CONTOS NA LAREIRA (18) OS BOIS NON ANDAN

O meu avó tiña unha toxeira a pouca distancia do Muiño da Veija, un pouco mais adiante do Muiño do Caeiro. Un día contoume un feito que quería compartir contigo Juan.

-Son todo oídos, conta.

A min gustábame estar co meu avó, pois sempre me contaba algún feito, algunha lenda ou suceso que me ía a sorprender. Unha tarde, estando el debullando o millo debaixo do hórreo, estábamos de paso vendo para as vacas que estaban en fronte nosa, aínda non as metéramos na cuadra. De súpeto o meu avó mirou para min e díxome :

Rapas, conteiche algunha vez un suceso que nos ocorreu cos bois preto do Muiño da Veija ?

– Non avó, non me contaches, que pasou ?

Sendo eu un neno, acompañaba ao meu pai e ao meu avó a buscar toxo co carro, cando chegamos á altura da Rons cruzámonos cunha muller, saudámola, falamos un intre nada mais e un pouco máis adiante, queres ver que os bois paráronse, non había maneira de seguir, ás suas patas parecían estacas.

(Naquel tempo na nosa casa tiñamos bois, algunha vaca tamén, pero traballábase máis cos bois, meu avó seguiu falando…)

– A cousa foi que os bois non había forma de que andasen, nin para adiante nin para atrás, meu pai e meu avó andaban turrando con eles, déronlle uns vareazos, ata baixaron todos os santos pero non había xeito chico, non se movían. Ata que apareceu por alí unha muller e véndoos que estaban a turrar cos bois, achegouse a nós e mirando para meu avó, díxolle :

– Bos días, seica os bois non se moven, parece que non teñen muitas ganas de traballar ?, mirade unha cousa, vós ao vir da vosa casa, chegastes a cruzar con fulanita ?

Pois si, si que cruzamos con fulanita e estivemos falando con ela.

– Pois enton os bois non se moven porque teñen o Mal de Ollo, esa muller eche o Demo !

O meu avó contábame a historia coma se estivese vivíndoa nese momento, daquela tería doce anos, seguiu contándome :

Entón a señora achegándose a min, colleume a boina, que por certo era a primeira que tiña na miña vida. Cando ma quitou, preguntoume si a boina estaba bendecida, contesteille que si, que había estreado polo Patrón.

Seguidamente pasoulla pola cabeza os animáis, por diante, por detrás, por abaixo, resumindo, pasoulla por todo o corpo aos bois, mentres facía iso ía dicindo un ensalmo :

Jesús, José e María, pon a túa man que eu despois poñerei a miña.

Dous fixéronche o mal e tres hancho de quitar, que son as tres acodes

da Santísima Trinidad: Pai, Fillo e Espírito Santo.

Si antes houbese nado Cristo, este mal non o vimos;

que morra o mal e viva Cristo, que así o manda o noso Señor Jesucristo.

Ao pouco tempo os bois comezaron a andar de novo e puidemos ir a polo toxo.

Cando ían de volta a casa, meu pai e meu avó só falaban do sucedido, daquela muller xa tiñan escoitado facía un tempo que seica lle botara o Mal de Ollo a unha veciña, esa xente que teñen esas propiedades, tanto o fan cos seus semellantes que cos animais, pero eles naquel momento non se habían decatado, ao chegar a casa o primeiro que fixeron foi poñer unhas ramas de loureiro bendecido nas cuadras.

Este suceso sucedeu no ano 1916.

O CALLEIRO, OU COMO LEVANTAR O ESTÓMAGO.

Fai un feixe de anos que acudín a unha “levantadora” de estómagos.
Tal como volo conto, sempre fun algo delicado do estómago, isto vén de herdanza recibida por parte do meu pai, dita herdanza certo tamén é que xa lla pasei aos meus fillos.
O caso foi que ao pouco tempo de casarme coñecín unha señora que tiña relación directa de parentesco coa familia da miña dona e dedicábase a levantar estómagos.
O meu novo estado de casado, vivindo na casa dos meus sogros, era excelente, prácticamente non realizaba aqueles esforzos físicos aos que estaba habituado facer na Rons, nas labores do campo é na granxa de porcos que tiñamos de fai anos, no meu traballo tampouco tiña que facer demasiados e os únicos esforzos fora do habitual era cando ía xogar a fútbol sala, aí si que había que esforzarse un pouco, o meu posto era de porteiro.
Comecei ao cabo dun ano de casado a ter problemas estomacais, trastornos dixestivos que me producían dor de cabeza, pesadez, dixestións difíciles de facer, cansazo…tomaballe infusións, poñíame faixa, non había nada que me acougase, decidín ir ao médico e seguín as súas instrucións, pero os días pasaban e non vía melloría, o que notaba era que cada vez tiña máis mal humor.
Unha noite a miña sogra vendo que levaba uns días que me ía para cama sen cear nada, comezou a comentarlle á miña dona que porque non falabamos coa señora aquela que se dedicaba a levantar o estómago.
Jose non va querer ir, él no cree en esas cosas.

-Tu coméntaselo, total por probar no le va hacer ningún mal, anda díselo, que no sé qué me da verlo así, yo conozco gente que tenía los mismos síntomas y fueron a ella, y les solucionó el problema.
Bueno, se lo diré.
Mary convenceume, non lle custou moito, eu estaba farto daquelas molestias, e por probar…que non fora.
Chamouna por teléfono e comentoulle o que me pasaba, ela alén do teléfono contestoulle que xa lle parecía a ela de que a última vez que nos viu doulle a impresión de que eu non estaba nada ben :
Jose ten o estómago caído, ten o Calleiro*.

( A medicina ten outra denominación: Ptosis do estómago).

*O Calleiro, de callos, nome vulgar co que se coñecía ao estómago entre os nosos antepasados, relacionábase coa caída do estómago, moita xente acudía ás levantadoras para someterse ás prácticas de estas mulleres que levantaban e levaban ao seu sitio as visceras abdominais, as cales estaban desprazadas do sitio que Deus sinaloulles.
Dependendo da parroquia, os procedementos que se utilizaban variaban, nun principio a palpación, para ver si as vísceras estaban no sitio debido, facíase en todos os lados, pero despois cada unha tiña para facer os seus remedios os seus líquidos, substancias, obxectos é ensalmos varios.
Voume a centrar no que me fixeron a min, o cal estaba baseado en como o facían no barrio da Moureira, recollido no libro La Medicina Popular en Galícia.
A levantadora á que fomos vivía preto do barrio da Moureira, ela xa herdara da súa nai e da súa avóa o tratamento que recibín eu aqueles días.


SOMÉTOME AO TRATAMENTO

O primeiro día que fomos xunto a ela falounos do que me estaba pasando, díxonos como o solucionaba e os días que tiñamos que ir.
Así que me puxen nas súas mans, durante tres días tiven que ter sobre o ventre “ o radallo” (sebo) dun carneiro. Devandito radallo fora mollado nunha infusión de manzanilla feita en leite. Cando fun a que mo quitase, logo de tres días con el encima, comezoume a embadurnar cunha mestura de aceite, ruda, artemisa e romeu, estendíao en forma de masaxe, comezando nos lados e cara ao centro.
Mentres estaba dándome o masaxe, ía recitando un ensalmo, que case non escoitaba, pero púideno conseguir grazas ao libro que fago anteriormente referencia, dicía así :
Home bravo, muller mansa, manta de fento, manta mollada, levántame o Calleiro como Deus manda. Un Padre Nuestro é un Ave María, por intersección dá Virxen María.
Isto facíao sendo noite, durante nove noites seguidas estiven indo, logo de realizarme o masaxe para ir levándome o Calleiro ao sitio, despois de dicir o ensalmo deixábame todo aquel rustrido e pasábame uns trapos todo ao redor, tiña que moverme o menos posible, nin andar a subir costas e se fose posible tampouco subir as escaleiras e si non había máis remedio tiña que subilas moi amodo.
Foron uns días nos que tiña que procurar non moverme moito, nin na cama…aínda así a mañá seguinte o romeu, a ruda e demais especies estaban unha gran maioría esparcidas pola cama.
E bueno, fun mellorando, a verdade é que si, non sei si foi debido a este tratamento, pero do que estou seguro é que mal non me fixo ningún.

CONTOS NA LAREIRA (17) UNHA ALMA EN PENA


Canto se bota de menos aos avós ! Cantas historias leváronse con eles !
Uns días atrás chamoume por teléfono un veciño, lera un dos meus relatos relacionados co Mal de Ollo.

-Juan, eu teño algo que contarche, é un feito que me contou directamente a miña avoa e non houbo intermediarios que puidesen tergiversar o acontecido, contoumo sendo eu un neno, quero que o saibas ti e todos os que seguen os teus relatos.

Quedamos de vernos na biblioteca, así que vímonos ali, sentámonos e JM comezou a recordar…

Os meus avós tiveron ao longo de moitos anos xente da parroquia que lle traballaban as leiras, coidábanlles os animais etc. unha vez, sería a finais dos anos sesenta, unha criada que tiñan naquela época levaba un tempo en que polas noites recibía a “visita” da súa nai, falecida uns anos antes.
Durante unhas cantas noites víñalle sucedendo o mesmo, era chegar a hora de deitarse e ao pouco tempo de quedar durmida sentía algo na habitación, cos ollos pechados pero xa esperta, notaba que non estaba soa naquela habitación.
Unha imaxe dunha muller albiscábase aos pés da súa cama, era a da súa nai, falecida uns anos antes.
Algunha vez a criada escoitara de boca de varios veciños que aquelas almas do purgatorio que estaban pasándoo mal viñan visitar aos seus familiares, ás veces en forma humana, outras en forma de abella ou de bolboreta, facíano para pedir que rezasen por ela.
Véndose nesa situación a criada non sabía que facer, non o quería comentar con ninguén por aquilo do que dirían. Decidiu poñer unha ofrenda no cruceiro que hai situado preto da Ponte Malvar, daquela aínda tiña o peto de ánimas. Ao deixar a ofrenda quedábase alí, a pé do cruceiro e rezáballe, o mesmo facía ao meterse na cama, pero ao pouco tempo de quedarse durmida de novo aparecíaselle a súa nai.
Ata puxo na habitación unha espiga “especial” que tiña colgada nunha esquina da lareira, si, unha espiga que tiña pegada a ela vários fillos, alguén as recorda ? Usábanse de amuleto sanador, hoxe en día prácticamente xa non se atopan ningunha cando é a época da súa recolección.
Cando era día de misa, acudía a acender unha vela, trataba por todos os medios buscar unha solución para que aquela alma en pena descansase en paz é ela tamén.
Pero nada diso fixo o efecto desexado, todos os días pola mañá e á tardiña ía ata o cruceiro, rezaba as súas oracións, na súa casa tamén, pero a súa nai seguía aparecéndolle, ela estaba abatida, non durmía, tantas noites así comezaron a facerlle efecto, non aguantaba máis.
A avóa de JM comezou a darse de conta que algo lle sucedía a aquela moza, vía que cada vez estaba máis delgada e ademáis moi nerviosa.
-Que che sucede, véxoche dun tempo para acó que non comes e que estás nerviosa, cóntame que che pasa.
– Nada señora, nada, non me pasa nada, cousas miñas, sen importancia.
– Non che creo, levo días observando que no canto de entrar na túa casa diríxesche ao cruceiro da Rons e hai quen me dixo que che viu tamén rezando no mesmo lugar de mañá, moi cedo.
– Señora, non lle quero mentir, é verdade que vou ao cruceiro, pero son cousas miñas , xa me pasarán.

A avóa de JM deixou de preguntarlle, non quixo insistir, nin meterse máis a fondo do tema, deixou que pasasen os días a ver que sucedía.
Logo de pasar uns días, a señora notaba que a criada seguía igual ou peor, só lle dixo que contase con ela para calquera cousa que necesitase, cando ela quixese, pasaron uns días e a criada xa non podía máis :
– Hai señora, teño que dicirllo, non aguanto máis, vaime a dar algo si non llo conto.
– A ver filliña, cóntame que che pasa, algo bo non é, véxoche que cada día vas a menos, conta.
– Señora, dáme vergoña, e se cadra se vai rir de min e non me vai creer.
– Anda, senta, conta que che pasa.
– Pois, resulta que cando me meto na cama ao pouco tempo de quedarme durmida comezo a notar que hai algo na habitación, que non estou sola, e cando abro os ollos vexo aos pés da cama á miña nai, si señora, vexo á miña nai.
– Ai ! meu Deus ! Que me contas ! Encomiado sexa ou señor ! Pero ti sabes o que dis ?
– Si señora, non lle estou mentindo, por iso vou ao cruceiro e rezo, pola mañá e pola tarde, acendo duas velas na igrexa, teño unha espiga con fillos na habilitación…pero nada, nin descansa a súa alma, nin descanso eu, xa non sei que facer.
– Mira, tranquilízate, esta noite vou durmir contigo, imos durmir xuntas, a ver que sucede, quero ver que o que dís e verdade.
– De verdade señora ? Vai facer iso por min? Grazas señora, grazas, non sei como pagarlle, eu non vivo en min.
Chegou a noite e fóronse andando a casa da criada, por certo, aínda é hoxe o día que ainda quedan algúns restos daquela casa en pé. Foi chegar e meterse na cama, xa que xa viñan ceadas, así que encomendándose aos santos que tiñan máis devoción fóronse quedando durmidas esperando a aparición…
Pero non, pasaron as horas e non houbo nada de nada, durmiron toda a noite, e ao día seguinte igual que o día anterior…
– Hai señora, non me vai a crer, xúrolle que cando durmo soa aparécelleme a miña naiciña.
– Mira, estateme tranquila, que che creo, esta noite vas durmir de novo ti soa, si che aparece a túa nai de novo, entón recoméndoche que vaias xunto ao cura e pídaslle unhas misas pola súa alma que debe estar sufrindo no purgatório, faime caso.
Esa mesma noite a criada volveu ter a imaxe da súa nai aos seus pés, sentía que algo lle pedía e decidiu facerlle caso á súa señora, á mañá seguinte foi a visitar ao cura, encargoulle unhas misas.
A raíz de acabar as misas encargadas, aquela alma en pena deixou de molestala, nunca máis volveu visitala.

CITAS LITERARIAS (17) EVOCACIÓN PONTEVEDRESA DE DOUS MARZOS MEDIEVAIS.

Con motivo da celebración do milenario da parroquia, Xosé Abilleira Sanmartin publicaba en Pontevedraviva…

Resulta moi vizoso este ano 2019 en citas históricas para Pontevedra. Evoco un par de efemérides de interese en relación coa nosa época medieval, que serven asemade para lembrarmos que temos unha historia propia, moi definida, extraordinaria, que debemos coñecer, fronte ás tentativas de negárennola, ben silenciándoa ou desconfigurándoa .

O Reino de Galiza acadou unha dimensión política e cultural evidente, moi marcada nos séculos XI, XII e XIII:  nos parámetros do apoxeo feudal o seu desenvolvemento e centralidade é  evidente, tanto a nivel interno como internacional, en todos os ámbitos. O noso Reino, en certo grao continuador dunha longa e moi definida liña na que destacara a Gallaecia romana e logo o reino suevo, contribuiu a configurarnos como pobo e a sentar alicerces cos que explicármonos  a posteridade e mesmo a definírmonos hoxe.  De aí a necesidade e utilidade de sabermos de onde vimos para un país como o noso, que aspira a ser lexitimamente dono do seu presente e do seu porvir. Isto enriquécenos, sen dúbida.

A primeira mención, do 30 de marzo de 1019,  é o grande inquérito (“exquisitio magna”) do rei Afonso V para poñer en claro os dereitos e privilexios da igrexa de Santiago (daquela, de Iria, co prelado Vistruario)  en relación coas terras e conmisos, nuns momentos de bastante confusión e descontrol sobre as propiedades.  Este documento, conservado nos Tombos compostelanos, moi ricos en documentación sobre o Reino, recolle a nosa toponimia máis próxima: entre os termos,  aparécenos Cerponzóns (<Serpenciones). Polo tanto, un milenio de historia que celebrar! Parabéns!

A segunda é doutro marzo, o 18, de 1169, nove meses antes da concesión do foro de Pontevedra por Fernando II e a raíña Urraca. Refírese á doazón que este mesmo monarca fai do castelo de Cedofeita, en Lérez,  ao arcebispo compostelán  Pedro Gudestéiz:  unha pequena fortificación, estratexicamente situada como atalaia  de vixilancia do camiño a Santiago, xa construida  en tempos do bispo Sisnando canda as incursións normandas –polo que se di-.  Este documento conservado tamén no mesmo fondo có anterior rexistra un marabilloso tratamento  literario. No contexto das contendas  territoriais entre o citado Fernando  e Afonso de Portugal, lemos un texto que, con certas claves narrativas presentes xa na historiografía clásica e igualmente en autores medievais, nos conta de modo milagreiro e enxalzador a intervención do apóstolo Santiago (“beatissimus”, di) en axuda dos soldados do rei galego. Estes, para asediaren  e recuperaren o castelo en poder dos portugueses, vense axudados providencialmente  e así, vencendo tanto  a difícil orografía do lugar como a crueza do mal tempo, conseguen penetrar e ocupar o sitio, unha vez que o raio fulminara “divinamente” a torre (“turris Castelli, fulmine percussa, cecidit”) e, como consecuencia,  morreran os seteiros e sentiran pánico o resto das tropas de Afonso Henriques. Un tan atractivo relato amósanos a grande  formación “retórica” e estilística da chancelería real do noso Reino. Pedro de Ponte, o notario que escribe, sen dúbida, contaba con importantes  coñecementos sobre isto, polo que se evidencia no texto. A 850 anos vista, paga a pena saborearmos esta alfaia.

Así que este par de documentos sinalados representa unha espléndida mostra sobre o noso tempo medieval, de tanto interese. Para Cerponzóns e Lérez, para Pontevedra, son textos dunha grande valía, con moito significado. Unha ledicia saborealos! Para un pobo como o noso, que se sente artífice do seu presente e comprometido en construír un futuro mellor, ten que ser motivo de orgullo  coñecer  unha historia tan fascinante como a que temos. Un pobo con historia é un pobo con esperanza.

Xosé Abilleira Sanmartín, 31 MARZO 2019

OS SÍMBOLOS DOS PANTEONS DA PARROQUIA.

Si damos unha volta polo noso cemiterio podemos observar que algúns dos panteons teñen diversos símbolos na parte alta dos panteóns.
Seguramente moitos de nós non nos paramos a pensar o porqué nun panteón colocáronlle un estilo de cruz, a outros anxos, santos noutros etc.

A morte para a relixión cristiá significa o fin e principio, falecemento e vida, esperanza, mellor vida…é por iso que sempre están presentes as flores, adornarmos os nosos panteons con flores de diferentes variedades e de diferentes significados. Recordades os cipreses que había á entrada do cemiterio ? O seu nome, ciprés ( cupressus sempervirens- sempre verde,vivo).
O ciprés é o símbolo máis significativo nos cemiterios católicos, debido a súa lonxevidade e perennidade, cun tronco e follaxe alto, ascendente cara ao ceo : nexo de unión entre o ceo e a terra : afunde as súas raíces verticais na terra e elévase cara ao ceo.
Intentarei explicar ao meu xeito o significado dos símbolos que nos encontramos ao entrar no cemiterio…


CRUCES : É o máis universal de todos os símbolos e que se asocia directamente coa relixión cristiá. Nos nosos cemiterios a cruz que mais atopamos é a latina, cun só travesaño, pero temos alguns estilos mais, encontramos os seguintes :

CRUZ LATINA :dous brazos perpendiculares, dos cales o transversal é máis curto que o longitudinal.

CRUZ GREGA : formada por catro brazos de igual tamaño que se cruzan en ángulo recto.

CRUZ CELTA : A cruz celta está conformada por unha cruz convencional cristiá e un círculo rodeando o seu intercesión, esta data desde os tempos do cristianismo en Irlanda.

CRUZ DA VITORIA : é unha xoia do prerrománico asturiano, convertida en símbolo do Principado de Asturias.

ANXOS : representan aos mensaxeiros entre Deus e o home. Os anxos son os intermediarios entre a terra e o ceo: protectores do soño eterno, implorantes, acompañantes cara ao ceo. Seres alados, pois as ás significan espiritualidade. Do mesmo xeito que na terra os reis rodéanse dunha corte, os anxos son a corte do reino celestial. Máis, tamén son os mensaxeiros do Xuízo Final, anunciado a golpe de trompetas.

CAVEIRA E OSOS : simboliza a fugacidad da vida terrenal e critica a vanidad humana; así mesmo, fálanos da igualdade de todos ante a morte. A caveira con ás ou con ósos simboliza a alma que abandonou o corpo e diríxese cara á outra vida. É, en suma, o triunfo da morte e que tamén enlaza co concepto de Memento mori.

COROA : simboliza a vitoria sobre a morte e tamén o recordo permanente. Ligada á cruz, é símbolo de autoridade. A típica coroa de flores coa que se rende homenaxe e recordo aos defuntos, e adorna, esculpida, multitude de lápidas. Pero ben pode vir explicado polo círculo, a eternidade. Símbolo, tamén, do tempo: movemento sen principio nin fin, sucesión continua de instantes: recordo permanente. Cristo é o alfa e o omega: principio e fin de todas as cousas. O círculo, figura xeométrica perfecta, sen principio nin fin. Unidade con Cristo tanto na vida como logo da morte. Máis a coroa tamén é o nexo entre a realidade humana e o máis aló: o ser coroado relaciónase coa orde superior como premio, pois é un símbolo de carácter sagrado, vindo da orixe divina do poder.

OS LAURELES : simbolizan a gloria.

AS CRUCES DO NOSO CEMITERIO…Sen dúbida a cruz, espida ou con sudario, é o símbolo por antonomasia do cemiterio. A súa orixe é anterior ao cristianismo, pero claro é que cobra total relevancia na relixión a raíz da crucifixión de Cristo: glorificación do alma, perdón dos pecados, a salvación a través do símbolo do Redentor. A cruz é a intersección entre o horizontal e o vertical, o que a converte nun símbolo totalizador. A súa presenza está en todas as culturas, máis no cristianismo cobra a forza da unión do ceo e a terra, a reconciliación do Creador coa súa creación: o centro do mundo.

SIMBOLOXÍA CELTA. Tamén temos representación de símbolos basados nos celtas, algunha cruz e varios círculos, que o canteiro de turno doulle a súa forma.
A maioría dos pobos celtas mantiveron un contacto estreito co imperio romano. Isto fixo que moitos deles acabasen abandonando o seu orixen e convertésense ao cristianismo.

Tamén temos en moitos panteóns simboloxía relacionada con Cristo, a Virxe, as Santas e Santos…seguramente o dono do panteón mandou colocar por devoción.

CONVERSAS CON JUAN CASÁS (11)

Levaba un tempo que lle había comentado a Juan que quería quedar con él un día para falar do seu ofício, a súa resposta foi que cando eu quixese, así que me propuxen ir canto antes, pero motivos alleos impedíronme ir cando xa o tiña previsto un par de ocasións. Á terceira foi a vencida.

Juan, fálame do teu oficio, ti fuches un mestre no mundo da escaiola.
-Eu xa aprendín doutros, pasa, imos sentarnos.

Juan, son todo oídos, conta.
– Na época da guerra civil e uns anos despois non había xente que se dedicase a traballar coa escaiola. Tamén teño que dicir que a construción era a base de teitos de barrotillo, despois comezaron a botar falsos teitos de resilla, pero…
Todo dou un xiro de 180º cando se fixo a Escola Naval de Marin, si, ahí comenzou todo.
Para realizar a colocación nas edificacións da escaiola veu unha empresa madrileña especializad en escaiola, daquela época en Pontevedra non había empresas que se dedicasen a iso, había algunha que outra en Vigo e tamén en Santiago, pero poucas, en Ourense creo recordar que tamén había un par delas.
Con dita empresa chegou un encargado que sabía muito do tema de escaiola, o señor era de Madrid, que segundo teño entendido estaba traballando e estudando á vez para arquitecto, polo que eu escoitei, non me fagas moito caso, pero creo que si, que foi así.

Non me digas como, Joaquín, Rafael e Pepe O Ucha, irmán de Manolo O da Boca, foron os seus primeiros axudantes, tamén Tino O Mineiro, tamén recordo que tivo uns cuantos aprendices, un era de San Andrés de Xeve, de nome Avelino Casalderrey, que foi precisamente con este señor onde aprendeu o oficio mais tarde o teu cuñado Gonzalo.
O encargado madrileño, de apelido Arcantún, necesitaba máis obreiros, Joaquin veu á miña casa a buscarme, eu daquela vivía na Bouza, pero o meu pai díxolle que non, que me necesitaba para botarlle unha man nas faenas do campo e da casa.
Así que pasado un tempo, cando cumprira 16 anos, fun buscar traballo, do que salira, o primeiro foi de albañil, foi na empresa de Porfirio Diz, era o ano 1962 si mal non recordo, pouco tempo estiven alí, era todo unha rapazada, ademais pagaban pouco é non te tiñan asegurado…así que marchei a traballar para xunto un tal Casalderrey de Lérez, por certo, avó da escritora Fina Casalderrey, pero o encargado que tiña tampouco me convencía e pouco tempo durei con eles.

Despois estiven cun tal Ángel García Arosa, con el xa estiven máis tempo e ademais asegurado, comecei traballando nun edificio que fixemos na rúa Sagasta, esquina coa avenida de Vigo, recordo que estiven de axudante dun albañil que era un lideiras, non habia quen o aguantase, pero bueno, eu fun levándoo como puiden, así foi como comecei a colocar ladrillo, dar llanas…daquela tiña 18 anos.
Pero resulta que un día, comendo un bocadillo de sardiñas que estaban en mal estado, segundo souben despois, collín unha infección á pel e comenzoume a saír un granizado polos brazos e ao andar co cemento facíame tal dano que tiven que deixar de traballar de albañil, picábame de tal forma que me rascaba tanto que sangraba polos brazos, era unha alerxia que collín ao cemento, así que entón funme a buscar traballo de pintor, pero non atopei traballo, perguntei en varias obras, pero nada, ata que me decatei que Joaquin, Rafael e Tino O Mineiro establecénrase en sociedade, habían collido un baixo preto de onde está o Hotel Madrid, nun carreiro que hai cara a dentro, alí puxeron o taller.
Fun xunto eles e pedinlle traballo e aí comezou a miña andadura de escaiolista, eles ensináronme, eu púxenlle interese e comezamos a traballar muito, o choio non faltaba.


O ensino do madrileño foi primordial, o señor ensínolles a realizar os moldes e a tallar, este señor por certo, vendo que aquí non estaba nada explotado o tema da escaiola, quedouse a vivir en Pontevedra, fixo unha casa en Mollabao e no baixo da súa casa tiña o taller.
Recordo aqueles primeiros anos que non tiñamos coche, para desprazar o material botabamos man dunha carreta, nela levabamos os andamios, escaleiras, os marcos etc., despois comezamos a ver que algún empresario xa podía contratar un isocarro, pero nós aínda botamos tempo coa carreta dun lado para outro. Co tempo xa chegaron as furgonetas e os desprazamentos eran outra cousa, pero mentres tanto moito tivemos que empuxar.

Cando Joaquin e os seus socios puideron contratar o isocarro tiñamos que achegarnos á estación, alí era onde estaban os vehículos dedicados ao transporte, chegabas e alí dicíaslle onde tiñan que recoller o material e a donde levalo.
Era unha época que comezaron a ter moito traballo e moito diñeiro naqueles tempos, eran novos, tiñan sobre 20 anos, aínda non habían ido ao servizo militar.
Eles tres comezaron sendo os oficiais e empezaron a coller uns cantos axudantes, colléronme a min, despois a Rufino, seguiulle Valentín e así seguiron chegando uns cantos máis.
Ao ter que ir á mili Joaquin, a cousa cambiou, mentres Rafael podía seguir traballando, pero cando a Rafael tocoulle ir a mili tivo que irse fóra, foi destinado á Marina, e as cousas xa foron cambiando. Así que logo de vir da mili Rafael propúxose establecerse por si só, recordo que comprou daquela unha furgoneta da marca Siata. Rafael colleu uns cantos rapaces, entre eles a Ricucho e a Lito O Ramallo, despois colleu a un rapaz de Campolameiro e comezou xa a outro nivel, con outras ideas.
Eu seguía con Joaquín, pero por pouco tempo, tocoume a min ir á mili.

Naqueles tempos , por poñerche un exemplo, as cornisas non viñan prefabricadas, tiñamos que nós facer os moldes e despois fundilos e había que facer unha grasa con xabón Lagarto, tamén o Teide valía, botábaselle un pouco de aceite de xirasol, quentábase o xabón, ás veces facíalo en frío tamén pero mellor era quente, deixabámolo arrefriar un pouco e mesturabámolo co aceite, despois iso había que batelo ben, había quen lle botaba unhas pingas de gasóleo e despois dáballe cunha brocha, tamén nos moldes faciamos o mesmo, facíanse eses corridos e para que se despegase dábaselle grasa, ás veces aínda estando frescos, si tiñas pouco tempo e apurábanche o choio claro, porque mellor era deixalo secar, despois pasábaselle cunha brocha un verniz e seguidamente a grasa, quedaba perfecto, todo liso e despegaba do molde de marabilla.
En canto ás planchas outro tanto, encima dunha mesa, como esta que teño aquí, facíanse a base dun emparrillado de canas, anos despois comezaron a vir os moldes de goma e xa era moito máis cómodo, eran moldes de sesenta centímetros por un metro, eu aínda gardo algunha.
Ao principio víñanche uns vendedores a vendelas polas empresas, logo dun tempo comezou a industrializarse o tema que xa comezaron a vir camións e camións de planchas que servían aos almacéns, era a principio dos anos setenta.
Ao finalizar o meu servizo militar comecei a traballar con Construcciones Malvar.
Había outras empresas que tamén puiden ir traballar nelas, pero moitas delas tiñan man de obra sen experiencia, e os traballos non os deixaban como tiña que ser.

A min gustábame que quedase perfecto, eu sempre fun moi curioso, non me gustaban os traballos que quedasen mal rematados, así foi que co paso do tempo fomos tendo máis traballo porque sabían que o faciamos ben, ese era o meu sistema, agora últimamente o que eu facía xa pasou de moda, todo faise ás presas. Eu sabía a que hora entraba a traballar pero nunca sabía a hora en que ía acabar a xornada, moitas veces o meu xefe botábame a bronca e dicíame que non me parase tanto, eu non lle facía caso, o meu traballo tiña que quedar planchado. Eu traballaba unha hora máis pero o choio deixábao ben.
Juan, que traballos recordas que fixeses nalgún lugar coñecido?
– Recordos teño moitos, a pena que teño é que algúns deles desfixéronos.
Conta, conta.
Pois por exemplo, a escaiola do Liceo Casino de Pontevedra fixémola nós, eu fixen na entrada do Casino, onde están situadas dúas columnas redondas que dan ás escaleiras de subida á primeira planta.
Naquel entón a directiva que levaba as rendas do Casino pediulle ao decorador que fixese algo orixinal na entrada, o diseñador comezou a darlle voltas ao asunto e decidiu facer nas columnas a forma dun paraguas pero colocado ao revés.
(Juan nese momento foi a coller un paraguas e foime explicando como tivo que idearselas para poder facer a obra)
-Tiven que facer unhas “U” e despois un corrido…

(Juan seguiu describíndome punto por punto todo o proceso, para levar a cabo o traballo dos paraguas ao revés Juan botou quince días , pero como me dixo : levei tempo, pero o choio quedoume ben)

– Ese traballo de escaiola no Casino creo recordar que foi preto das trescentas mil pesetas, a pena foi que a seguinte directiva que entrou ao pouco tempo non lle gustaba os paraguas e decidiron tirar con todo.
Anos máis tarde volvín polo Casino, esta vez traballei na zona onde está a barra da cafetería, na decoración tiven que facer a forma dun peito de pomba, esa obra aínda se conserva, pódese ver hoxe en día, as pezas da barra da cafetería fíxenas eu todas. Tamén estiven na Casa de Cultura de Monteporreiro, contactou comigo o arquitecto Jesús Fole, parece ser que preguntou quen podía facer ese traballo e fichoume a min, fixeran unha claraboya de cemento e querían facerlle un remate de escaiola e tiven que facer uns moldes especiais, en forma redondeada, aos poucos fun colocando as pezas unha por unha, non é por gabarme, pero foi un traballo que non todo o mundo era capaz de facelo, recordo que había outro escaiolista de Campañó que tamén era bo niso, pero non había moitos máis.

Cafetería do Liceo Casino


Outro traballo que recordo foi un que fixen na rúa Michelena, o contratista era sobriño de Esperón o de Poio. Esa decoración está aínda alí, era un traballo para un negocio que ía montar un matrimonio e querían unha decoración que chamase a atención, creo que era un establecemento dedicado a xoguetes ou cousas de agasallo, acórdome ben porque precisamente era cando comecei a traballar enfaixado debido a un pinzamiento, estiven once anos traballando así, cunha faixa.

Local na rúa Michelena

Ese traballo non era que fose moita cousa, o decorador deume un plano cunhas medidas e con elas tiñan que realizar a forma dun chedeiro. Alí vesme a min rompéndome a cabeza como ía facer iso, mira…

Juan levantouse e foi a outra dependencia donde garda as cebolas e as patacas, alí, colgado da parede desengauchou un pau en forma de curva…

Con este barrote de carballo que teño gardado foi como fixen as marcas, aos poucos eu só fun facendo as marcas e despois tiven que facer un tabique.
Este barrote serviume para facer muitas obras, entre elas a bóveda do altar do Asilo de Ancianos, un traballo tamén que foi arduo, eu sempre ideaba, barrenaba a miña maneira, a min sempre me gustaron respetar as medidas xeométricas e iso que non puiden ter boa formación. Recordo que unha vez o meu fillo ensinoume como quitar unhas medidas, moito máis sinxelo de como eu sacábaas.
(Juan comezou a explicarme que si unha escuadra, que si a tangente, que si a prolongación, que si sacas o punto…)
– Eu tiña que usar o cordel para realizar o traballo, pero cando vin ao meu fillo como nun momento sacaba as medidas, joder ! estaba chupado ! Serviume de muito ! pero bo, hoxe en día esas cousas xa non se fan, hoxe en día manda o pladur, pero co pladur iso non se pode realizar. Tamén estivemos na Sala de Festas Brais, hoxe La Luna, fixemos o traballo de escaiola todo.
Juan, volverá nalgún momento a realizarse de novo esas obras que ti facías?
– Para falsos teitos non. Iso será cousa dalgún caprichoso, ou unha restauración dunha igrexas ou dalgún local ou como no Colexio dos Salesianos de Cambados, que na súa capela ten unhas columnas cadradas cunhas canles cara arriba, recordo de ir reparar aquilo sendo eu moi novo.

Esperemos que haxa cidadáns que sigan querendo ter obras artesanales nas súas casas ou establecementos, realizadas por escaiolistas da nosa parroquia, xa que aínda segue habendo bos profesionais, entre eles está o noso veciño Tino Abal.

NOTA : O ESPARTO
Co esparto había que ter coidado, para traballalo había que desfacelo para ir mollándoo e mesturándoo, pero non se debía facer isto cando había lúa de forza, porque refervia, hai a quen lle fixo moito dano o polvillo que soltaba, producía un virus e despois co tempo chegouse a falar da enfermidade do esparto.

Efectivamente, a neumonitis por hipersensibilidad ao esparto (estipatosis) foi a causa de enfermar algún dos nosos veciños que traballaban de escaiolistas.

CONTOS NA LAREIRA (16) A FILLA DA XORNALEIRA TOLEOU.

Juan, teño unha historia que che vai gustar ! Esta historia ten a súa miga, conta o sucedido a unha moza, veciña do lugar de Casaldarado, pero tal como cho conto, así foi.


Son as cinco da tarde e achégome á parroquia, quedamos de vernos na casa matriz, cando nos atopamos decidimos ir cara ao galpón, sentámosnos no mesmo lugar que lle contou o seu avó esta historia que tiña gardada e que agora quere compartir con todos nós.


ANO DE 1920
Os pais do meu avó tiñan de man unha xornaleira que levaba moitos anos traballándolle as terras, esta señora era natural do Castelo, despois foi vivir para o lugar de Casaldarado, chamábase Regina.
Regina era unha muller moi traballadora, unha muller loitadora, que ía traballar alá onde a chamasen, tiña que sacar a súa casa adiante, ademais tiña unha filla.
Unha filla que co paso dos anos foi axudando á súa nai en todos aqueles labores nos que podía, ía con ela a todos os lados. Un día estaban en Cerponzóns, mui cedo viñeran de novo a traballar a casa dos meus bisavós, era sobre as tres da tarde cando volvían a casa para comer, terminaran nunha leira que tiñamos no lugar de Santarandán, cando estaban pasando por unha encrucillada de camiños algo lle pasou á filla da xornaleira, xa estaban chegando a casa, o meu avó dicíame que el escoitara de lonxe uns gritos, pero non lle fixo moito caso, seguiu retirando o abono da cuadra das vacas que levarían á tarde para a leira onde estaba precisamente a xornaleira traballando.
Mentres tanto, polo camiño, a filla estaba fóra de si, desde o lugar onde comezou a comportarse dunha forma estraña ata a casa dos meus bisavós, a moza estaba fóra de si, comezando cada vez mais a ser agresiva con todos os que se cruzaba polo camiño, ata chegando a lanzarlle pedras, mesmo a nai tiña que ir con moitísimo ollo porque ainda así chegou a recibir algunha pedrada.
Ao chegar á nosa casa os gritos eran algo fóra do normal, a miña bisavoa saíu pola fiestra a preguntar que pasara, non recibía contestación, a Regina non lle daba explicacións ao sucedido, por moito que ela preguntoulle á xornaleira só recibía como resposta isto : Toleou señora ! Toleou ! Miña filla toleou !
Ao cabo dun tempo, entre as dúas puideron acougar á moza, déronlle a beber unha infusión, levárona á cama e comezaron a rezar, as súas convulsions eran aínda considerables, pero aos poucos foi quedándose durmida ou sin sentido, vai ti a saber.
Esa noite quedáronse na casa, tratando de que a moza non tivese que saír e que puidese recibir algún “aire” ou un “mal de ollo” que a volvese a poñer fóra de si outra vez. Ao día seguinte parecía que estaba máis tranquila, así que volveron de novo á leira, pero de novo comezou a tolear, ademais por cada encrucillada por onde pasaban máis tola volvíase.
Isto que che estou contando sucedeu no ano 1920, o meu avó tiña a mesma idade que a pobre rapaza, quedoulle moi gravado este suceso, nunca vira unha moza así, endemoniada. Recordo que a nai, a señora Regina morreu cando naceu o meu sobriño e a súa filla non fai moito que faleceu.
Na casa comezaron a falar do que pasaba cuns veciños, que si a moza parecía que tiña o demo dentro de si, que si tiña síntomas de histerismo, que si se queixaba de fortes dores de cabeza…
Tendes que levala a un Pastequeiro, levala a uns dos Bruxos de Tomeza.
Quen dicía iso era un veciño que escoitara unha vez no galpón da súa casa, estando en época de facer a aguardiente, como o contaba unha veciña que tiña quenda de potada ese día, aqueles síntomas os había tido unha parienta que vivía en Campañó.
Os síntomas da moza daba a entender de que alguén lle botara o Mal de Bruxería, viña sendo o Mal de Ollo, pois para que che boten ese mal sempre é a través dunha segunda persoa, este caso tratábase, como veremos máis adiante, de que alguén lle causou unha enfermidade producida por algún alimento que lle deron e que estaba embruxado.


HAI QUE IR A SAN CIBRÁN.
Para sanarte deste mal, a xente acudía principalmente a dous lugares, un era Santa Comba e o outro San Cibrán, cos anos houbo máis lugares e máis pastequeiros que tamén curaban, pero os primeiros foron estes dous.
En Tomeza había daquela dous pastequeiros, un era coñecido polo alcume de O Manso, o outro era O Macolos.
Seguramente a familia da moza levouna ao Manso de Tomeza, un home que levaba moitos anos no mundo da práctica do Pasteco ( do latín Pax tecum, que significa a paz sexa contigo). Segundo quen o coñecían estaba borracho seguido, parece ser que para executar os seus exorcismos o viño tiña un papel importante, cobraba boas cantidades de diñeiro e tiña fama de duro e violento.
O traballo realizábao no atrio da capela de San Cibrán, dado que non lle deixaban a chave para facelo dentro.
O seu exorcismo consistía en poñer ao enfermo de xeonllos e colgáballe unha estola ao pescozo, xunto cunha cruz de Caravaca, na súa man tiña outra cruz idéntica que usaba para facerlle cruces na cabeza, pronunciaba ao mesmo tempo o seguinte:
Abernuncio us “Pasteco” con espírito tuas e de laboratorios sabates cues justo Nazareno, Hijo de la Virgen María, quita ou teu pauto do corpo da hechiceria.
Estás palabras repetíaas nove veces.
Ao terminar as oracións era habitual, con calquera dos pastequeiros, beber viño e comer, comían todos os presentes menos a enferma.
O Manso collía un anaco de pan e mollábao en viño, seguidamente facíalle tres cruces na fronte á enferma, dicindo :
Con este pan, con este vino, corto la plaga de muerto y la plaga de vivo, repetiendo por tres veces o mesmo, despois tiraba ao chan a sopa de pan.
O outro pastequeiro, O Macolos de Tomeza, era outro que tal bailaba, un tipo de gran estatura, pero curto dea entendederas. Todo o que sabía era de habelo copiado do Manso, así que prácticamente repetía o mesmo á hora de exercer o exorcismo, pero este variaba en algo, logo de terminar as mesmas palabras que dicía o Manso, o único que se lle entendía era a palabra Abernuncio ao principio e ao final, o demais que dicía non se entendía nada, sempre que falaba facíao con palabras entrecortadas, difíciles de entender.
Ao terminar de dicir Abernuncio, daba tres voltas coa enferma ao redor da capela e como non, o seguinte que facían era merendar, cando remataban sempre comentaba que el non cobraba nada, pero ollo ! Coidado do que non lle dese unha boa propina, porque se exaltaba de tal forma que daba medo.
O caso foi que a enferma, fose o Manso, fose o Macolos, parece ser que curou.

A moza, axudada dos seus parentes dispuxéronse a ir para a súa casa, alá foron monte abaixo, precisamente polo camiño que todos algunha vez fixemos para ir e volver de San Cibrán. Pero resulta que a medio camiño a moza comezou a convulsionar, comezou a ter uns movementos incontrolados, tanto nas pernas como nos brazos, daba a sensación de ter medo, de súpeto parecía que perdía o coñecemento, ata que comezou a vomitar ! Comenzou a botar por aquela boca un líquido de cor verdoso, en gran cantidade e ao final, xunto co líquido un manoxo de plumas.


O mal saíra do seu interior.
Desde aquela acudiu sempre a San Cibrán.

NOTA : Relato realizado coa aportación de un veciño e do recollido no libro La Medicina Popular en Galicia.

OFICIOS DOS VECIÑOS (XXVII) ESCAIOLISTA

ESCAIOLISTA : Persoa que traballa ou fai obras con escaiola (RAG).

A escaiola é un produto industrial, un xeso dunha moi alta calidade e gran moi fino, un material en forma de po branco, que se tira do xeso é que endurece ao mesturalo con auga.

Hoxe en día o oficio de escaiolista vaise perdendo porque xa non hai a demanda que había fai anos, houbo un tempo que non soamente pensabas en chamar a un escaiolista para que instalase un teito de escaiola, chamábalo para que fixese unha peza orixinal ou varias na túa casa, eran artesanos, profesionais que eran capaces de crear unha peza exclusiva mediante a cocción e todo iso o facían procesándoo manualmente.

Todo vai cambiando nesta vida, chámanlle evolución, pero hai cousas que desgraciadamente xa non volven, o oficio de escaiolista xa non volverá ser como antes, os grandes mestres van desaparecendo, dando paso a profesionais instaladores de pladur.

Teño a sorte de coñecer a varios veciños que durante moitos anos desempeñaron o oficio de escaiolista, podo dicir con total seguridade que a parroquia de Cerponzóns foi a que máis veciños tivo desempeñando este oficio, mais adiante sabremos o motivo.

Cando comecei a preparar este relato desgraciadamente o meu cuñado Gonzalo falecera uns meses antes e non me deu tempo a falar con el, moito tiña que contarme, desde os seus inicios ata cando se foi para Barcelona a desempeñar alí o seu oficio.

Fai uns días estiven conversando cun dos meus amigos de infancia, Juan A. Losada, máis coñecido como Biri Biri, un home que traballou moi novo de escaiolista, cando comenzou a traballar tiña trece anos recentemente cumpridos.

Comezamos a falar e percibo en Biri algo de melancolía, emocionándose en certos momentos ao recordar os seus inicios e como aos poucos foi facéndose paso como un dos mellores profesionais do sector.

Cando lle pregunto polos seus inicios, sorrí e comeza a recordar…

— Eu terminara os estudos básicos, a partir dese momento era ou seguir estudando ou traballar, así que como dous dos meus amigos (Angel O Caseiro é Lito O da Rons) comezaran a traballar nese oficio, eu quixen tamén ir, díxenlle ao meu pai que quería aprender o oficio de escaiolista e así foi, gustábame e aínda me gusta.

Os meus comezos foron con Juan e Valentín, dous dos mellores profesionais en colocación de teitos de escaiola, molduras, cornisas, zócalos, cenefas, plafons, columnas, capiteis, rosetons, pilastras e tabiques, dabanlle a todo ! O meu pai foi a falar con eles, daquela época había moita demanda e dixéronlle que ao seguinte día fose xa a traballar.

Biri Biri recorda os primeiros escaiolistas na parroquia, Joaquin , Rafael, Tino…eles foron os que se iniciaron nese mundo, logo deles fomos moitos veciños que escollemos esa profesión.

Biri comezou a recordar os nomes : Joaquin, Rafael, Tino O Mineiro, Juan, Valentín, Casalderrey, Gonzalo, Evaristo, Ricucho, Ángel , Lito, Tino, o fillo de Tino O Mineiro…

—O oficio de escaiolista comezaba aprendendo a facer moldes, o aprendiz pasábase todo o día metido no almacén e alí estaría durante anos (Biri dime que pasouse cinco anos, cun soldo de 250 pesetas ao mes ) repetindo moldura tras moldura, cenefas tras cenefas, daquela cada mestre escaiolista tiña as súas molduras, cenefas, plafons etc. distintas as da competencia, cando vías unha obra recentemente acabada, dependendo a moldura que tivese xa sabías quen realizara a colocación da escaiola.

Despois da aprendizaxe na realización de molduras e de estar fundindo todo tipo de pezas, comezas a ir polas obras, daquela o soldo xa pasaban a gañar unhas 750 pesetas, pero si eras bo profesional, rápidamente ías ascendendo e a gañar máis.

—Os mestres escaiolistas eran artesanos puros, todo facíase manualmente, hoxe en día si nalgunha casa ou algún edificio emblemático, que teña traballo de escaiola e necesiten de reparación teñen que chamar ao profesional que saiba realizar ese traballo, hoxe en día en Pontevedra como moito quedarán dous ou tres oficiais de primeira que sexan de garantía. Aínda hai moitos escaiolistas, pero de taller moi poucos, sóbranche dedos dunha man, agora trabállase máis co pladur, que se pode encaixar como un traballo de bricolaxe, en cambio a escaiola é moito máis profesional.

Cando lle pregunto a Biri quen foi de todos o mellor profesional da escaiola, sen pensalo dúas veces contéstame que Juan O da Bouza, para el foi o mestre.

Era súper intelixente, pódoche asegurar que en Pontevedra non houbo outro igual.

Traballos que fixo no Liceo Casino, aquel paraguas que tiña na entrada fíxoo el, nos Bancos, nos Pazos, nos comercios máis importantes daquela, en todo tipo de negocios, en discotecas…había tamén moita restauración, onde un obreiro podíase pasar tres ou catro meses restaurando un local, hoxe en día iso non se fai, canto antes termines mellor, por iso vas todo o máis sinxelo.

A maioría das empresas eran como quen di familiares, compostas como moito por sete ou oito empregados, algunha chegou a ter máis de vinte, pero eran poucas.

Hoxe en día todos os que traballan de escaiolistas, que sexan maiores de cincuenta anos, foron aprendices dalgún dos mestres que houbo en Cerponzóns, de todas as parroquias de Pontevedra, foi onde máis estendido estaba este oficio.

Pregúntolle a Biri polas Salas de Festas, respóndeme que da que máis recorda con agarimo, por estar situada na nosa parroquia, foi a Sala de Festas Brais, hoxe en día coñecida por Sala de Festas La Luna.

Dime Biri, que a sala foi construída por Jose Malvar e os traballos de escaiola fixémolo nós, a empresa de Juan e Valentín e recordo que o teu cuñado Gonzalo, por exemplo, realizou os traballos de escaiola nas Salas de Festas Chanteclair e Saturday, por certo que despois estivo traballando os fins de semana no aparcadoiro de Saturday.

Tamén houbo unha época que traballaron moito para Almacéns Nartallo, de Vilagarcia, fundíanlle moitas figuras, a maioría eran para a realización do Portal de Belén, eran caixas e caixas de figuras que cada tempada preparábanlles.

Eu cando me fixen autónomo estiven en varias ocasións na Escola Naval de Marin, aínda é o día que cando necesitan algunha reparación séguenme chamando, o lugar é unha marabilla, precioso.

Biri segue comentándome que para el o mellor foi Juan, e que aínda que xa fai tempo que está xubilado na súa casa aínda garda os moldes daquelas obras de arte que foi deixando en muitisimos chalets, en casas, en oficinas, pazos…para Biri, Juan foi unha persoa que se esmeraba en calquera tipo de traballo, tiña que quedar perfecto, ademais era un bo mestre, non che ocultaba nada, sempre che ensinaba como el facía os seus traballos e guiábache de tal xeito que o traballo realizado tiña que ser o mellor de todos.

Nesta vida, por sorte ou por desgraza, todo cambia, as persoas, as empresas, todo vai evolucionando.
Tanto Biri, como todos aqueles veciños que profesaron o oficio de escaiolistas, pódovos asegurar que foron puros artesanos, artistas que eran capaces de crear unha peza única, orixinal, a partir da cocción, procesando manualmente todas as materias que se utilizaban para iso.

Biri ten esperanza que o seu oficio rexurda de novo : Hoxe en día é necesaria xente que sexa profesional do ramo, seguro que teñen moito traballo por diante.

Por certo, non só foi Biri quen me falou tan ben de Juan, así que decidín achegarme un día a súa casa e falar con él sobre o seu oficio.

Pronto iréi a ter unha conversa con él, seguro que ten muito que contar…

DEBULLANDO LEMBRANZAS : AS BEBIDAS ESPIRITUAIS.

Final dos anos sesenta do pasado século, o neno non tería máis que seis anos, levaba un tempo en que de luns a venres acudía coa súa nai ao ultramarinos dos meus pais, situado no lugar da Rons (Cerponzóns). Ao principio o neno viña de mala gana ata a taberna , non era do seu gusto andar tanto desde a súa casa ata a Rons (a unha distancia aproximada de quilómetro e medio), todolos días saía chorando da casa, así que a súa nai tiña que cargar con él no colo en moitos momentos do traxecto…pero un día todo cambiou, tanto que ata os sábados, domingos e festivos o pequeno “obrigaba” a nai ir a Rons é non lle quedaba máis remedio que ir, porque si non o levaba o cristo que lle montaba era de pai e señor meu, todo debido a que o neno estaba “enganchado” para uns ou “drojado” para outros…

Todo comezou cando un día estando a miña nai despachando á nai do pequeno dous kilos de tercerilla é unha ducia de arenques, comezaron falar do pouco apetito que tiña o neno dun tempo a esa parte, estaba débil, enclenque, sen ganas de nada, un neno que era un sinparar desde que había nacido. Nesto que comenzaron a falar do viño que salía nos anuncios da televisión, seica era man de santo.

Daquela a televisión de branco e negro non tiña máis que dúas cadeas, na primeira, a máis vista, estaba saíndo desde facía un tempo unha publicidade dun viño que tiña tres características principais e nas cales apoiábase a publicidade : era dixestivo, tónico é estimulante, ata tiña propiedades curativas, según o señor Barceló.

A publicidade era do Viño Sansón, un viño quinado cun sabor doce e acaramelado.

O promocionaban como un viño ideal para tomar como aperitivo, na sobremesa, para a dixestión, para abrir o apetito, foi tal o seu éxito que chegou a ser a medicina apropiada para innumerables remedios caseiros.

Así que comezaron a probalo, chegou un momento que non había casa en Cerponzóns que non tivese unha botella de Sansón na súa alacena, ademáis había quen o recetaba é recomendaba para as mulleres que quixesen quedar preñadas.

Tónico infantil.

E claro, naqueles tempos, afeitos a que desde moi pequenos bebiamos viño a comida, o Sansón, como tónico infantil foise asumindo en grao sumo normal.

Cando vías que un fillo teu atopábase decaído, con pinta de anémico ou non comía…preparado de un ponche á vista ! A min tamén mo deron, Juanito toma, bebeo seguido, non lle collas o sabor, traja meu fillo…

Un vaso, unha xema de ovo, Sansón e asucaaarrr !

Xa me vías a min a fume de carozo pola Ponte Malvar en dirección a Alba, a coller o trole, por certo que tal como iba chegaba eu antes que o trole si me puxera a correr jajaja.

Hoxe seguro que moitos dos que estades lendo isto parécevos incrible, pero daquela era habitual, para nada tíñase en conta que o Sansón tiña uns 16 grados de alcohol, o importante era ver como o neno ao pouco tempo de tomarse o tónico convertíase en un “súperneno” jajaja.

E un deles foi o pequeno que viña pola tenda, desde aquel día que comezaron a comentar do viño Sansón que era bo, que non lle facía dano, así, sen pensalo dúas veces, puxéronlle un chato ao pequeno…”por un pouquiño que probe non lle vai pasar nada”.

Ao principio a nai do raparigo era reacia a que bebésese aquel viño quinado, pero na tenda había máis nais que estaban esperando a súa quenda, decíanlle: dálle un pouco, deixa que probe ! por un pouquiño non vai pasar nada, entre elas comentaban como llo daban aos seus fillos :

Na miña casa doulle Kinito, móllollo en pan e ao pouco tempo éntranlle unhas ganas de comer que me come a min polos pes !

Tamén estaba naquel momento na taberna o señor Pepe, un veciño de Tilve que era asiduo todolos días do señor a tomarse o seu sol e sombra. Mentres facía o seu pitillo co tabaco de liar “Ideales” sorría ao ver ao pequeno chimparse o chupito do Sansón, e dicíalle: así me gusta rapas, un home é un home é un bicho é un bicho, jajaja

A publicidade daqueles anos con relación aos viños quinados era moi atraente :

O viño Sansón anunciábase cun neno apoiado na botella, e medicina, e golosina, dicía o lema da Quina Santa Catalina.

Quen se levaba a palma en publicidade para incitar á xente era Kina San Clemente, dicía que era un excelente viño quinado é moi bo para nenos e maiores, nun dos seus spots suxería que uns vasos de viño eran o acompañamiento máis natural para os bocadillos dunha merenda infantil.

Quen non recorda o personaxe de KINITO ? Aquel personaxe que todos queriamos ter na casa en forma de muñeco, por certo un personaxe que ía vestido de tuno, toreiro , colexial…e que gritaba ben alto : Dan unas ganas de comerrrr…

Bo, o tal Kinito chegou un momento que estaba totalmente alcoholizado é o Ministerio de Gobernación decidiu aplicar ao personaxe a Ley de Peligrosidad Social, así foi como desapareceron os seus spots da televisión.

Era visto que a presenza de alcohol nestas bebidas facían que aos nenos abríselles o apetito, logo de tomarse un lingotazo deses víalos correr e saltar de tal xeito que parecían un velosolex polo monte arriba, ao chegar a casa comían ata o unto do caldo. Un exemplo de que o alcohol abre o apetito podémolo ver hoxe en día cando a gran maioría da mocidade que sae de botellón ou ao saír da discoteca, termina chimpando un bocadillo feito cunha barra enteira de pan ou unha pizza tamaño “large family”.

Por certo, non recordo onde lin que estas bebidas quinadas son viagrosas, sábese que a quinina é vasodilatador e reactiva a un cando a toma, seica e moi habitual observar que en moitas residencias de maiores inclúenas no menú. Seguramente algún de vós estará pensando ¿ Quen bebe hoxe en día este viño doce ? dou fe de que moitos veciños que coñezo seguen tomando o seu chupito con bastante frecuencia.

Pensando ben, xa que volver a funcionar, había que ir ata Sala de Fiestas La Luna, a ver si alí danlle ao Sansón…


OS RECORDOS DOS VECIÑOS


Hai outras formas tradicionais de consumilo: unha é beber unha copa en xaxúas, tamén acompañado con leite, con malta ou cun ovo crudo, tamén quente cun pouco de anís estrelado e canela, ou diluído con auga morna.
Pregunteille a uns cantos veciños e veciñas si eles probaron os viños quinados, estás foron as súas respostas :

1–Hola, mi abuelo nos hacía muchas veces vino blanco, azúcar y huevo. Decía que tenía mucho alimento, él le llamaba ponche. Echaba todos estos ingredientes en un vaso de tubo, le colocaba encima una servilleta de papel y luego un paño, seguidamente batía todo muy fuerte, estaba riquísimo ! Que recuerdos tengo más bonitos de mi abuelo ! No hay personas tan importantes como los abuelos !

2- Si que probé el Sansón, y está bueno, pero tiene muy mala fama y sólo se puede probar un poco…

3- Siiii, recordóo!! Non me gustaba nadiña !!! Pero era efectivo, vaía si o era !!!

4- La Kina San Clemente no la conozco, el vino Sansón estaba mejor sólo, con la yema de huevo no había quién lo tragara.

5- Lo tomé con galletas, habitualmente cuando celebramos algún cumpleaños o alguna fiestecita, no fue una cosa que me gustase mucho, a partir de los quince años si que me empezó a gustar !

6- Después de dar a luz mi suegra me trajo de regalo una gallina de casa para que hiciera un caldo, manteca para hacerme unas tostadas, que según ella eran buenas para la matriz y de beber una botella de Sansón, me puse como una moto !

7- Si. Recuerdo llevar Sansón a casa de mi abuela por mi cumpleaños. Los invitaba a Sansón y galletas. Luego mi madre me daba un chupito para abrir el apetito. Yo recuerdo que no me gustaba nada.

8- Hai siii, para as paridas, jajaja, era a mellor medicina.

9- Sansón con galletas do surtido Cuetara, que rico !

10- Tanto o Sansón coma a Kina probeinos, miña avoa tiña sempre, decía que era alimento. Con ovo ? Oh, non por Deus, arggg.

O que facía meu pai era meter o ovo nun cucharon é metelo dentro do depósito de auga quente da cociña de ferro para escaldalo e tomalo cunha cucharilla. Pa min era un tantiño asqueroso tamén…

11- Dábaselle ás persoas que habían pasado unha enfermidade, para que collesen folgos. Daqueles tempos era un luxo ter unha botella de Sansón na casa, dábaselle Sansón con ovo e azucre.

12- Era o no va más, en verdade, a min nunca me gustou, quizáis tomar un chupito, pero bah, pouquiño, pero con ovo nin falar, a min os ovos gústanme crus, fritos, revoltos…de calquera xeito menos mezclado co viño Sansón.

13- A miña sogra, fai anos foi a unha voda de tiros longos, ao chegar ao convite todos fomos a barra do restaurante, pedimos cada un unha bebida, que si un bitter, outro un vermut, un albariño, miña sogra dille ao camareiro : por favor yo quiero una copita de Sansón.

O camareiro comenza a servir é cando chega a xunto dela, vai e dille que non ten viño Sansón…

-¿Como que no tienen vino Sansón ?

-No, no tenemos, lo siento.

-Pues entonces tráigame un Malaga Virgen !

-Pues lo siento de nuevo, pero tampoco tenemos esa bebida.

Miña sogra xa comenzaba a ferver…

Pues entonces me trae una tacita de caldo, eso supongo que tendrán…

-No señora, tampoco tenemos.

-Y Quina Santa Catalina ?

-No, no tenemos.

Mira Juan, miña sogra comezou a dar palmadas na barra, co seu acento navarro comenzou en voz alta : queee coño es este restaurante de cinco estrellas que no tiene ni Sansón, ni Malaga Virgen, ni Quina Santa Catalina!

Montoulle un polo que non vexas ! Jajajaja, e todo porqué ela estaba cunha adición á quina, todolos días tomábase un vaso antes de comer de viño Sansón, nunca se emborrachou, pero estaba enganchadisima.

14- Na miña casa tomábase soamente cando estabas mala.

15- Na miña casa facían unha receta co Sansón que nunca se me esqueceu, poñíanse os ovos rotos, con casca incluída a macerar, botabanlle zume de limón, e deixábase catro días así no vaso, despois completábase co viño Sansón, logo batíase todo e despois dábannolo a beber, dicían que era bo para a memoria ! puag, eu non o tragaba !

16- Cando tiñas un fillo levábanche de agasallo unha botella de Sansón e unha tableta de chocolate groso, da marca Chaparro ou La Perfección, iso traíancho de todalas casas, eu cheguei a xuntarme con 77 botellas de Sansón, por certo, aos poucos foron desaparecendo todas, entre o meu marido, o meu irmán, a miña nai é a miña sogra jajaja, foron chimpandoas todas jajaja, eu non recordo tomar nin un chupito, en cambio o chocolate si, ou chocolatiño gústame moito.

17- Teño unha amiga, que cando deu a luz, todo o mundo levoulle roupa, o habitual hoxe en día, pero a maior alegría que levou foi cando viu entrar a unha muller cunha canastilla chea de cousas de beber é de comer. A canastilla estaba composta de dúas botellas de Sansón, dúas botellas de Málaga Virgen, tabletas de chocolate por todos os lados (Chaparro, Valor e Nestlé) e para rematar froita a tutiplén.

Díxome que foi o que máis ilusión lle fixo, e claro que bebeu o Sansón é o Málaga Virgen, tiña que repoñer forzas jajaja.

18- A min nunca mo deron, pero recordo sendo pequena que a un amigo meu que a súa avóa cando o vía que non tiña apetito e que adelgazara moito, dáballe a beber Sansón, ela comentaba que ao darlle esa bebida levantáballe a paletilla.

IN MEMORIAM, FRANCISCO GARCÍA BLANCO

Tristemente fóisenos outro veciño, Francisco García, mais coñocido por Paco O Calderillas, un veciño que durante anos foi parte activa na vida comunitaria da parroquia, un home que desde sempre estivo arrimando o lombo en todo aquelo que podía, e de resaltar o seu paso pola comunidade de montes, na comunidade de augas de Tilve, Liborei e A Bouza é tamén na primeira directiva da asociación de veciños O Chedeiro.

Tanto na parroquia, como na cidade, tiven muitas ocasións para falar con Paco. Sempre que mantiñamos unha conversación estaba relacionada con algunha actividade da parroquia, explicábame, aconsellábame, dábame o seu punto de vista…

En canto comecei na directiva da asociación de veciños dediqueime varios domingos pola mañá a falar con uns cuantos veciños que formaron en certo momento parte da directiva, Paco foi dos primeiros que falei con él, necesitaba saber as súas experiencias é o seu paso pola asociación de veciños O Chedeiro, pero xa de muito antes tivemos conversas do mais interesantes, tanto na taberna da Rons, como tomando un viño na taberna do Nenas, cando me vía adoitaba chamarme Juanciño.

Recordo un día en Pontevedra cando falamos de un tema de muito interés que estaba sucedendo naquel instante en Cerponzóns, cada un tiñamos o noso punto de vista, foi un debate longo, o final chegamos a misma conclusión, tiñamos razón os dous. Por certo dixenlle que lle iba a facer unha foto, sentouse no banco que hai enfrente donde estaba a Drogueria Esteban e retrateino, ese foi o último día que falamos en Pontevedra, despois xa foi na do Nenas cando tivemos a sorte de vernos ali.

A última vez que vin a Paco foi o Día do noso Patrón, a Asociación de Veciños O Chedeiro acordará visitar co grupo de gaitas ese día as casas onde había veciños que por problemas de saúde non podían participar da festividade como seguramente eles quererían, foi emocionante ver a alegría que levou Paco ao ter en fronte súa aos gaiteiros tocando para él, para a súa dona e demáis familia presente.

Paco estaba encantado, cheo de ledicia, chamou polo seu xenro, o noso compañeiro de directiva Jose Manuel García Barral e díxolle que nos puxese un viño, foi o xeito de demostrar o seu agradecemento cara a nós. Barral truxo a xarra e serviunos unhas tazas de viño tinto e brindamos, brindamos por volver a vernos e poder de novo para o próximo ano brindar para estar de novo con él, pero desgraciadamente non vai poder ser.

Pero Paco, como Tino fai uns días, aínda que nos deixaron físicamente, non se van do todo, non, eles siguen connosco, forman parte da nosa historia e estarán sempre presentes nas nosas memorias.

Paco foi un home de parroquia, comentábame hoxe un veciño, un home deses que pertencen ao grupo de veciños que se implican en todo aquilo que sexa para o ben común, son ese tipo de homes que aínda que pasen os anos sempre estarán presentes nos recordos e nas anécdotas que ao longo do tempo foron sucedendo por onde Paco pasou.

Como decía o outro día: Eles seguirán aí, entre os seus, preto do que sempre quixeron, dos seus familiares e veciños, das suas veigas, das súas fontes e ríos, das xuntanzas, das festas…seguirán aí, á beira nosa, nas nosas celebracións futuras, nas nosas discusións, nas alegrias e nas penas.

Remato cunha frase que dixo o cura no funeral : Morremos para vivir.

D.E.P.