo : mira que fagades a misa, coa media ducia de fogos, é polo ben de todos, que me vou a morrer e estou arrepentida de non haberlla feito. Para tranquilizala contestoulle que non se preocupase, que farían a misa ao Santísimo e botarían media ducia de fogos.

A filla de Dorinda volveu falar da promesa coa súa irmá, e volveu preguntarlle outra vez : pero ti crees nesas cousas ? Mamá está chapada á antiga, a quen se lle conte ! no nome do pai, do fillo e do espírito santo, Amén… mira a nosa nai no que pensa, nunha misa cuns foguetes. Jesus da miña vida !

Ao cabo de dous días Dorinda faleceu, e a misa prometida quedou en nada, deixaron pasar a cousa coma se non prometesen á súa nai facer a misa o Santísimo.

Os días foron pasando para as fillas de Dorinda, dentro da rutina que daquela había na aldea, pola semana as labores do campo e da casa, entretidas coas reunións que facían os veciños ao chegar o fin de semana no lugar habitual de costume, un pequeno lugar situado no cruzamento de varios camiños de carro, o carón das casas, que daquela era o que había.

Pero un día na casa da defunta de Dorinda, onde quedou a vivir unha das súas fillas, morreulle o porco, que desgusto  levaron, estaba xa para poder matar e ter así reservas de comida para todo un ano. Que lle puido pasar o porco? Nunca ocorrera tal cousa en casa de Dorinda, ao final, logo de tantas preguntas sin respostas, supuxeron que o porco comería o veneno que se colocou para os ratos preto da corte.

En fin, durante uns días pasáronos lamentando, daquela había moita pobreza e a perda do porco fíxolles chorar durante todos eses días, que desgusto tiveron !.

Pero a cousa non quedou aí, aínda estaban lamentando a perdida do porco que un día de mañá ao ir abrir a porta do cortello, onde estaban as galiñas, atopáronse con varios polos mortos, aínda que se puxeron tristes polo sucedido, como era unha cousa que ocorría habitualmente, sempre por un motivo ou por outro, morría algún polo, pois quedou a cousa coma outra desgraza na súa vida, sin máis.

Pero resulta que seguidamente mórrese a ouvella ! A cousa xa comezou a tomar outro cariz, estes sucesos, tan seguidos, era raro, moi raro…

As dúas irmás, que estaban ao tanto da promesa incumplida que habían feito a difuntiña da súa nai, comezaron a estar nerviosas, pero moi nerviosas.

Para rematar a serie de falecementos, mórreselles a vaca !

Unha vaca que lle daba 25 litros de leite ao día ! Unha parte importantísima da economía daquela casa ! 

Unha das irmáns levara a vaca a unha leira que tiñan preto da casa dunha veciña, coñecida pola Mandila, alí deixouna a pastar e ao volver a buscala, uns cantos metros antes de chegar á leira, escoitaba que estaba muxindo, pero parecíalle que era de dor, non muxía como habitualmente, como cando pedía que lle ordeñasen ou que tivese ganas de irse para a cuadra, non, era un muxir de morte.

Ao chegar xunto ela, a vaca estaba deitada na leira, a súa posición delataba que non se deitou a descansar, non, derrubouse de tal forma que quedou tombada de mal xeito, xa non podía máis e aínda que trataron de levantala axudándolle entre varios veciños, a vaca morréuselles.

Isto non pode ser ! Isto non pode ser ! Isto é cousa do demo ! Exclamaban as fillas de Dorinda !

Ata chamaron ao cura, e comentándolle o que lle estaba sucedendo nos últimos días, o cura parece ser que asentiu e contestoulles que pasaba algo raro, que seguramente algún mal había en todo isto.

Co desgusto no corpo e sen saber que facer pasaron o día dándolle á cabeza para ver si trataban de atopar unha resposta ao que estaba sucedendo. Estaban niso cando de súpeto escoitaron que chamaban á porta, ao abrir atopáronse cun veciño, o señor José, este a o escoitar o que lles estaba pasando díxolles : Ide a Ponte Caldelas, alí hai unha señora moi boa, seguro que vos dará unha explicación sobre o que vos está pasando, facédeme caso, ide xunto dela.

Quedáronse mirando uns para os outros, o que dixera o señor José deixounos sen palabras, na familia de Dorinda non estaban seguros de ir a Ponte Caldelas, non crían nesas cousas. Alguén se comentou en voz alta, mirade, isto que está pasando non é normal, e non lle achamos resposta, que nos custa ir ata xunto esa señora, mal non nos vai facer e si resulta que pode darnos unha solución ?

Quedáronse todos pensativos, e ao pouco tempo de ter os seus máis e os seus menos, decidiron ir.

Ao chegar a Ponte Caldelas preguntaron por unha tal Rosa de Mirón, ao chegar tiveron que esperar un par de horas, fóra da casa da señora había moita xente, estaban facendo cola esperando a súa quenda. Cando lles tocou a eles, entraron todos os que ían, como querendo darse ánimos uns aos outros, aquilo de ir a xunto unha señora que adiviñaba o que lles sucedía non o pasaron nunca e para eles era moi estraño todo.

-QUE VOS PASA ? Foi o primeiro que lles preguntou a señora soamente ao abrir a porta.

+Verá, vimos xunto súa porque á miña irmá dun tempo para acó estánselle morrendo os animais, primeiro morréuselle o porco, despois os polos, seguidamente morreu a ovella e fai pouco a vaca, quedou sen nada !

-A resposta da señora deixounos sorprendidos, coa boca aberta e os ollos como pratos : QUEN É DORINDA ?

+Unha das fillas, case sen poder articular palabra, contestoulle: Dorinda é a defunta da miña nai.

A señora volveu deixalos trastrocados :

-TEDES QUE FACERLLE UNHA MISA DO DIARIO ADICADA AO SANTÍSIMO E BOTAR MEDIA DUCIA DE FOGOS.

Non lles deu tempo a reaccionar, a señora volveu preguntarlles :

-QUEN É MANUEL ?

+A mesma que contestara anteriormente volveu falar : Manuel era o defunto do meu pai.

-A señora ante a resposta díxolle que Manuel non pide nada, pero Dorinda está pedindo a misa, facede o que vos pide.

Non vos imaxinades o susto que levaron ao escoitar estas cousas por parte daquela señora que non as coñecía de nada.

Fóronse para Cerponzóns, ao chegar á súa casa volveron preguntarse entre eles si escoitaran todos o mesmo que lles dixo aquela señora. Decidiron facer a misa e botar os fogos, non o dubidaron un momento.

Foron xunto ao cura e encargáronlle a misa, tal e como lles pediu Dorinda fixérono, incluído o lanzamento da media ducia de fogos.

Nunca máis lle morreu animal algún, bo algunha que outra vez un pitiño, pero eso era normal.

Ao cabo dun tempo a unha veciña desta familia sucedeulle algo parecido, dixéronlle que acudise a Ponte Caldelas, e foi a xunto aquela señora, díxolle que estaban sucedéndolle aquelas cousas porque desde que morrera o seu avó nunca había ido a escoitar unha misa, díxolle que fixese por ir a misa e así foi, desde o momento en que foi de novo a escoitar unha misa viuse librado de todo aqueles sucesos que estaba tendo.

Os nomes que aparecen eiquí non corresponden cos verdadeiros, por desexo expreso da familia.

CONTOS NA LAREIRA (5)

A LENDA DA MOURA.

A MULLER DE BRANCO

Contan os máis vellos da Parroquia……

A nosa Parroquia de Cerponzóns está chea de Lendas e Historias, historias de serpes, como da que se di procede o seu nome, do latín ‘serpo’, aparecendo a súa primeira mención nun documento do rei Afonso V, que a chamaba Serpentiones; pero tamén de antigas lendas de Mouras, como a que dicía que polas nosas terras de Cerponzóns andaba unha muller vestida de branco que preguntaba ás mozas do lugar se querían que as peitease, e logo de facerlles cocer un bolo de pan e meterllo na boca a unha serpe, esta dáballes un paquetiño que ó chegar á casa debían meter nunha arca, e ó día seguinte esa arca aparecía chea de ouro.



A lenda da muller vestida de branco é unha máis das tantas que hai no noso territorio, é curioso que nunha gran maioría destas lendas o protagonismo é o da muller, e o son en cuestións primordiales, como son a creación e a morte, dándolle ao home unha serie de relatos de tipo máis secundario.

Así é que a vida e a morte son nas lendas dominadas pola figura feminina, a cal reciben varios nomes : Doas, Damas, Mulleres Bonitas, Bruxas, Meigas, Vellas, Xigantas…todos estes nomes agrúpanse comúnmente nun : MOURAS

As Mouras sempre tiñan unha intención, tratar de quen as atopase fose sometido a unha serie de probas, e si a superaba sería recompensado, senón fose así, sería castigado.

A nosa lenda sucedida en Cerponzons tamén tivo unha serie de probas e coas mesmas consecuencias que se contan.

De sempre a visión das Mouras lucíndose ou peiteándose garda un significado solar, en moitos relatos europeos coméntanse que as Mouras, ao peitearse, provocaban a saída do sol.

O sol e o feminino está moi vinculado, desde o máis antigo, desde os tempos máis primitivos, pois o sol, xunto a terra e a auga, pertencía ao principio creador feminino, isto era debido porque nas linguas celtas, o substantivo sol era feminino.

Unha lenda recolleita por Xesús Pisón e un exemplo claro :

Unha nena do Chaíño, de Frexulfe viña para a casa cun feixe de molime cando viu unha muller sentada nunha pena con dous peites de ouro na man. A muller pediulle á nena que a peitease, mais esta tomou medo e escapou ás presas. E niso fíxose denoite.

(Os peites son de ouro porque as ninfas teñen os cabelos “de sol”,  é este non pode ter trato cunha substancia menos nobre, igual que sucede con diversos obxectos máxicos dás nosas lendas, tal é a trabe de ouro, que semella sustentar a orde primitiva)

Tamén temos un exemplo de outra lenda, donde o pan intervén coma na nosa de Cerponzóns :

 En Guilfonso había tres irmás que se chamaban Ana, Xoana e Viviana. Un día, ao pasaren o río, saíu o Encanto e levounas. O pai das rapazas, vendo que non voltaban para a casa, foi na súa procura e ao chegar ao río díxolle o Encanto: 

—Toma estes tres bolos de pan. Mañá, ao nacer o día, halos botar no río dicindo os nomes das nenas, e tenta con botalos enteiros, que se os botas encetados non as verás máis.
O home foise para a casa cos bolos, e para que a muller non llos vise agachounos na corte. Ao chegar a noite, a muller foille dar ás vacas e atopou os bolos, e como tiña fame deulle unha dentada a un deles, e o bolo sangrou. A muller agachouno onde estaba e foise deitar sen dicir palabra. Á mañá, cediño, o home voltou cos bolos para o río, guindou un deles na auga e dixo: 

—Ana. 

E saíu un cabalo coa filla máis vella. O home botou outro bolo e dixo: 

—Xoana. 

E saíu outro cabalo coa filla mediana. E botou o bolo encetado e dixo: 

—Viviana. 

E o cabalo que traía a máis nova non deu saído do río porque lle faltaba unha pata. Entón a rapaza díxolle ao pai: 

—Lévelle esta fita á mamá e dígalle que a amarre á cintura, que senón non me ha ver máis.
O home desconfiou daquelas palabras e amarrou a fita arredor dun carballo, e no momento a árbore arrancouse do sitio e afondou no río…..

Na festividade de San Xoán un aspecto importante a saber é a lenda da Moura nesta noite :

E na noite de San Xoán cando coincide co solsticio de  verán, de sempre sabemos que e unha noite máxica, onde ocorren fenómenos extraordinarios. Unha noite onde as forzas secretas dá natureza reinan de unha forma máxica, onde poden suceder cousas que normalmente non ocorren.

Se dí que non amencer do día de San Xoán o Sol baila non ceo, e as Mouras gustanlle de aparecer neste día, seica hai lendas que din que nesa mañan o Sol ponse a bailar por riba dá Moura.

Hai un artigo de R. Quintía onde di que o baile do Sol non é o único prodixio que ocorre leste día : a galiña dos pitos de ouro adoita saír na mañanciña de San Xoán, e as mouras e donas que habitan nas fontes encantadas e as lavandeiras saen dos  seus agochos e déixanse ver na noite de San Xoán. 

O carácter liminal dá noite de San Xoán fai que esta data sexa idónea para que a Moura amose os seus encantos e propicie os seus encontros. 
Fontes :

Fai clic para acceder a CANCI%C3%93N%20mitolox%C3%ADa%20da%20NAI%20no%20Valadouro(1).pdf

CONTOS NA LAREIRA (2)

O AIRE DO MATRIMONIO METIDO NO NENO
Imaxinemos a escena. Anos de principios do 1900. Unha pequena aldea, onde chove copiosamente, e unha casiña a cuxa entrada, á tardiña, esperan algunhas persoas a ser atendidas polo señor que fai curacións, nesa casiña vive un home de avanzada idade, adornado cunha aureola de eficacia polos seus logros, fundamentalmente sobre persoas ás que a ciencia médica non lograra dar resposta. Todos os pacientes que acudían a xunto él tiñan un denominador común, os médicos que visitaron anteriormente eran persoas estrañas, na consulta eran reacios á hora de querer escoitar a súa vida,a maioría  dos doutores rexeitan o marco cultural das crenzas e costumes que lle da a coñecer o enfermo. Polo tanto, o médico descoñece todo o relacionado coa comunidade de onde procede o paciente, tratao indiferentemente, limítase a recetar unha medicación e cobrarlle uns cartos, rematandolle co dito de que “vuelva usted en  quince días”, para volver a recetarlle outra caixa de pastillas….

Desta maneira o paciente vai perdendo a fé no médico, no que lle díxo é no que lle recetou, xa lle había pasado con outro médico igual anteriormente, e da súa dor non daba curado.

Así é que logo dun tempo en que a súa enfermidade non dá pasado, que sinte que cada vez a doenza e máis acusada, muita desta xente enferma ou xente que ten algún familiar que non da curado coas mediciñas recetadas polo doutor decide achegarse a casa do señor que cura con cousas naturais, con auga,  con herbas… á fin e ao cabo, iso non ía a facerlle dano ningún…..

Pero é que ademáis o curandeiro daballe outra confianza, coñece o enfermo porque son veciños, sabe da súa  vida, pois pertencen á misma aldea ou son da aldea veciña, e ademáis o trato con él non ten nada que ver co do médico, é un trato máis persoal, moi receptivo e paternalista. O curandeiro coñoce ademáis as súas crenzas e os seus costumes, él e un home que participa na dinámica social cos seus veciños, en definitiva, que os veciños téñenlle confianza plena, tanto da súa persona coma nos seus remedios, cantas veces teñen comentado cos seus achegados: xa debíamos habelo levado antes ! Mira que rápido lle dou co que tiña ! Os médicos son uns come cartos !

Os curandeiros foron os máis comúns no rural galego, atendían diversas doencias , o mal de ollo, o mal do aire, tamén problemas de pel relacionados con verrugas, sabañons, tamén curaban a pezoña, os herpes etc. Para a cura deses males o habitual neles era utilizar herbas, auga, pedras…, xunto con fregas e determinadas frases curadoras….

Un destes curandeiros, vai ser o protagonista de unha historia que pasou na milenaria parroquia de Cerponzons (coñocida cómo Serpenciones ou Serpentiones no ano 1019).

Fai muitos anos había un señor en Pontevedra que tiña un fillo, de catro ou cinco anos coma muito, cunha enfermedade rara, pouco común, o rapaz estaba nos osos, non daban atopado solución para curalo, e iso que o señor era médico de profesión, pero nin él nin os seus colegas de profesión daban en acertar a enfermedade que tiña o raparigo, xa non había máis doutores a dónde acudir…..

Na casa deste señor traballaba unha rapaza que era veciña do lugar do Bravo ( Cerponzons) , levaba xa tempo traballando na casa do doutor e xa tiña suficiente confianza cos señores.
A rapaza era testemuña directa día a día de como aquel neno traveso e vivaracho estábase “achicando”, estábase quedando “seco”….Esta rapaza estaba o tanto que para os pais do neno aquela enfermidade era nova para eles, que non sabían que facer para poder curalo, que visitaran a varios compañeiros de profesión e ningún deles dáballe acertado na curación. Pero ela, a “criada”,  empezou a recordar que ela  xa pasara por casos similares na súa familia, e decidiu falar cos señores, os pais do pequeno, para botarlle unha man.

Miren unha cousa señor e señora, que non lle vaia a parecer mal o que quero dicirlles, pero a min o neno estame dando moita pena e creo que sei o que lle pasa e quen pode curalo.

O pai do pequeno mirou fixamente á “criada” e espetoulle duramente unhas verbas que viñan a dicirlle si ela tiña titulación de doutora e él non estaba enterado. A muller do doutor díxolle que non tiña porque contestarlle así desa forma, a moza tenlle agarimo ao neno, está tamén preocupada, anda sentate aí rapaza e conta o que teñas que contar.

Toda nerviosa tomou asento e empezou titubeante a contarlle o que a ela lle parecía que tiña o neno…..

Teño visto na miña parroquia algún neno cos mesmos síntomas, unha vez había un que tiña a barriga moi inchada , a cabeza grandísima e as orellas duras, pero duras como un cañoto, como ben se ve este neno ten a barriga tamén inchada e as orellas xa poden ver como están…..Esta criatura para o meu entender ten “O Aire”, non sei si vostedes saben que é iso, se cadra teñen oído á xente das aldeas falar de “Airo” ou de “Airada”, cando un pequeno está como este, así de seco, cada día achicándose máis e máis, que vaise consumindo os poucos….nunha palabra, o neno “mirrase”.

Cando falabas do curandeiro podías ter á xente a favor ou en contra, non había medias tintas. O doutor volveu mirar fixamente na súa criada e díxolle que iso do “Aire” eran tonterías….él non creía nesas cousas.

Mire señor doutor, hai pouco un veciño da miña aldea cando falaba co curandeiro sobre as curas que fai, preguntoulle si curaba de todo, o curandeiro contéstoulle que si él chegase a curar todas as enfermidades non levaría os seus fillos ao doutor, non, non curo todo, pero o que non entenden os doutores que o que eles curan non ten nada que ver co que fago eu, así que cada un que atenda ao seu, que nesta vida hai de todo…..e as enfermedades non son todas de curar con pastillas….

Según os estudados na materia sobre curacións podemos dividir en tres os motivos polos cales podía vir unha enfermidade.

O primeiro motivo procedía da aquela enfermidade que che podía vir por “vontade divina”, ante isto non había nin doutores , nin curandeiros, nin bruxas, nin sanadores….que o solucionase, darvos por perdidos veciños que non salíamos  vivos !

O segundo, era aquel que cando as doencias non procedían de causas ou forzas sobrenaturais, por exemplo unha dor de cabeza, de muelas, de oídos, o reuma etc…nestes casos acudíase ao médico e o solucionaba con unhas pastillas, un xarabe ou cun pinchazo, por certo, a min muitos optalidóns me deron, e pinchazos perdin a conta cos anos  !

Pero o conto ven no terceiro motivo, do que estou falando sobre o neno, onde a enfermidade procedía do home ou da muller, estas enfermidades podían inflixir malestares, ou ben desgrazas, ata inclusive a morte.

E todo iso viña a causa do “Mal de ollo” ou dun “Aire” , como exemplo podía darse este mal debido simplemente polo feito de que a muller tivese o periodo, e o neno estivese polo medio, coma máis adiante conto.

Tamén neste terceiro motivo hai que ampliar como causa destas enfermidades aos defuntos, causantes en moitas veces de moitos males nos vivos.

Así que a criada volveulle a insistir aos seus señores que si o neno estaba cruzado de envexa non ía haber médico nin medicina que o curase, vostedes verán !

Eu levaría ao neno a xunto deste señor, o que lle vai facer non lle vai ser mal ningún, el baséase nas forzas místicas das árbores , das pedras, os aceites, a auga e ademáis no seu forno, o que ten para cocer o pan, si señor, non me mire así, meteos no forno, o que fai con estas cousas e darlle enerxía para outorgar saúde ao enfermo, déixenme levalo, que me dá moita pena ou raparigo.

Pero que árbores e pedras e forno de pan me falas ! A quen se lle conte ! Anda, anda, analfabeta tiñas que ser ! Contestoulle o doutor.

Mire señor doutor, si o neno ten algunha envexa, ou un mal de ollo, unha maldicion….si ten algo diso, si estou no certo, ten que ir por outro camiño para sanar ao neno, por moi analfabeta que sexa o que lle digo é verdade !

A dona do doutor asentía ao que dicía a súa criada, deixa que o leve, non perdemos nada e sabe Deus si o mellor pode curalo.

Levao ! Fai ou que queiras ! exclamou o doutor, como xa non atopaba a solución en tantos días de doutores que habían visitado o final non tivo máis remedio que aceptar a que probase co curandeiro de Cerponzons.

Sen esperar a máis a criada colleu o raparigo no seu colo é alá marchou xunto o señor que curaba todolos males…..

Chegou a aldea preto dá hora para comer, chovía de verdade, antes de cruzar a Ponte Malvar parouse no Cruceiro que hai un pouquiño antes de dita ponte, situado entre Tilve e Pidre, o carón do camiño que leva o lugar da Balea,  rezou un Padrenuestro e un Ave María polo neno,  e foise correndo a casa do curandeiro, situada non mui lexos do lugar no que estaba en ese momento.


O curandeiro era un home de estatura baixa, de tez morena, sempre ven vestido e que non lle faltaba ou seu sombreiro na cabeza e a xogo coa vestimenta.

Chegou a criada co rapaz mais morto que vivo, tras un parco saúdo, mandou sentalo e o miralo frunciu o ceño , colleuno no colo, mantivo así durante un tempo, pechou os ollos, e con xesto de concentración preguntoulle a criada : Ti sabes con quen dorme o rapaz ?


Ela dixolle que o neno afacía durmir na cama cos seus pais , que ela cando chegaba a facer as cousas dá casa dos señores encontrabao ali, na cama deles, dormidiño e que de seguro levaban muito tempo así pois outra cama para o neno non tiña visto.

Este rapaz ten un aire metido no corpo , contestoulle, meteronlle a enfermedade seus pais ! Pero home como di que foron os seus pais os que lle meteron a enfermedade no corpo o neno ! pola Virxen dos Remedios ! nunca tal cousa había escoitado na miña vida , contestoulle a criada.

O curandeiro murmurou algo inintelixible e asegúralle de novo seriamente :

O rapaz ten o AIRE DO MATRIMONIO ! contestou enerxico !

Asombrada do que dixera o curandeiro, a criada calou e asintiu coa cabeza e facendo a sinal dá cruz deixou que seguise falando : 

Este rapaz recibiu o aire do seus país cando estaban facendo o amor, e o máis seguro que pasaron por encima do rapaz ( era costume de durmir entre o medio dous dous ) así foi coma enfermou, ou a nai estaba co periodo…..que tamén pode ser…..Tes que traermo durante nove noites seguidas a miña casa e cada día que veñas trae roupa nova para ou rapaz.

A criada tal como lle dixo marchou para súa casa, situada no lugar de O Bravo, co rapaz no colo e pensativa foise toda intranquila esperando o novo día para levar o neno xunto a él a esperar acontecementos. 

Chegou o día, eran as nove da noite cando chamou a porta, o curandeiro tiña na sua horta un pexegueiro formado por tres ramas , seica tiña que ser con tres ramas para facelo ritual, dito ritual consistía en darlle unhas voltas o rededor do pexegueiro, así todalas nove noites, sabendo a situación do neno do mal que tiña, o curandeiro adoitaba ter preparada unha mestura para estes casos.

O primeiro que facía era mandar buscar entre a medianoite  e a saída do sol un balde de auga dunha fonte que nunca se secara, despois esta auga fervíaa con certas plantas…e cando estivese co neno lavaríao de abaixo a arriba, seguidamente secábao no forno, e a roupa que traía posta o neno despóis tirabase o Río Rons, á criada  tiña que baixar coa roupa nun canastro donde poñiase cunha vela prendida, e así tiña que ir río abaixo sin apagarse. Era boa señal de que a vela  non se apagase porque significaba que o neno iba curando. 

Camiño enlosado de baixada o Rio Rons, o carón da Ponte Malvar.

Daquela despois de darlle as voltas no pexegueiro levaba o neno para dentro da súa casa.Díxolle á criada que pasase co neno á cociña, él deixou a cesta donde metera o neno na entrada a casa, á beira da pequena porta de madeira, a cal ao abrila, o fume que saía da lareira recibiunos xunto cun cheiro agradable que desprendía aquel enorme pote, que apoiado nunhas pedras mantíñase sempre ao lume, un lume que debido á humidade alí reinante facía que a fogueira desprendese tanto fume que non se apreciaba prácticamente nada máis que lume e fume do que había naquela estancia.


Ao pouco tempo a criada foise adaptando ao lugar e o pouco  xa a deixaba ver que non estaban sos na  cociña,  ao seu carón atopábase unha vaca que ceaba os restos das mondas de patacas e das coles que naquel pote botáranse. Os alimentos que había no pote era a comida e a cea habitual naquela casa (e na da maioría dos veciños tamén), estábase quentando é o seu cheiro mesturábase co fume dando un aroma á cociña característico das casas da aldea, ademáis  aderezado co cheiro que desprendían uns chourizos colgados no alto da  lareira, neses días hubera matanza e dous vellos paus aguantaban de unhas cuantas ducias de chourizos e de un paquete de unto. Él colleu o neno e levouno a donde tiña o forno, lavouno coa auga da arriba a abaixo,  despois meteuno dentro cando o forno estaba medio quente, seguidamente cubriuno con  unha tela de liño, e despóis o tiña un tempo así, ali dentro do forno…..


O curandeiro comentoulle á criada que a saúde do neno non se podía alcanzar sen o mantemento de frío e quente, por iso facía ese ritual e metíao no forno durante o tempo que él consideraba oportuno. 


Durante nove noites a criada fixo o indecible para poder salvar ao neno, tiña que soportar aquelas choivas, desde a súa casa situada nun dos sitios máis apartados da parroquia, prácticamente era de noite cando baixaba co neno en brazos, acompañada dun farol que lle axudaba a poder ver para pasar por aquelas corredoiras que entre aqueles bosques de piñeiros levábana ata a casa do curandeiro, despois, máis entrada a noite volvía de regreso a casa, salía da casa do curandeiro e baixaba o Rio Rons, botaba a roupa do neno rio abaixo é de seguido marchaba para O Bravo.

A volta era máis cansina, prácticamente todo o camiño era costa arriba, ela era unha muller forte pero había momentos que acusaba o agotamento que ao longo dos días íalle facendo mella.

As nove noites foron pasando e o rapaz empezou a mellorar de tal maneira que colleu muita fama en Pontevedra e nos alrrededores a curación que fixera o curandeiro de Cerponzons.

Seica según comentarios que me chegaron dos máis vellos do lugar, o pexegueiro os poucos días secabase o terminar de facerlle o ritual dos nove días o neno,  xa tiña sempre previsto que había que plantar un novo no lugar do que ía secar.

Os pais do neno o ver tal milagre quixeron compensar o señor, e os poucos días levaronlle 1000 pesetas daquel entonces, ademáis de un traxe coa súa camisa , unha garabata , calcentins , calzons , zapatos , sombreiro e bastón !
 

O cabo dos anos, cando falleceu o curandeiro seica esa roupa foi a que levou posta para o outro mundo.

O neno curou de todo, e hoxe en día en un señor xubilado que chegou a ser un afamado medico coma seu pai.

Coma o curandeiro de Cerponzons houbo muitos, centos de homes por toda Galicia, podemos decir que cada aldea tiña un, a súa misión era a devolver a saúde a quen llelo pedía. 
Ás veces atinaban e outras non, como sucedía cos doutores da Vila….

CONTOS NA LAREIRA (3) 

A SANTA COMPAÑA

Na miña niñez falabase muito da Santa Compaña , meu pai contoume fai anos  que a un veciño da parroquia  tocoulle sufrila por parte duns veciños que quixeron gastarlle unha broma, aquel día fora soado…….
A SANTA COMPAÑA quizais sexa, unha das crenzas míticas máis arraigadas no rural galego. 

Coñécese tamén en Galicia con varios nomes : Estadea, Estantiga, Rolda, As da noite, Pantalla, Avisóns, Pantaruxada. Todos eles son termos que nos indican a presencia dun colectivo de mortos no mundo dos vivos. 

Son varias as versións que na bibliografía podemos atopar sobre a Santa Compaña, de aí a dificultade para poder definila con exactitude. Agás excepcións, hai unha serie de trazos xerais nos que coinciden a meirande parte dos autores ó se referiren a ela: “procesión de mortos ou almas en pena que nas brétemas da noite (a partir das doce) percorren errantes as sendas e camiños dunha parroquia”.     
O portador da cruz non pode en ningún momento volve-la vista atrás nin renunciar ós seus cargos precedendo a Santa Compaña. 


Só quedará liberado cando encontre outra persoa a quen lle entrega-la cruz e o caldeiro. 
Aínda que na maioría das historias sobre a Santa Compaña esta realiza a súas aparicións de noite, tamén hai casos citados nos que se fala de saídas diúrnas. 

A persoa viva que precede a procesión pode ser home ou muller, dependendo se o patrón da súa parroquia é santo ou santa. 
En definitiva, considérase a Santa Compaña como unha anunciadora da morte. A súa misión é visitar todas aquelas casas nas que axiña haberá un pasamento.

Recollendo artigos sobre a Santa Compaña podemos dicir que aínda que o aspecto da Santa Compaña varía segundo a tradición de diferentes zonas, a máis estendida é a formada por unha comitiva de almas en pena, vestidos con túnicas negras con capucha que vagan durante a noite. Esta procesión fantasmal forma dúas fileiras as cales van envolvidas en sudarios e cos pés descalzos.  Á fronte desta compañía fantasmal atópase un espectro maior chamado Estadea. Ademais destas visións hai outras lendas que din que se nota un frío intenso sempre que aparece, ademais do cheiro e o son de cadeas. 
Ademais tamén se di que as pantasmas son como unha néboa….A procesión vai encabezada por un vivo (mortal) portando unha cruz e un caldero de auga bendita seguido polas ánimas con velas acesas, non sempre visibles, notándose a súa presenza no cheiro a cera e o vento que se levanta ao seu paso.
Esta persoa viva que precede á procesión pode ser home ou muller, dependendo de si o patrón da parroquia é un santo ou unha santa. Tamén se cre que quen realiza esa “función” non recorda durante o día o ocorrido no transcurso da noite, únicamente poderase recoñecer ás persoas penadas con este castigo pola súa extremada delgadez e palidez. Cada noite a súa luz será máis intensa e cada día o seu palidez irá en aumento. Non lles permiten descansar ningunha noite, polo que a súa saúde vaise debilitando ata enfermar sen que ninguén saiba as causas de tan misterioso mal. Condenados a vagar noite tras noite ata que morran ou outro incauto sexa sorprendido (ao cal o que encabeza a procesión deberalle pasar a cruz que porta). Camiñan emitindo rezos (case sempre un rosario) cánticos fúnebres e tocando unha pequena campanilla.

Ao seu paso, cesan previamente todos os ruídos dos animais no bosque. Os cans anuncian a chegada da Santa Compaña aullando de forma desmedida, os gatos foxen despavoridos e realmente asustados. 


Dise que non todos os mortais teñen a facultade de ver cos ollos a “A Compaña”. Elisardo Becoña Iglesias, na súa obra ” La Santa Compaña, El Urco y Los Muertos ” explica que segundo a tradición, tan só certos “dotados” posúen a facultade de vela: os nenos aos que o sacerdote, por erro, bautiza usando o óleo dos defuntos, posuirán, xa de adultos, a facultade de ver a aparición. Outros, non menos creyentes na lenda, haberán de conformarse con sentila, intuíla, etc. Para librarse desta obrigación, a persoa que vexa pasar a Santa Compaña debe trazar un círculo no chan e entrar nel ou ben deitarse boca abaixo.

Versións
.- Aínda que todas as súas versións coinciden en considerar a Santa Compaña como unha anunciadora de morte, hai diferentes versións. Na maioría das historias a Santa Compaña realiza as súas aparicións de noite, pero tamén hai casos nos que se fala de saídas diurnas. J. Cuveiro Piñol, no seu Dicionario Galego (1876) escribe:Compaña: entre o vulgo, creida hoste ou procesión de bruxas que andan de noite alumeadas con osos de mortos, chamando ás portas para que as acompañen, aos que desexan que morran axiña…Nunhas versións cóntase que a luctuosa procesión transporta un ataúd no cal hai unha persoa dentro, a cal pode ser incluso a persoa que sofre a aparición sendo o seu corpo astral o que está no ataúd. Pódense aparecer en diferentes lugares, pero predominan as encrucilladas. Hai datas concretas nas que se di que ten máis incidencia as aparicións da Santa Compaña, por exemplo, a noite de Todos os Santos (entre o 1 e o 2 de novembro) ou a noite de San Juan (24 de xuño).Noutras provincias adxacentes a Galicia como Asturias tamén hai esta tradición coñecida como La Güestia ou bona xente. É un grupo de persoas encapuchadas que se achegan á casa dun enfermo moribundo, dan tres voltas á casa e entón o enfermo morre. Normalmente son coñecidos do moribundo. Dise que van exclamando “Andad de día que la noche es mía “. Cóntase o relato dunha muller que saíu da súa casa a por castañas pensando que xa era de día e un membro da procesión díxolle que era o seu padriño entón xa morto. Tendeulle a man dándolle a vela acesa, ela colleuna, e ao cabo duns días doente e morreu.En Estremadura, aparece o Corteju de Genti de Muerti, que se compón de dous xinetes fantasmales que causan o pánico de madrugada polos pobos xa que quen os ve pode resultar morto. En Zamora denomínalla La Estadea, e é unha muller que vaga polos camiños e os cemiterios. Non ten rostro e cheira á humidade dos sepulcros. Só se aparece a aquel que vai morrer. En León lla chama La Hueste de ánimas.

Aparición da compaña

As numerosas lendas sobre esta compañía de defuntos en pena contan que se aparecen nos camiños próximos aos camposantos en busca de algo ou alguén, e que sempre aparecen cun motivo polo cal é símbolo de desastre ou maldición. Os motivos polo que esta compañía de almas errantes poden aparecer son: 

Para reclamar a alma de alguén que morrerá pronto. 

Conta a lenda que quen recibe a visita da Compaña morrerá no prazo dun ano.

Para reprochar aos vivos,faltas ou erros cometidos. Si a falta é especialmente grave, o mortal que a cometeu podería recibir a visita da Compaña para que a encabece, condenado así a vagar ata que outro mortal lle reemplace.

Para anunciar a morte dun coñecido do que presencia a procesión.

Para cumprir unha pena imposta por algunha autoridade do máis aló.

Protección contra a Santa Compaña

O contar esta lenda tamén supón contar o modo de protexerse contra esta procesión de non mortos. No hipotético caso de que a compaña presentásese en presenza de alguén se debería levar a cabo unha serie de rituais para a protección que consistiría en:

-Apartarse do camiño da compaña, non mirarlles e facer como que non se lles ve.

-Facer un círculo coa estrela de Salomón ou unha cruz dentro e entrar nel.

-Comer algo.

-Rezar e non escoitar a voz nin o son da compaña.

-Tirarse boca abaixo e esperar sen moverse, aínda que a compaña páselle por encima.

-Xamais tomar unha vela que nos tenda algún defunto da procesión, pois este xesto condena a formar parte dela.

-Se non hai máis remedio, botar ás presas moi rápido.

-Conta a lenda que a Santa Compaña non terá o poder de capturar a alma do mortal que se cruza con ela si este áchase nos peldaños dun “cruceiro” situados nos cruces de camiños ou si porta unha cruz consigo e logra esgrimila a tempo
Dentro nas crenzas galegas, existe tamén outra procesión moi semellante á Santa Compaña pero que se diferencia desta en que non son pantasmas de mortos os que van nela, senón pantasmas de individuos vivos. Leva o nome de “procesión das Xans”. 

Marchan en dúas fileiras e levan un cadaleito. Canto máis á beira do cadaleito vaian os membros das ringleiras, máis axiña morren. Os que van máis lonxe poden tardar ata tres ou catro anos. Quen atopa esta procesión, vea, mais non a sente. O encontro case sempre se dá nas encrucilladas dos camiños, onde é costume deterse cos defuntos para que os cregos boten responsos.

Se o que a atopa é amigo dos que van na procesión, o único que fan con el é levalo polo aire a outra parte; se é inimigo, danlle unha gran malleira e arrástrano polas silveiras. Son poucas as persoas que ven a procesión das Xans, pois para iso precisa posuír unha destas condicións: que o padriño de quen a ve, rezase mal o credo cando o bautizaron, ou que o crego cambiase os santos óleos confundindo os da extrema unción cos do bautismo. Tal erro pódese remediar bautizándose de novo.
Ó impresionante culto dos mortos ou dos devanceiros únese en Galicia a crenza das almas en pena, da ánimas peregrinas, que integran a Santa Compaña; por iso en moitas encrucilladas dos camiños se erguen os cruceiros e os petos de ánimas, onde se depositan as ofrendas piadosas en tributo ós que xa están na eternidade.

A SANTA COMPAÑA EN CERPONZONS

Oe Joaquín imos á de Maruja a tomar uns viños ? 

En canto acabe de xuntar estas ramas que estiven cortando na leira e guardalas para que non se mollen podemos ir tomar unhas cuncas , contestoulle Joaquin a José Fontecoba , Fontecoba coñécese mais por O PELEIRAS , porque todos na parroquia tiñan alcumes , así como Joaquin Guiadanes que tamén ten o seu .

A taberna de Maruja desde que se fora para a Arxentina era rexentada polos anos 60 por Juan Esperon e Carmen Recarey, estaba situada a taberna no baixo da casa do que despois durante moitos viviu nela Enrique Magdalena e familia.
Como un dos colexios que había naquela época en Cerponzons estaba en fronte mesmo da taberna (nos baixos da casa da señora Hermosinda) podiamos dicir que aquela zona sempre estaba moi concorrida, ben polos nenos do colexio ou ben cando todos os días logo das faenas do campo os homes achegábanse a tomar o seu viño e xogar a partida ás cartas.
Ao chegar á taberna Joaquin e Peleiras atopáronse con que alí estaban Daniel Cochon , Pombo , José O Laracho …e comezaron a comentar como lles foi o día nos seus quefaceres , pero pronto se animou a cousa ao facer a súa entrada na taberna o señor Faustino o MORRON .
Home señor Faustino que tal imos ? preguntoulle Joaquin ao entrar pola porta da taberna . Boas tardes teñan señores , ben ben grazas a Deus.
Tómese unha cunca connosco e fagamos unha partida de virisca que hoxe estamos preparados para gañarlle !

Ben mozos , como non vou xogala si o voso desexo é ese ! Van unhas cuncas ?
Feito Señor Faustino !

Sentáronse os seis e empezaron a baixar cuncas de viño mentres xogaban varias partidas, partidas que o Sr. Faustino arrasaba coas mellores cartas e gañaba unha tras outra, e cada unha que gañaba cunca de viño que caía……
Xa entrada a noite Juan o taberneiro coméntoulles que era mellor que se fose acabando a partida porque se facia moi tarde e mañá seria outro día , como sempre empezaron a refunfuñar porque querían seguir xogando haber si dunha vez por todas o Sr.Faustino terminaba de perder, non foi así e tiveron que levantarse e retirarse.
Alá marcháronse Joaquin , Peleiras , Pombo …mentres na taberna Daniel Cochon comentaba con Faustino a sorte que había tido  esa noite coas cartas.
Pero os que se marcharon empezaron a tramar de facerlle a Santa Compaña ao Faustino O Morron, un home que era moi creyente desas cousas do mais alá .
O primeiro que fixeron foi chamar á porta da Sra. Hermosinda ! Ali conseguiron unhas sabanas , varias sartens vellas , uns cazos e varias velas , parte doutras cacharradas que ían atopando polo camiño polo cal ía pasar Faustino para a súa casa situada no lugar de A Bouza, donde vivía coa sua dona Eusebia Alvite.
Desde a casa de Jesus Canoza en diante foron colocando todo o necesario para gastarlle a broma, sabanas , vela…..despois escondéronse a esperar que chegase Faustino , O Peleiras era o que se encargaba de facer as voces , os seus gritos parecían almas en pena que estaban suspirando , Joaquin e Pombo empezaban a darlle ás sartens , cazos e botellas que tiñan ao seu carón , o chegar Faustino e escoitar aquelas voces do máis aló, aquelas sabanas e os ruidos por todo o camiño asustouse e daba marcha atrás pero pronto escoitaba ruídos tamén co cal atopábase rodeado dos seres do mais aló por todos os lados ! Nunha destas cando Faustino quixo dar a volta para dirixirse á taberna a pedir auxilio aparece en escena Juan o taberneiro que sabedor de que algo estaban tramando quería saber que pasaba , só ocorréuselle prender lume a un pitillo con un mechero de mecha e Faustino ao ver aquelas faíscas xa non aguantou mais e saíu correndo disparado cara á casa de Canoza , pegoulle unha patada ao portalón da entrada da casa que estaba gardada por dous cans enormes , pero nin os cans puideron facerlle fronte a un Faustino asustadizo e pedindo axuda chamaba polos veciños, pronto saíu na súa axuda Basilia que tratou de acougalo e acompañalo ata a súa casa.
Ao día seguinte Faustino empezoulle a darlle voltas á cabeza pensando quen puidera ser os que fixeran toda a trama da Santa Compaña , o primeiro que pensou foi en Joaquin Guiadanes e alá foise cun coitelo a casa do pai do raparigo , José Guiadanes cantos fillos tes ? Preguntou Faustino todo enfurecido , teño catro Faustino , porque mo preguntas ?
Porque a partir de hoxe conta cun menos ! E así foi polas casas dos demais preguntando e respondendo aos seus respectivos pais.

Durante uns días os da trastada trataban de non atoparse polos camiños con Faustino , ata que os veciños ían convencéndoo de que os deixase en paz , que eles non facían esas cousas , que eran de boas familias e non se lles ía a ocorrer semellante tal cousa.

Así Faustino foise convencendo e cando aos poucos días atopábaos pola parroquia comentáballes : Seguiredes sendo amigos meus ! Porque xa sei quen me fixo iso : foron as almas do outro mundo.
Uns meses antes de falecer estiven na casa de Joaquin Guiadanes, mentras tomábamos un viño recordoume esta historia , unha historia que Juan o taberneiro tamén tema contado en vida fai muitos anos.

CONTOS NA LAREIRA (4)

AS CENCERRADAS

ESPERÁBASE QUE AS VIÚVAS QUEDARÁN RECLUÍDAS NA CASA , CULTIVANDO A MEMORIA DO DEFUNTO , E SE NON , REPUDIÁBALLAS SE DECIDÍAN CASAR POR SEGUNDA VEZ.

ESCOITAME EN RADIO EME :

AS CENCERRADAS de Juan Jose Esperon Recarey #np en #SoundCloud

https://soundcloud.com/juan-jose-esperon-recarey/as-cencerradas-1

Hoxe gustaríame lembrar convosco , un ritual nupcial que estivo moi arraigado noutros tempos , hoxe en día practicamente atópase case esquecida. Esta constume sería actualmente impensable hoxe en dia, poida que nalgún pobo remoto póidase dar algunha mostra.

Estoume a  referir á Cencerrada, un fenómeno social para defender a moral tradicional en aqueles tempos.

Convén saber a que nos referimos cando falamos de Cencerrada :
Ruído desagradable que se fai con cencerros , cornos e outras cousas para burlarse dos viud@s as primeiras noites das súas vodas .
A Cencerrada segundo estudos realizados vén lembrándose xa desde o século XVIII , e aparece ligada ao matrimonio .
Podíase realizar unha cencerrada a aqueles noivos que celebran a súa voda e non convidan os seus familiares , amigos e veciños a unha comida festiva , co seu baile , facendo festa , é dicir se non facían partícipes aos seus achegados á súa voda , estes montábanlle unha Cencerrada.
Pero quizáis a que máis lembramos nós é aquelas cencerradas que se lle realizaban aos viud@s que casaban de novo , antes considerábanse ” ilegais ” e a cencerrada convertíase nunha ridiculizacion agresiva contra esa unión que transgredía algunha norma que daquela non estaba ben vista.
Resultaba aínda máis susceptible cando a cencerrada producíase cando os noivos había unha diferenza de idade considerable, especialmente si o noivo era un rico viúvo entrado en anos que se unía cunha muller xoven.

Na peza teatral de Castelao : OS VELLOS NON DEBEN DE NAMORARSE, alúdese as cencerradas cando un vello casa con unha muller xoven :

¡ Ela casouse cun vello, non sei qué estaba pensando ! O vello, funga que funga, toda a noite está fungando.

Dime casadiña nova, cómo che vai de casada, o teu home está mui vello, non che sirve para nada. Aunque te vexo casada, eu non che perdo o cariño, que vas a quedar viuda e podo casar contigo.

NOTICIA EN UN XORNAL DO ANO 1894

El Correo de España, 18 Noviembre 1894

¡QUÉ BOLADA ! En Cerponzones (Pontevedra) se han casado una viuda de 70 años y un soltero de 34.

Ante estes casos algúns veciños reuníanse á noitiña , achegábanse á casa dos noivos e provistos de cencerros , cornetas , cazos , cacerolas , tixolas, latas , potas , testos, sachos, eixadas, fouces e gadañas….e todo aquilo que servise para facer ruído. Así comezaba durante varias noites o que coñecemos por Cencerrada.

As que peor o pasaban eran as mulleres viúvas , a oposición social á reincidencia matrimonial das viúvas  (sobre todo en lugares pequenos , como a nosa parroquia), parecía que elas tivesen que pagar a culpa pola morte do seu marido (con anos de loito e sen poder asistir a festas).
Doutra banda estaba a Igrexa, que non vía con bos ollos unhas segundas nupcias, pois as denominaban HONESTAM FORNICATIONEM e SPECIOSUM ADULTERIUM. Lembrarvos que estas cencerradas non eran exclusivas da nosa contorna , senón que en moitos países europeos realizábase algo similar.

Os amores de vellos con mozas, ou de vellas con mozos, nunca estiveron ben vistos na nosa sociedade tradicional galega, moi conservadora como ben sabemos. As murmuracions contra este tipo de relacións estaban á orde do día, estas relacións que estaban fóra dos límites razoables do típico matrimonio ían dirixidas as cencerradas, queríase dar deste xeito que había que preservar as normas morais de convivencia, así que aqueles viudos e viudas que volvían contraer segundas nupcias ou aquelas parellas que a diferenza de idade era considerable eran o principal branco das críticas dos mozos do pobo, que se facían como unha especie de policía gardiá dos bos costumes da nosa parroquia.

Para iso, estes mozos practicaban a censura destes casamentos satirizando e burlándose por medio das cencerradas, que dependendo dos lugares da nosa GALICIA tamén eran coñecidas como Chocallas ou Cornetadas.

Aínda teño recordos daquel ruído infernal que por medio de cornos, tixolas vellas, caldeiros, cencerros e diversos obxectos similares escoitaba polas noites preto da miña casa, un día tras outro e así durante un meses….jajaja, hoxe en día hai quen protesta porque tocan as campás, canta o galo ou entra pola fiestra o cheiro a abono, jajaja, quería velos eu estar escoitando noite tras noite a cencerrada o carón da súa casa, jajaja.

E ademáis do ruido, escoitar tamén aquelas coplas mordaces e alusivas cara aos recentemente casados que de cando en vez lle cantaban.

Segundo as miñas investigacións xa se aludía á celebración de cencerradas contra os que se casaban sendo vellos alá polo ano 1690 e no século XIX estaban aínda moi arraigadas por todo o noso territorio galego, chegando ata as décadas dos 60, isto era debido a que a sociedade galega daquelas épocas tiña unha moi mala consideración cara a estes matrimonios, sobre todo cando se trataba de mulleres. Por conseguinte o que se esperaba naquela sociedade era que as mulleres viudas quedasen recluídas en casa, recordando a memoria do defunto marido e si non era así, repudiábase si chegaban a casarse ou xuntarse por segunda vez.

Que dicir dos códigos penais españois, sobre os anos que van do 1850 ao 1900 sinalaban, cando se celebraba este tipo de matrimonios, un prazo preceptivo para que unha muller que quedaba viuda puidese volver casarse, que de contravenir os códigos, seria sancionada severamente. Non era así para os homes viudos, o propio código penal gardaba un silencio significativo.

Dentro destes matrimonios, onde as relacións de vellos con mulleres moito máis novas, sucedían en ocasións claros intereses socioeconómicos, aquelas mulleres que por diferentes motivos non conseguían acceder ao matrimonio e tamén as viudas, non dubidaban en ter relacións con homes de maior idade, normalmente cunha boa posición económica, para así garantirse a subsistencia, incluso buscando o xeito de procurarse un fillo que puidese no día de mañá sostelas e coidalas cando se achegase a última etapa da súa vida, isto era comprensible nunha época onde tiñas poucas posibilidades de supervivencia ao chegar a maior soa. Pero a sociedade galega tradicional nunca vía ben estes matrimonios, así que non lle quedaba máis remedio que ser o branco de sátiras e de burlas a través das cencerradas.

Unha das cousa que máis alporizaba aos veciños era cando unha parella levaba a súa relación en segredo, a que se montaba cando se descubría que habían casado ! A Cencerrada iba ser soada !

Unha de tantas que tivo lugar na parroquia foi cando ó enviuvar casou unha muller co irmán do difunto ! Durante uns dias varios veciños encargaronse de estudar o lugar donde vivían, preparando todo a conciencia, organizándose e distribuíndose as tarefas de cada un, cando chegou o dia, cada veciño sabía donde colocarse, uns detrás dos penedos, outros detrás das árbores ou nas polas…foi soada !

As reaccións dos afectados dependía do carácter de cada un, había quén pechaba a porta e as fiestras a cal e canto, e ter paciencia, muita paciencia…

Había outros que dado o seu temperamento non aguantaba e salian coa escopeta, outros tomaban a decisón de marchar por uns dias para a casa dos seus parientes e deixar que fora a cousa esquecendo, pero en algúns casos cando volvían de novo a súa casa o barullo estaba montado de novo…

Tamén en algúns momentos os perxudicados ou veciños que non podían dormir debido a tanta Cencerrada, chamaban a Garda Civil, sempre había no grupo un veciño encargado de dar aviso da chegada da autoridade, un exemplo que encontrei nun artigo sobre as Cencerradas, escrito por Xabier Castro e Maite Bouza, unha copla que se empregaba para avisar da chegada : Ay, amigos, compañeiros, tede moito coidado, que veñan pola carretera, os do gorro atravesado…

CONTOS NA LAREIRA (1)

NUNCA TE ESQUEZAS DE ONDE VÉS , NIN DE ONDE ERES.

“O MISTERIO DO BALDE DE AUGA”.

Botando de novo a vista atrás , volvo á miña nenez de novo , aquela nenez de cando o loito gardábase durante moitos anos , se trillaba na eira , íase lavar ao río , e íase cos baldes para buscar a auga á fonte…
E hoxe vénme á memoria unha historia que vos vou a relatar.


Antes quería facer un repaso sobre como eran aqueles tempos na nosa parroquia , de como era a vida de algún dos nosos veciños e dos nosos antepasados .

Entón a vida dos nosos antepasados viraba ao redor da actividade agrícola fundamentalmente, no campo sempre se vía á muller co seu marido , sementando , no cortello , soamente separábaos a vaca , él por unha banda suxeitando a vaca , ela polo outro ordeñándoa , na horta , xuntos tamén recollendo as hortalizas , apenas se separan , realizan a maioría dos seus quefaceres os dous xuntos.


Ao chegar a noite , os dous reuníanse enfronte ao seu lareira , mentres ceaban , o home atopaba na súa muller a fiel conselleira , na cal busca consello para a venda dalgún animal , colleita , o de facer un arranxo , comprar algún aparello etc. , van facendo un repaso ás cousas que teñan pendentes.Era tamén frecuente que se daba o caso de que o marido estivese emigrado , entón o protagonismo da muller facíase máis ostensible


No seu traballo de labradora , esgotado o seu esforzo corporal pola realización das faenas diarias do campo , comeza á noite , sentada xunto ao lume da súa ” lareira ” outro traballo : o poñer a súa intelixencia para traballar .A venda da vaca na próxima feira , o pago da contribución que aprema ; un preito cun veciño , os traballos para o próximo día ….todo iso vaino examinando e resolvendo , é a cabeza de familia .

A muller daquela época , entre a que inclúo á da anécdota que vos contarei máis adiante , é unha muller cun carácter moi definido , moi semellante á muller irlandesa ou á bretona.


De ollos grises , azuis ou castaños, co seu rostro ovalado que serve de marco a uns cabelos castaño claro . A súa cara branca e fina , pois o sol que temos non as maltrataba e a humidade constante do clima mantiña a súa frescura.


Era muller de corpo recio , aplomada e de osamenta sólida e cadrada , os seus nocellos e muñecas grosas , de mirada apagada e andar lento.
Mui observadora e á vez reflexiva , aínda que algo supersticiosa pola súa orixe celta.A súa indumentaria non variaba moito de vela como a maioría das súas veciñas , aquelas medias grosas de lá , un refaixo de bayeta ou pano que dá volta ao corpo de cintura abaixo , delantal de pano máis ou menos fino , que cinguido á cintura caía sobre o refaixo.A cabeza cuberta cun gran pano , anudado en longo lazo e de calzado era frecuentemente as zocas.


As vivendas dos máis humildes demandaban con urxencia arranxos de todo tipo polas condicións en que estaban. Normalmente na planta baixa , que polo xeral tiñan pouco máis de catro metros de fachada por outros tantos de fondo , era onde se atopaba a lareira , ou sexa o fogar onde se facía a comida , un lugar cun pequeno ventanuco , con pouca entrada de luz , que facía un lugar escuro que case non se vían os que alí habitaban , ao fondo un lugar habilitado como habitación dos nenos , e comunicando co fogar unha cuadra pequena onde se atopaba a vaca , que á súa vez facía de calefacción da casa.


Unha escaleira de madeira conduce ao piso superior , non moi alto , é onde se atopa a habitación de matrimonio , e nalgunhas das casas nin piso superior tiñan .Despois habían outras casas con maiores dimensións e mellores condicións , sólidamente construídas , normalmente de pedra de granito .Tiñan o seu alpendre onde se gardaba a leña , o carro , os instrumentos de labor etc.O que era pouco frecuente era o retrete , e se algún o tiña era moi deficiente , normalmente atopábase no piso superior e comunicaba directamente coa cuadra da vaca.Os traballos no campo eran continuos , así era que había pouco tempo para dedicarllo ao arranxo da casa , e non digamos se o marido ou os fillos maiores estaban emigrados , a muller era a que soportaba todo .




O seu tempo de traballo consumía horas de mañá e parte de noite , sementar , abonar , a recolección dos cultivos , o coidado do gando , non había horas de descanso. En calquera momento podiamos escoitar como pasaba polo camiño o carro co seu característico chirrido camiño do monte, seguramente conducido por unha muller , en dirección da cachada onde ía recoller a descomunal carga de toxo cortada polo seu pai. Pero tamén podiamos ver como os nenos con só sete ou oito anos xa se encargaban de levar as vacas ao pastoreo , mentres as nenas un pouco máis maiores podíalas ver cunha enorme carga de herba na cabeza , subindo lentamente polo empinado camiño cara á Mean aínda teño eu recordos de ver a máis dunha. Mentres en casa os máis pequenos encárganse de avivar o lume , é que non importaba a idade , todos tiñan a súa función , todos traballaban.




Polas mañás e tamén á noitiña se ordeñaba a vaca , o leite viñanno a recoller ou se levaba a un punto determinado de fácil comunicación para entregala á leiteira , algunhas veciñas eran elas mesmas as que baixaban á cidade para vendela. Por suposto que non me esquezo do porco e as galiñas que non faltaban en casa de ninguén.




Durante o ano adoitábase acudir ás feiras de gañado un par de veces polo menos , para ir vender ou comprar algún becerro ou un porco e unhas cantas galiñas , todo dependendo da necesidade de cada casa. Moitas familias estaban compostas por unha unha media duns seis fillos , pero tendo en conta a intensa emigración , case sempre faltan un ou dous fillos maiores , e en ocasións como dixen anteriormente, o pai.  Ademáis de quedar a muller á fronte da casa e da explotación agrícola , ás veces atopámonos que teñen que compartir o traballo do campo cos coidados da lactancia. Eu , como tantos outros nenos e nenas , andabamos metidos nunha cesta de vimbia e xogando coa terra , sen ter moita atención por parte dos nosos pais que estaban enfrascados na faena . De todas as maneiras os nenos salian fortes, máis aínda que polos coidados , pola vida ao aire libre. O leite , o pan de millo e o caldo eran os alimentos máis habituais para os pequenos durante os seus primeiros anos .



No plano da educación , os pais , mentres non fose época de traballos , enviaban aos fillos á escola , pois sempre eran necesarios para algunha actividade en que requirían a súa presenza e antes que ir ao colexio estaba o traballo de casa.En canto os nenos podían intervir en todas as faenas agrícolas, xa deixaban de envialos á escola. Eu aínda lembro o que algúns daqueles nenos tiñan que andar para ir ao colexio , e as molladuras encima e o frío metido no corpo , nin autobuses , nin coches particulares para achegalos había naqueles anos. En días de festa , as familias menos pobres comían pan de trigo , carne de porco , galiñas , arroz , café …e os homes afacían tomar ” caña” . Con respecto á roupa de vestir , a maioría encomendábaselle á modista da parroquia, se se podía o día da festa estreábase e despois de ir a misa e á verbena , esta roupa gardábase para a próxima ocasión . Non foi a primeira vez que cando íbamos a poñer de novo a roupa xa nos quedaba as sollas como se decía antes , e que vegoña pasabas cando ias con eles así ! , e agora ata está de moda ata levar os pantalons tan baixos que se che mira a raia do cú. Mentres as nais a base de remendos e parches ían arranxando os pantalóns , sufridores das picaduras dos toxos , arranxaban as camisas , saias etc. En canto á xestión , administración e contabilidade , case sempre era a muller a que levaba as contas e ata a iniciativa.Aínda que o marido non estivese ausente , non resolvía nada sen contar antes coa súa muller.


As reunións públicas que se mantiñan entre os veciños eran a maioría das veces en cruces ou prazas onde quedaban para falar de temas de interese xeral , como por exemplo na Praza da Estrela no lugar de Pidre.
Onde tamén se concentraba multitude de veciños eran nas festas , coa súa correspondente misa , a procesión dos santos da parroquia , con algún caso de devotos que por cumprir unha promesa ían detrás do santo de xeonllos , a tirada dos foguetes e o baile co grupo de gaiteiros. Despois a comida e á noitiña de novo subir para o atrio da igrexa onde se celebran as verbenas.

Non podía faltar na miña memoria as relacións sociais , unhas relacións que non sempre eran amigables , debido a que sempre se orixinaba algunha disputa por temas de lindes , servidumes , rendas , preitos por augas etc. E as rencillas e calados odios que sempre houbo , e ainda no tempo que estamos existen.Moitas destas discusións eran nas tabernas ou tendas de ultramarinos que existían daquela época ( xa habrá ocasión para falar desto en outro momento ) .

Ben , pois despois de todo isto , vou contarvos a historia que vos dixen ao principio…


Recordo que na maioría das casas da parroquia non había auga corrente nin pozo, as mulleres da parroquia desde nenas exercitábanse na arte de levar na súa cabeza o balde , ían e viñan á fonte que máis preto quédalle da casa .Co seu camiñar erguido , sempre con aquel porte elegante , debido a que tiñan que ir o máis dereitas posibles para que o balde non fose ao chan e así non ter que volver á fonte. Non me estraña que algunha delas , sendo tan xovenciñas , haberán desconxutado máis dun espinazo.



Unha vez , nunha comida familiar sempre xurdían os recordos , as anécdotas, o que me contaban os meus avós e pais que había sucedido facía moitos anos e que me quedaron grabadas na memoria.

A muller á que se refire dita historia estaba de criada duns parentes meus , no lugar de Pidre.

Ela tiña unha serie de obrigacións diarias , unha delas era a de coller o balde de auga e cruzar a estrada para achegarse á fonte que está situada practicamente enfronte á casa donde servía.

Pero houbo un momento que comenzou a suceder algo que non tiña explicación , o balde de auga que pola noite quedaba baleiro aparecía cheo á primeira hora da mañá seguinte.

Ninguén sabía como podía pasar iso , non daba crédito ao que sucedía día tras día . O que lle pasaría pola cabeza a toda a familia ! Preguntábanse uns aos outros se fosen á fonte , todos negaban o ir buscar auga , que eso era cousa da criada e ela negaba rotundamente que non se levantara a buscar auga de noite .Pero resulta que un día pasou algo que deu a explicación ao que estaba a ocorrer , algo que xa estaba a dar a pensar que era cousa de bruxas .E todo foi aclarado cando un día a criada levantouse dormida e diríxese desde a súa habitación cara á cociña , alí recolle o balde e ponllo á cabeza , coa misma abre a porta da casa e vaise en dirección a fonte.A criada realizaba esta operación de ir buscar auga á fonte nun breve espazo de tempo , de cinco a diez minutos cálculo eu .Todo esto sin que nadie se enterase , chegou a fonte e baixou o balde que levaba na cabeza , encheuno de auga e puxo de novo na sua cabeza.


Atravesou a carretera como tódolos días en dirección de novo para a sua casa e foi cando o entrar pola porta tropezou con algo que nunca antes lle había pasado , o balde caiulle por encima dela que a deixou empapadiña , foi cando despertou e tamén fixo que co golpe do balde o caer despertara a toda familia , imaxinaros a situación…Foron xunto a ela , axudaronna a levantarse , mostrábase desorientada e confundida cunha expresión na cara como de ausente , non sabía que facia ali tirada no suelo e toda mollada.

Era sonámbula…

A criada chamábase Carmen, era natural de Bueu, tristemente morreu moi nova.

Aínda na casa donde traballou a recordan cando andaba pola casa cunha almofada ao pescozo, e se lle oía dicir que levaba un carneiro…

Ou cando outra noite escoitábaselle : para cochero ! Que me matas o carneiro !




CONTOS NA LAREIRA (6)

O CAMPO DA ESTRELA , FESTAS , CELOS E VECIÑOS ENCONTRADOS

Non sei os anos que fará que ocorreu esta anécdota, pero o que recordo do que me comentaron foi o seguinte :

Sucedeu en Pidre,  a casa de Tino O Americano e a casa de Joaquina estaban situadas un pouco máis atrás de onde están situadas a día de hoxe, unha pequena praza conformaban esas duas casas e as outras que estaban situadas naquela contorna por aqueles tempos, esta praza ou lugar denominábase O Campo da Estrela, non recordo exactamente o porqué de denominarse así, poida que por ser o lugar máis alto de Pidre é mais cercano as estrelas…

Era un punto de encontro dos veciños do lugar, reuníanse e compartían os seus momentos de descanso despois da dura xornada nos seus labores de campo.

Lugar do Campo da Estrela , situado en Pidre

Alí no Campo da Estrela téñense celebrado algún que outro baile , como se facían tamén  por outros lugares da parroquia naqueles tempos . Uns bailes onde acudían veciños de toda a parroquia, dando a lugar nalgúns momentos a piques entre os máis novos daquel momento, seguramente daquela había taberna cerca, ou si non os homes levarían a bota de viño, e claro o viño en certas cantidades…xa se sabe.

Foi un día destes de celebración cando sucedeu un feito que deu que falar na parroquia e que supuxo unha época de inimizades entre os veciños da Meán e Pidre.

A festa comezara e uns mozos de Meán baixaron ata Pidre para botar uns bailes, algún deles xa tiñan os ollos postos nalgunha das rapazas que por Pidre vivían , pero o que estaba previsto ese día de ser unha noite de algarabia e cantos e bailes volveuse todo o contrario por culpa dos celos.

Un dos mozos de Meán achegouse locamente atraído por unha das rapazas, que alí estaban acompañadas das súas nais, para botarlle uns bailes. Pero esta lindeza de muller tiña un galán, que vivía precisamente porta con porta , rapidamente pároulle os pés ao devandito veciño de Meán, non podía cos celos ver como querían arrebatarlle á súa moza.

Como ninguén puido remedialo a cousa chegou ás mans e todo terminou a golpes entre os de Meán e os de Pidre .

Estas disputas e seguramente algunha que outra máis deu lugar a unha situación en grao sumo curiosa e que ninguén se pode imaxinar que puidese suceder no día de hoxe. No camiño que hoxe en día vén saír a Pidre ( á beira da casa de Milagros ) sucedeu que unha mañá apareceu devandito camiño pechado. Si, os veciños de Meán que tiveran problemas cos de Pidre decidiron cortarlle o paso e non deixarlles pasar por ese lugar.

Nunha gran pedra que había alí nun dos muros fixéronlle dous buracos e colocáronlle unhas trancas , impedindo así desa maneira o paso.

Como podedes imaxinar o balbordo fué impresionante , non se como acabou o asunto , pero supoño que as cousas volveron ao seu rego en pouco tempo.007