O GRAO DE CORVO ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

ANTRE SAN XOÁN E SAN PEDRO, RECOLLELO CENTEO.


Cornezuelo, denton, cornello, cornecho, caruncho, corno, grao de corvo …Todos estes nomes e moitos máis se refiren a un gran negro que nacen nalgunhas espigas de centeo, este gran é un fungo que ten tras de si unha historia “alucinante”….

É tal a historia que ten que necesitariamos horas e horas para poder ler todo o que se escribiu sobre este alucinógeno.


Os nosos antepasados, que cultivaron centeo nas súas leiras, seguro que terían moitas cousas que contarnos, hoxe en día son poucos os veciños que teñen recordos sobre o cornello ou caruncho, nomes máis comúns deste gran na nosa parroquia de Cerponzons, ainda así recollemos algúns recordos dos máis maiores da parroquia, máis adiante falo dos recordos que teñen os meus veciños, ainda así resulta curioso que xente de certa edade non saben nada sobre este fungo, o mellor con este relato a  muitos de vos vaivos vir a cabeza algunha historia de un veciño ou veciña que da noite para a mañan toleara…..


Características macroscópicas

Carpóforo que brota dun esclerocio alongado ou cilíndrico, liso ou debilmente raiado, de cor púrpura, cuxo tamaño varía en función do tamaño da planta sobre a que parasite. Sobre un mesmo esclerocio poden reproducirse varias frutificacións.

Frutificacións compostas por un longo pé, que pode superar facilmente os 10 mm de longo, de cor marrón escura con tons avermellados ou lilas, en cuxo extremo se sustenta unha pequena cabezuela, ás veces pouco visible macroscópicamente, de apenas uns milímetros, de cor ocre amarelado, aínda que marcadas por uns puntos que constitúen os ostiolos.

Carne inapreciable.

Hábitat:

Crece de forma totalmente parásita sobre os talos de diversas gramíneas, non só do centeo, tanto na primavera como no verán, é moi daniña.

Este gran ten muita popularidade debido a un alcaloide, de nome ergotamina, que afecta o sistema circulatorio e ademáis provoca alucinacións. Cantas veces tiñase falado entre os nosos antepasados de que a fulanito ingresaronno porque volveuse tolo, e o mellor foi debido a este gran….Por iso, ainda hai veciños que se recordan que tiñan muito cuidado de separar o caruncho ou cornello dos outros grans, dado que unha fariña que estivese contaminada tería consecuencias gravísimas. Canta xentiña pensaría que algunha veciña ou veciño tiñan o demo no corpo, ou que facían bruxería, moitos episodios de bruxería tiñan a súa orixe nos delirios provocados por comer pan con caruncho, un caso que fora mui soado ocrurriu en Massachussets, no século XVIII, cando condenaron a 25 mulleres a morte, habían sido acusadas de pactar co demo tras unha intoxicación masiva con efectos similares ao LSD, fora o chamado proceso das Bruxas de Salem.


Falando da ergotamina, cando nas nosas parroquias quen comía certas cantidades de pan que estivese contaminado por toxinas producidas polo fungo do centeo e comezaba a atoparse mal empezábase a rumorearse polos lugares da parroquia, por exemplo : o fillo de Juan o dá Rons ten a “febre de San Antonio”, “lume de San Antonio” ou ” lume do inferno”, é dicir, que sufría ergotismo.

Este fungo producía unha substancia, a ergotamina, da cal deriva o ácido lisérgico, e tiña uns efectos ao envenenarte que se traducían en alucinacións e convulsións.

Moitas das persoas que se envenenaban chegaban a morrer, con síntomas de fortes dores abdominais que producían a morte súbita, e se lle pasaba a unha muller embarazada producíalle inmediatamente o aborto, outros enfermos sufrían mutilacions, podendo chegar a perder todas as súas extremidades.


As intoxicacións con este fungo eran moi frecuentes na Idade Media, os frades da Orde de San Antonio crearon hospitais dedicados en exclusiva a coidar a todas aquelas persoas que estivesen envelenados, estes frades levaban un hábito escuro cunha gran T de cor azul no peito.


Así que moitas das xentes enfermas tiñan como único remedio para curarse o ir peregrinando a Santiago de Compostela, no hospital do convento de San Antón de Castrojeriz curaban aos enfermos ofrecéndolle pan de trigo candeal.


O caruncho foi parte do nacemento dunha gran industria farmacéutica galega, alá polos anos 30 e 40 a empresa ZELTIA empezaba a experimentar coas súas alcaloides, dos cales se realizaron os inyectables que levaron o nome de Pan Ergot, usado naquela época para as mulleres que acababan de parir co fin de evitar hemorraxias, tamén era utilizado para curar as migrañas e o glaucoma.


Era tal a importancia que tiña no mundo da farmacoloxía que sobre os anos 50 había escaseza deste fungo que en Galicia houbo un momento que os prezos eran moi elevados e chegáronse a exportar grandes cantidades.

Desde a segunda metade do século XIX comezou a potenciarse a recollida do ” grao de corvo”, en Galicia sabíase que o clima favorecía a aparición do fungo e comezaban a demandalos médicos , laboratorios, comadronas….así que antes da sega íase recollelo a man, había lugares que era unha invasion de xentes as que buscaban este fungo dado o seu valor, para moitas casas de labradores era un complemento para a súa economía, foi unha época onde desde o porto de Vigo saían cargamentos para Inglaterra, Alemaña e Estados Unidos. 

Nun artigo publicado en La Voz de Galicia hai uns anos dicíase que : Anxo Fernández revela que o cornezuelo galego era o máis apreciado. En 1912 a revista American Druggist sinalaba: «O ergot de centeo de maior calidade é o producido nas provincias do noroeste de España. Envíase por barco a Londres desde Vigo ou Lisboa, e case todo é consumido nos Estados Unidos». En Galicia, algunhas farmacias e laboratorios lanzan medicamentos derivados da ergotina, en producións modestas. Pero todo cambia en 1936, apenas dous meses antes da Guerra Civil, cando dous científicos formados na Universidade de Santiago, o médico Ramón Obella Vidal e o farmacéutico Francisco Rubira, fundan o Instituto Bioquímico Miguel Servet, en Vigo. Con eles traballa o intelectual galeguista Alexandre Bóveda e o químico Fernando Calvet. 

A Guerra Civil trunca o traballo de investigación que comezaban a realizar, Bóveda é ajusticiado na Caeira, Calvet exíliase….

Varios anos despois, os irmáns Fernández López impulsan a creación dunha empresa que co tempo sería a revolución da industria farmacéutica : ZELTIA.

Para iso incorporan para os seus laboratorios a científicos, entre eles a Calvet, e tamén aos do Instituto Miguel Servet.

Os irmáns Fernández comezan a facer grandes plantacións, queren aproveitar a riqueza da flora medicinal galega, entre estas plantacións destaca a de centeo, comenzan a producir de forma industrial grandes cantidades de cornezuelo, os seus descubrementos  comezan a ter grandes éxitos , a fabricación de insulina, a efedrina, novas vacinas, vitaminas, pesticidas e fungicidas, ZELTIA converte a súa marca ZZ en líder de vendas, e todo isto grazas ao cornezuelo, denton, cornello, cornecho,  caruncho, grao de corvo…..

OS COMENTARIOS DOS VECIÑOS :

Unhas das veciñas que pregunteille polo caruncho non recordaba muito del, e foille preguntar o seu pai……….

Acabo de falar con meu pai, e botouse a rir, mentras ibame contando……

Na nosa casa, ese gran non se aproveitaba.

Aqui chamabanlle o caruncho.

Seica anos antes, o que facian era por os rapaces pa que estuvesen entretidos a escollelos, porque viñan a compralos para facer remedios, como algo farmaceutico, pero habia xente, algunha, que pensaba que se o compraban era algo bo, e comenzaban a usalo tamen, nas suas fornadas propias, po pan que cocian pra si, pero seica o seu efecto era como algo alucinogeno, e que claro despois andaban “pintando a mona polas fincas“.

Porque os que viñan a compralo decianlle que era pra facer remedios, pero non lles contaban os efectos que producian.
Non che sabia nada disto, grazas a meu pai que mo contou, eu recordo que o tiraban, decianme que non servia, pero a historia que habia detras non cha sabia.

Vamos! que o raio do gran era como unha especie de psicotropico!

Hubo máis veciños e veciñas que me foron comentando sobre este gran :

1-No sei que se utilizaba na medicina è que o pagaban moi ben, eu teño visto pero na casa escolliano è tirabase.

2- A min, miña avoa decíame que ese gran tiña referencia co demo.

3- A miña avoa sempre que estábamos co centeo avisa de que ese gran era veneno !

4- Meu avó coñocía co nome de cornello, recorda que antiguamente había veciños que andaban polas fincas a collelos, despóis vendianos as farmacias, seica facían medicinas e remedios, incluso había de quen o vendía nas feiras.

5- Recordo sendo mui pequena que viña un señor nun camión, iba polas casas a recollelo, e pagaba bastante ben.

6- Eu recordo a época de mallar, colocaban unhas sábanas vellas no chan e despois recollíamos o gran para un saco, separando o cornello.

7- Eu teño visto o caruncho cando na miña casa sementaban o centeo.

8-Eu recordo sendo un neno que daqueles tempos plantabase muito centeo, e íamos a recoller as cornellas, o que non recordo xa para que as recollíamos, pero seguro que algo se facía con elas.

Á maioría dos veciños que lle fun preguntando xa non lembran como algúns dos seus antepasados sabían que pagaban moi ben o quilo do ” grao de corvo”, claro que algo que contiña numerosos compostos, polo menos catro tipo de alcaloides, entre eles a ergotamina da que sae o LSD, era para telo en conta e non comentalo aos catro ventos, cantos menos o soubesen mellor. O mandar aos máis pequenos da casa en época de verán ás leiras para sacar o fungo, con forma de espolón de galo, era unha maneira de telos entretidos e ao preguntar respondíaselle por exemplo que era daniño e que había que retiralo da espiga, e non se podía deixar tirado na leira porque volvería nacer con máis forza.

Lembra unha das miñas veciñas que viña un señor cun camión para recoller o fungo, efectivamente había quen se dedicaba a ir polas aldeas para comprar ferralla, trapos e calquera cousa que lle puidese interesar, o “grao de corvo” foi un elemento que se sumou ao seu negocio e proporcionáballe moitas ganancias.

No ano 1951 unha noticia nun xornal facía referencia en grandes titulares : Una extraña enfermedad siembra el terror en un pueblo de Francia :

LOS ATACADOS SUFREN INTENSO DELIRIO Y EN MUCHOS CASOS SE VUELVEN LOCOS !!!

A este caso denominóuselle ” EL MAL DEL PAN”, xa que se culpaba a unha panaderia dos feitos acaecidos, unha intoxicación que levou por diante a tres veciños, impulsando a suicidarse a seis veciños máis é ingresando vintetrés veciños nun manicomio, os trastornos alcanzaron a un total de douscentos veciños do mismo lugar.

Nota :

Entre os científicos que estudaron este fungo e os seus derivados atópase Albert Hofmann, cuxos experimentos o encamiñaron ao descubrimento da dietilamida do ácido lisérgico ( LSD), un poderoso enteógeno derivado do cornezuelo que afecta o sistema serotoninérxico.

Máis información: https://es.m.wikipedia.org/wiki/Claviceps_purpurea



Advertisements

AS ESPULLAS, curacions   ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

COMO ELIMINAR AS ESPULLAS/VERRUGAS 
Son coñecidas tamén co nome de ” Varrugas” ou ” Vurrugas”, fai muitos anos críase que nacen por poñernos a contar as estrelas e que se ademais se sinalas unha parte do corpo, e decías  : Estreliña alí- verruguiña aquí, salía unha Verruga na parte que se marcaba, quizais fose verdade, pero eu que as tiven en mans e cóbados non lembro estar a ver as estrelas e sinalando ningunha parte do corpo….


Como noutras enfermidades que vou comentando, son moitas as formas en que se podían curar as Espullas , había quen usaba un cordel que ataba ao redor da Espulla, isto fai que acelere a súa desaparición, hai que me comentou que o mellor era atar unha serda do rabo dunha vaca arredor da verruga e agardar a que seque,  tamén había que para curarse ía a casa dun veciño que tivese dúas portas, unha de entrada e outra de saída, o enfermo levaba unha man chea de sal, entraba pola porta e tiraba o sal ao lume da lareira, mentres ao mesmo tempo dicía:

Verrugas traio,

Verrugas vendo

aquí as deixo

e vóume correndo.

Saía correndo pola outra porta e ao pouco tempo as Espullas ían caindo. Tamén suliñar que estas palabras que dicía o enfermo tiña que repetilas nove veces seguidas e ademais sen respirar, é dicir, facías a inspiración e recitabas as palabras, e despois de terminar volvías respirar, así nove veces.

Outra das prácticas que había era a de ver a dous homes montados nun cabalo, e ao pasar por diante dun dicíase: Aí van dous dacabalo dunas miñas verruguiñas salten non cu dun”. Para que fose efectiva esta curación non se debía acordar antes cos homes que montasen no cabalo.

Tamén se cría que para curar as espullas era moi efectivo unha Babosa.

Collíase unha e matábase, despois deixábase secar encima de onde tivésemos as espullas e despois de realizar esta operación o paciente tiña que evitar pasar durante un ano polo lugar onde collera a Babosa, se non cumpría isto as espullas  reproducíanse de novo, pero en maior cantidade e sen posibilidade de curar.

Hai quen coas Babosas realizaba a curación doutra maneira, primeiramente era buscar unha Babosa viva e de cor branca (non podía ser negra), despois crávase nun pau e espichase no chan, recóllese a súa baba e se unta polos sitios onde teñamos as Espullas, despois é esperar a que se seque a Babosa e ao mesmo tempo as Espullas iranse caendo….


Na nosa Parroquia vas falando cos veciños e son muitos os que din que se eles curaronse con auga de unha fonte, outros con leite de figos verdes……Outro remedio era coller unha moeda de cobre e metela nun tarro con aceite e despois aplicaba coa moeda este aceite sobre a espulla………Pódese fregar a verruga co zume da planta chamada ceridonia (ceruda, herba das andoriñas) durante dúas ou tres semanas ata que seque……

Pero se un quere curarse, eu dígolles a todos que como San Benitiño ningún, pero o de Lérez ! Aínda así hai quen solicita o favor a tres dos santos máis venerados na nosa Galicia, San Benito de Lores, San Benito de Lérez e San Benito de Cambados.
Eu era moi pequeno e tiña espullas nas mans e cóbados, un día de San Benito de Lérez a miña avoa Ramona colleume da man e levoume andando ata San Benitiño, levaba consigo unha botella de aceite e media ducia de ovos para darlle o San Benitiño ( seica había que levar un ovo por cada espulla que tivese) pa min que eu tiña máis de vinte, pero bueno, tampouco íamos a quedar sin ovos na casa, pensaría miña avóa, escoitamos a misa, despóis pasamos tres veces por debaixo do Santo, nunha botella de gaseosa Feijoo, das que tiñan cierre a presión, colleu o aceite bendecido, máis tarde xa na casa pasáronme o aceite polas espullas e o día seguinte non quedaba unha….

A miña avóa Ramona respectaba todos os costumes, como a maioría dos devotos, o pasar por baixo do altar do Santo, ofrecer unha figura de cera que representaba a parte do corpo que tiña enferma, tamén pasar o pano pola imaxe do Santo e despois me frotaba por onde tiña as espullas…..

Que eu recorde era a primeira vez que fun a San Benito, cando cheguei quedeime asombrado, ver aquelas persoas subir 44 peldaños e 4 descansos de xeonllos, agora é raro ver esa devoción….pero é que naqueles anos eran muitísima a xente que se ofrecía a ir de xeonllos.

Agora xa outros medios para eliminar as espullas, os tempos cambian, esperemos que non se perdan as tradicions…


Fontes : MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “A medicina popular en Galicia”, autor; V. Lis Quiben, é tamén de publicacions de Jorge Romani e Xosé Ramón Mariño.

O MAL DAS LOMBRICES ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

AS LOMBRICES SACASEN CON UNTO….


Cuchillo que cortas o pan

que cortas todo canto che dán,

corta tamén as lombrices

menos a da fariña.

Un Padrenuestro y un Avemaría.



O ter máis de mil anos de historia fai que unha parroquia como a nosa teña un patrimonio cultural inmenso, entre este patrimonio está o da medicina tradicional, Jorge Romani Gabriel comenta nun dos seus artigos que a pervivencia do mundo máxico na Galicia rural hai que buscala nunha cultura popular moi viva, que interrumpiu a súa cadea de transmisión oral fai tan sóo uns 50 anos. No pouso de devandito corpus cultural , di Romani, o substrato céltico ou prerromano, modulado a través dos séculos pola cultura grecorromana, o cristianismo, e as viaxes de ida e volta a América, é de onde absorbe elementos da medicina tradicional precolombina. 
A enfermidade das lombrices coñécese na Medicina co nome de Ascaris Lumbricoides, un tipo de gusano de cor abrancuxado e que produce cólicos e diarreas, separadamente doutros trastornos, sobre todo nos nenos ( ás veces producida por beber unha excesiva cantidade de leite ), e onde se precisaba para curar dun ritual sinxelo, con todo si as lombrices eran de cor negro o mal era xa dun carácter máxico e diferente, había que tomar outras medidas.

Como noutras enfermidades, o nome que se lle dá á enfermidade varía dependendo do lugar, así por exemplo, en MOS coñécense as Lombrices como BICHIÑAS ou LOMBRIGAS, no Concello de Cotobade denomínanse LUMBRICES, en Marcón pronúncianse de dúas formas : LUMBRIGAS e tamén LUMBRIGUEIRO…..etc.etc.
De sempre dicíase que ao nacer un, xa vén coas Lombrices no seu interior, tamén había quen dicía que unha mala mirada era a causante de que entrasen no corpo dun.
Para curarse das Lombrices hai unha serie de procedementos, segundo o lugar procédese de diferente forma, pero sempre teñen algunha cousa en común. Nalgúns sitios consistía a curación en “cortar” “bendicir” “desconxurar”….afacíase a realizar cruces desde o peito ata a barriga, e tamén se realizaban as cruces nas palmas das mans e nos pés, cada vez que se procedía a esta curación ía acompañada de oracións.

Os utensilios que se usaban eran variados, desde obxectos, como rosarios, coitelos, moedas, cacharros, panos….como tamén substancias e líquidos, entre estes estaban o azucre, azafrán, aceite, auga, mel….e tamén unto.

Sempre que se procedía á curación mencionábase nas oracións a algún Santo, na nosa parroquia era costume de mencionar a San Antonio, Santo que é de gran devoción desde fai muitisimos anos. Esta curación realizábase durante nove días, e adoitaba realizarse á noitiña.

En Cerponzons tivemos unha veciña que era especialista na curación das Lombrices, ela usaba separadamente das oracións, o unto. Era veciña do lugar de A BALEA.


Adoitaba coller un anaco de unto e íallo pasando ao enfermo, comenzaba polo peito e aos poucos íao baixando ata a barriga.

Tamén tiña costume de facerlle a señal da cruz co unto na boca do enfermo, para que non lle entraran as Lombrices por ela.

Logo da oración de costume realizaba varias pasadas co unto, dependendo da cantidade de Lombrices que tivese ( pois sabía cantas tiña), ía dicindo :

DE NOVE QUEDADES OITO,

DE OITO QUEDADES SETE,

DE SETE QUEDADES SEIS,

DE SEIS QUEDADES CINCO,

DE CINCO QUEDADES CATRO,

DE CATRO QUEDADES TRES,

DE TRES QUEDADES DUAS,

DE DUAS QUEDADES UNHA.

E ESTA É PARA A VIRXE MARÍA 

Este remedio había que repetilo durante nove días consecutivos.

Despois de facer unha pequena investigación en artigos e libros relacionados coa Medicina Popular, a curación das Lombrices tiña moitas similitudes nas parroquias pontevedresas, en cada unha delas utilizábanse diferentes obxectos para a eliminación do mal, pero había moita afinidade no momento de que se utilizaban ensalmos.

Os ensalmos repetíanse nove veces e a continuación era cando se nomeaba ao enfermo, e íase dicindo nove, oito, sete, coas súas oracións, e así ata unha.

O curioso era que ao ir baixando o número era coma se as lombrices fosen desaparecendo, así mo comenta un neto desta veciña da BALEA.

Tamén se facía referencia á hora da desaparición das lombrices, que ao ir desaparecendo todas respectábase a última, esta era a coñecida como ” solitaria”, a cal era a que non deixaba renacer ás demais lombrigas, a esta ” solitaria” denominábaselle de distintas maneiras : mestra, a dá Fariña….

Ao cabo dos anos foise descubrindo que está ” solitaria” non era para nada beneficiosa, ao contrario, os seus efectos eran quizais máis prexudiciais que as demais lombrices.

Si esta curación realizábaselle a un neno, ao finalizar de contar dabanlle a beber ao seguinte día augardente, isto era costume por exemplo no barrio da Moureira, en Pontevedra, moi preto da nosa parroquia, por conseguinte, non sería de estrañar que a nosa veciña tamén tivese esta opción para finalizar a curación…..


Publicado en :

https://pontevedraviva.com/opinion/4757/mal-lombrices-cerponzons-mil-anos-historia-juan-jose-esperon/



O MAL DE OLLO ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

O MAL DE OLLO

Outras das supersticiones que máis calado tiveron entre as nosas xentes é o Mal de Ollo, coñécese por este nome a todas aquelas enfermidades en que pode afectar a unha persoa ou a un animal.

O Mal de Ollo afecta a calquera idade, tanto aos máis novos, como aos máis vellos e é transmitida por unha persoa que ten un poder na súa mirada.

Xa en tempos moi afastados, os gregos á palabra ” baskaino” relacionábana co significado de fascinar, de enfeitizar coa mirada e os romanos usaban a palabra ” fascinatio”, de fascinación, queda así plasmado que esta enfermidade é moi coñecida desde moi antigo.

Tamén o Mal de Ollo coñécese por “Mal de Envexa”, ” Mala de Ollada”,” Malas Vistas”, Ollada”, “Malos Ollos”….etc.

E de sempre falábase que a persoa que facía o Mal de Ollo era porque tivera un pacto co demo, por iso é polo que as mulleres que transmitían este Mal llas tiñan como bruxas, e aos homes como feiticeiros.

Tamén se dicía que quen tiña a propiedade de transmitir esta enfermidade puidese nacer xa con ela, ou ben o foron adquirindo ao longo da súa vida. Moitas destas persoas que tiñan ese poder sabían del, que podían facer dano coa súa mirada, outras o causaban sen querer, porque descoñecían que tivesen esa propiedade. Pero este poder que tiñan algunhas persoas ía máis aló de transmitilo a un humano, o seu poder podía mesmo facer dano a un obxecto, a un animal, a un árbore etc.

Moitas destas persoas, que sabían da súa mirada daniña, evitaban mirar de fronte , usaban lentes para non causar dano, pola contra, non cabe dúbida que aquelas que querían causalo saían á rúa en busca da persoa á cal quixese maleficiar. Claro que tamén había maneiras de evitar recibir o Mal de Ollo, para iso botábase man de moitos obxectos talismán, por exemplo o levar un allo colgado do pescozo, uns cornos de bacaloura, colgar na casa unha ferradura de cabalo, levar nun peto unha castaña de indias, ou ben medallas, cruces etc.

Aos animais, por exemplo aos porcos cando os levaban á feira para vender, e sabendo que tiñan que pasar por lugares onde habitaban xentes co poder do Mal de Ollo, untaban con allo ao porco para evitar que lle transmitise o mal.

Recordo dun feito ocorrido fai máis de corenta anos, celebrábase un acontecemento na parroquia, unha veciña tiña supostamente un poder coa súa mirada, fora convidada o acto e ao pouco tempo un dos comensais comezou a sangrarlle o nariz, pero unha barbaridade, ela o momento douse de conta, a súa poder era tal que se foi a desculpar ao momento, quería evitalo, pero ás veces éralle imposible, aínda así a moita xente dicíallo e pedíalle desculpas.

Pero se o mal xa estaba botado entón había tamén remedios para curar ese Mal, nese momento una serie tratamentos daban lugar a realizar nos enfermos para tratar de curalos…

Potas, palanganas, auga bendita, cinza, follas de plantas, cruces , medallas, oracións, durante nove días , lavando ao enfermo de pes a cabeza…..en cada lugar, en cada parroquia tiñan o seu remedio para sanar….


(Fontes: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949), Museo de Pontevedra é tamén recollido dos recordos dos veciños.

O MAL DO GATO, da SABANDIXA..( Cerponzons, 1000 anos de historia)

O AIRE DO GATO

 Cando se collía o Aire do Gato, tiña uns síntomas moi parecidos ao Aire de Defunto, en varios artigos consultados escríbese como se quitaba, eran mui variados os Remedios, na nosa parroquia tamén tiñan o seu, este Aire do Gato normalmente prodigábase en propagarse nos nenos….

Nun destes artigos dice que se quitaba o aire buscando o gato causante do mal ( e se non se atopaba o culpable, collíase un da mesma cor), seguidamente enterrábase vivo deixandolle a cabeza fóra. Era despois de que o gato enterrado desta maneira ao morrer de fame, cando o enfermo curábase.
Tamén Lis Quibén recolle na nosa parroquia como se curaba o Aire do Gato :

En Cerponzones(Pontevedra), utilizan en vez del roble el “pexegueiro” ( melocotonero), y a su sombra se colocan dos mujeres de nombre María con el niño enfermo, una lo coge y se lo dá a la otra, diciendo :
“María, toma”, y la otra, al recibirlo, pregunta: “María, ¿Ti que me das ?”, y se lo devuelve, mientras la primera dice : “María, trae acá”. 

Esto lo hacen tres veces al día y durante nueve seguidos.

Na parroquia de Xeve tiñan unha forma moi similar á da nosa parroquia para sacar o Aire do Gato, ou Enguenido, como lle chamaban alí. Tiñan en común as “Marías”, como tamén en Laza (Ourense), esta destacada intervención do nome María en curacións é debido ao respeto que causa o nome por vir da nai de Jesús, e tamén por atribuírlle virtudes en curar algunhas enfermidades.

Tamén teñen remedios parecidos no caso do Aire de Sabandixa.

Cando estás afectado por un aire que procede de un animal o normal e que o aire bótano as femias, e normalmente cando están preñadas, en celo ou recién paridas.

Estos aires soen afectar os máis cativos, pero cando o aire ven de unha sabandixa afecta a todos por un igual, sexan nenos ou maiores.

Cando colles o aire e debido a que o animal se ve amenazado polo home, e quere defenderse soltando os aires ou líquidos que teñen nas súas bolsas, o pouco tempo xa empezas a notar coma a pel vai collendo un cor avermallento, e seguidamente comenzan a sairche uns grans, ademáis da infección etc.

O pouco de comenzar esta doencia acudias o curandeiro da parroquia, ou de outro lugar que tivese boa fama en curar os males de aires, esta xente ten cada unha o seu remedio para curar. Un destes remedios que estaba mui extendido por varias parroquias veciñas era a de coller un pouquiño de fiúncho, xunto cunha rama de allo, mollanse en auga ou en viño tinto, despois de mollados pasabase pola parte afectada nove veces durante un día, recitando o mismo tempo un salmo e facendo cruces polo sitio afectado.

O salmo que ben podía recitarse na nosa parroquia podía decir máis ou menos así:

Pola ponte da Rons 

uns pasaron e outros non,

se é pinta ou pitón,

se é culebra ou culebrón,

se é sapo ou sapón, 

se é lagarto ou lagartón,

se non tódolos bichos

desa nación.

Que non crezan,

nin avivezan,

nin fagan cousa 

que mal pareza.

Te bendizo, te disciplino 

con tres ramos de fiollo 

e viño tinto.

Pola gracias de Dios

e da Virxe María 

un Padrenuestro

e un Ave María. 

Son moitos os remedios que había para quitar este Aire, o que máis me chamou a atención de todolos remedios era que o primeiro que se facía era coller unha sabandixa e queimala.

Despois as cinzas da sabandixa bótavase encima da ferida, que anteriormente era lavada con auga quente, esto facíase durante nove días, sempre tendo cuidado de ir facendo coa cinza a forma da cruz. Noutros lugares usaban as cinzas mesturada con aceite e ruda, facendo a señal da cruz co salmo correspondente.
(Fonte: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949), MEDICINA POPULAR, autor Elisardo Becoña.

A LENDA DA MOURA ( Cerponzons, 1000 anos de historia)

A MULLER DE BRANCO

Contan os máis vellos da Parroquia……

A nosa Parroquia de Cerponzóns está chea de Lendas e Historias, historias de serpes, como da que se di procede o seu nome, do latín ‘serpo’, aparecendo a súa primeira mención nun documento do rei Afonso V, que a chamaba Serpentiones; pero tamén de antigas lendas de Mouras, como a que dicía que polas nosas terras de Cerponzóns andaba unha muller vestida de branco que preguntaba ás mozas do lugar se querían que as peitease, e logo de facerlles cocer un bolo de pan e meterllo na boca a unha serpe, esta dáballes un paquetiño que ó chegar á casa debían meter nunha arca, e ó día seguinte esa arca aparecía chea de ouro.



A lenda da muller vestida de branco é unha máis das tantas que hai no noso territorio, é curioso que nunha gran maioría destas lendas o protagonismo é o da muller, e o son en cuestións primordiales, como son a creación e a morte, dándolle ao home unha serie de relatos de tipo máis secundario.

Así é que a vida e a morte son nas lendas dominadas pola figura feminina, a cal reciben varios nomes : Doas, Damas, Mulleres Bonitas, Bruxas, Meigas, Vellas, Xigantas…todos estes nomes agrúpanse comúnmente nun : MOURAS

As Mouras sempre tiñan unha intención, tratar de quen as atopase fose sometido a unha serie de probas, e si a superaba sería recompensado, senón fose así, sería castigado.

A nosa lenda sucedida en Cerponzons tamén tivo unha serie de probas e coas mesmas consecuencias que se contan.

De sempre a visión das Mouras lucíndose ou peiteándose garda un significado solar, en moitos relatos europeos coméntanse que as Mouras, ao peitearse, provocaban a saída do sol.

O sol e o feminino está moi vinculado, desde o máis antigo, desde os tempos máis primitivos, pois o sol, xunto a terra e a auga, pertencía ao principio creador feminino, isto era debido porque nas linguas celtas, o substantivo sol era feminino.

Unha lenda recolleita por Xesús Pisón e un exemplo claro :

Unha nena do Chaíño, de Frexulfe viña para a casa cun feixe de molime cando viu unha muller sentada nunha pena con dous peites de ouro na man. A muller pediulle á nena que a peitease, mais esta tomou medo e escapou ás presas. E niso fíxose denoite.

(Os peites son de ouro porque as ninfas teñen os cabelos “de sol”,  é este non pode ter trato cunha substancia menos nobre, igual que sucede con diversos obxectos máxicos dás nosas lendas, tal é a trabe de ouro, que semella sustentar a orde primitiva)

Tamén temos un exemplo de outra lenda, donde o pan intervén coma na nosa de Cerponzóns :

 En Guilfonso había tres irmás que se chamaban Ana, Xoana e Viviana. Un día, ao pasaren o río, saíu o Encanto e levounas. O pai das rapazas, vendo que non voltaban para a casa, foi na súa procura e ao chegar ao río díxolle o Encanto: 

—Toma estes tres bolos de pan. Mañá, ao nacer o día, halos botar no río dicindo os nomes das nenas, e tenta con botalos enteiros, que se os botas encetados non as verás máis.
O home foise para a casa cos bolos, e para que a muller non llos vise agachounos na corte. Ao chegar a noite, a muller foille dar ás vacas e atopou os bolos, e como tiña fame deulle unha dentada a un deles, e o bolo sangrou. A muller agachouno onde estaba e foise deitar sen dicir palabra. Á mañá, cediño, o home voltou cos bolos para o río, guindou un deles na auga e dixo: 

—Ana. 

E saíu un cabalo coa filla máis vella. O home botou outro bolo e dixo: 

—Xoana. 

E saíu outro cabalo coa filla mediana. E botou o bolo encetado e dixo: 

—Viviana. 

E o cabalo que traía a máis nova non deu saído do río porque lle faltaba unha pata. Entón a rapaza díxolle ao pai: 

—Lévelle esta fita á mamá e dígalle que a amarre á cintura, que senón non me ha ver máis.
O home desconfiou daquelas palabras e amarrou a fita arredor dun carballo, e no momento a árbore arrancouse do sitio e afondou no río…..

Recordarvos que agora que se achega a festividade de San Xoán un aspecto importante a saber é a lenda da Moura na noite de San Xoán :

E na noite de San Xoán cando coincide co solsticio de  verán, de sempre sabemos que e unha noite máxica, onde ocorren fenómenos extraordinarios. Unha noite onde as forzas secretas dá natureza reinan de unha forma máxica, onde poden suceder cousas que normalmente non ocorren.

Se dí que non amencer do día de San Xoán o Sol baila non ceo, e as Mouras gustanlle de aparecer neste día, seica hai lendas que din que nesa mañan o Sol ponse a bailar por riba dá Moura.

Hai un artigo de R. Quintía onde di que o baile do Sol non é o único prodixio que ocorre leste día : a galiña dos pitos de ouro adoita saír na mañanciña de San Xoán, e as mouras e donas que habitan nas fontes encantadas e as lavandeiras saen dos  seus agochos e déixanse ver na noite de San Xoán. 

O carácter liminal dá noite de San Xoán fai que esta data sexa idónea para que a Moura amose os seus encantos e propicie os seus encontros. 
Fontes :
https://galiciaencantada.com/archivos/docs/CANCI%C3%93N%20mitolox%C3%ADa%20da%20NAI%20no%20Valadouro(1).pdf

O MAL DO AIRE (Cerponzons, 1000 anos de historia)

O MAL DO AIRE
O Mal do Aire foi unha das maiores enfermidades que sempre estivo rodeada de misterios entre os nosos antepasados, unha enfermidade que era a que máis se padecía e á que maior medo tíñaselle.

Para poder curarse facíase o imposible, non se escatimaban medios, nin económicos nin a realización de curacións, aínda que fosen en grao sumo extravagantes.

Antiguamente calquera enfermidade en nenos ou en maiores se achacaban a maioría a un Mal do Aire, os nosos antepasados foron testemuñas e moitos deles padeceron a enfermidade.

Victor  L.Quibén, no seu libro A Medicina Popular en Galicia ( Colección Arealonga) fai unha extensa explicación sobre esta enfermidade, onde aparece a nosa Parroquia e as medidas que se tomaban para curarse do mal.

Este Mal do Aire era coñecido de muitas maneiras, dependendo do lugar coñocianno como Airada, Aireada, Airexada, Airexo, Aldrapa, Anganido, Arangaño, Asombramento, Colleitizo, Encanillado, Mal do Coxo, Mal do Cobral, Mal de Estadea, Mal de Ponzoñas, Mal de Pezoña, Mal dá Toupa….e así ata máis de 40 xeitos de describir esta enfermidade ao longo da nosa Galicia.

Normalmente esta enfermidade transmitíase a través dun animal, tamén de unha persoa viva ou morta, ou dalgún sitio determinado….así que dependendo de quen producía a enfermidade describíase tendo en conta o animal, a persoa, o sitio etc.

Por exemplo, si era a través dun animal denominábase Mal de Boi, Mal do Cobro, Mal dá Bacaloura, aínda que si era a través dunha persoa podía ser o Mal dunha muller menstruando, do Pai que logo de xacer coa nai, pasa por encima do neno…., si foi debido a algún sitio, podía ser o Mal do Camposanto, o Mal da Porta, o da Encrucillada etc. etc.

É curioso que para saber si efectivamente a persoa está enferma do Mal do Aire en cada Parroquia teñen os seus costumes para sanar, e así o foron facendo según a tradición de cada lugar durante anos e anos.

Na nosa Parroquia milenaria de Cerponzons tamén había uns determinados costumes, si o enfermo era un neno o primeiro que se facía era lavar ao neno, pero a auga con que se lavaba a ese neno doente tiña que ser auga que pasase por sete muiños e ademáis a persoa encargada de recoller a auga tiña que ter parentesco co neno.

Este parente tiña que saír da casa á mañá para recoller a auga, e unha das cousas máis importantes era que non podía falar nin saudarse con ninguén que se cruzase polo camiño, nin á ida, nin á volta.

O chegar a casa do doente procedíase a lavar ao neno, despóis secábaselle cunha servilleta de “lavanisco” ( Tea apreciada que imita o damasco) na cal aparecerán os pelos do animal ou manchas de sangue da persoa que lle producise a enfermidade á pobre criatura.

Pero, había forma de non contraer esta enfermidade ? Podíase un librar dela ?

É sabido que a certas cousas tíñaselles un medo enorme, as nais daquela época tiñan terror a algúns animais, un exemplo era á gata preñada, chegábase a botala fóra de casa para que non lle pasase este mal, que adoitaban ter asentado na punta do rabo, polo que nalgúns lugares chegábase a cortarlle a punta para que sanase.

Tamén había o costume de someterse ao fume procedente de queimar unhas follas de laurel, isto adoitaba realizarse cando viña a familia dun velorio dun defunto, así se procuraba que o Aire do difuntiño non fose transmitido, na miña niñez era un costume saltar por encima das follas de laurel cando se estaban queimando, a miña avóa dicíame que o fixese, porque ao pasar por encima cortábase o “Aire” do defunto.

Había tamén máis formas de evitar o Mal do Aire, atarse ás bonecas amuletos, por exemplo, podíase ver a xente co asta dun cervo voante , o que coñecemos como bacaloura.

Bolsiñas cun dente de allo colgadas do pescozo era tamén moi habitual verllas á xente da aldea.

Tamén era costume usar o lume para evitar a ponzoña, adoitábase pasar a roupa interior pola chama para quitarlle o mal que puidese deixar unha sabandixa ou calquera outro animal ponzoñoso que puidese tocar a roupa.

Hai pouco comentábame o fillo do señor Joaquín Casas (q.e.p.d.), o que vivía no lugar da Bouza, que o seu pai comentoulle unha vez dun veciño da Parroquia que padecía un Mal de Ollo, e os seus amigos estaban preocupados pola súa delgadez, cada día que pasaba víano extremadamente delgado, sabían que alguén lle botará un Mal.

Vendo a situación decidiron ir xunto a él, irían á súa casa e a falar coa muller que eles pensaban que tiña a culpa.

Todos decididos fóronse a casa do enfermo, pero ao chegar á porta da casa detíñanse e comezaban a dubidar de si chamar, entre eles discutían si daban o paso de chamar é entrar, ou o de marcharse cada un para a súa casa, non fóra a ser que lle pasase a eles o mesmo e fósense co Mal de Ollo encima.

Logo de discutir o que facer decidiron marcharse para casa, non fóra a ser que….pero ao chegar a noite, estando na taberna volveron comentar o tema e non podían quedarse de brazos cruzados, o seu amigo cada vez ía a peor, outra vez decidiron ir á súa casa, á mañá seguinte volvían dirixirse á súa casa, pero oh ! Outra vez o medo volvía a eles e outra vez que se volvían ás súas casas ……

(Fonte: MUSEO DO POBO GALEGO; Monografías; “La medicina popular en Galicia”, autor; Victor Lis Quiben; Prólogo: Fermín Bouza Brey, Publicación: 1949)

( Fonte: Juan Casas )

O ENTROIDO

O ENTROIDO

Pouco sabemos de como se viviu o Entroido na nosa parroquia antes da Guerra Civil, o que si recordamos os máis maiores é que logo da Guerra Civil os Entroidos prohibíronse en todo o Estado debido á crítica social e política que se adoitaba facer, en Galicia foi unha das poucas rexións que se seguiron celebrando, e onde máis se festexaba era naquelas zonas peor comunicadas, dado que estaban afastadas das autoridades. Despois sobre os anos sesenta foi cando comezaron nas cidades os bailes de disfraces e bailes infantís, cun control moi exhaustivo, dado que non se podían celebrar na rúa, só nas sociedades e teatros estaban permitidos. A partir dos anos setenta foise retirando a prohibición e xa nos oitenta foi o momento máis álxido ao celebrarse nas rúas e os Concellos ser parte importante na organización dos carnavais.

A finais dos anos sesenta, principios dos setenta, Lito, o seu irmán Manolo e máis eu celebrabamos os carnavales ao noso xeito e como podiamos, o mesmo ocorría cos demais nenos e nenas da Parroquia. Nosos disfraces eran sempre moi simples, unhas vellas roupas das nosas avóas e de careta unha caixa de zapatos cunha goma, con estas caixas non é que quixésemos imitar ás “pantallas” de Xinzo, dado que cunhas pinturas faciamos unhas caras en grao sumo tenebrosas, o que sucedía era que non tiñamos medios para ir a Pontevedra, a mercar caretas ao Gran Garaje, lugar situado na rúa Benito Corbal, onde era un referente naqueles anos para mercar caretas, xoguetes, petardos e un sinfín de artigos de bromas.

A nosa intención era meternos cos veciños, asustalos cos nosos disfraces, pero a maioría das veces eran os veciños os que nos metían eles o medo no corpo jajaja.

A primeira hora da tarde xuntabámonos no alboio que tiña a señora Sara, avóa de Lito e Manolo, alí disfrazabámonos e seguidamente iamos polos lugares da Parroquia, normalmente dada a nosa idade non nos deixaban ir moi lonxe debido a que os nosos maiores advertíannos do perigo dos coches.

Así que iamos ata Leborei e Tilve, e ao final terminábamos na taberna da Rons.

En Leborei sempre acabábamos fuxindo como raios cando nos atopabamos coa muda, parábase ante nós e comezaba a “falar” e non paraba, o seu xeito de xesticular e as súas formas de intentar querer saber quen eramos facíanos escapar de medo por si decatábase de quen eramos e fose co conto aos nosos pais a dicirlles que nos meteramos con ela, é que a muda tiña o seu xenio, vaia que si tiña….

Despois iamos por todo Tilve, normalmente parabamos nas casas dos veciños con quen tiñamos máis confianza e faciámoslles nosas trastadas, iamos cantando e xesticulando, ademáis de imitar coas nosas voces a outras persoas e así dar lugar á confusión, que risas cos veciños que intentaban querer saber quen podiamos ser, empezaban a dicir en voz alta  quen serán estas mascaritas? que si eramos tal ou cal fillo de fulano ou mengano, que si éramos unhas nenas…..jajajaja

Sempre tiñamos fixo uns cantos lugares onde non podiamos deixar de ir, un deles era o achegarnos ao muiño do señor José, O Jaxe, e claro, como sempre faciamoslle as mil e unha ! Mira que tiña paciencia connosco ! Porque o señor José si que sabía quen eramos, á primeira ! Era visto, sempre eramos os mesmos de sempre que andabamoslle facendo trastadas jajajaja, tras facéndolle a trastada correspondente saíamos a fume de carozo en dirección a casa da señora Hermosinda.

A visita á señora Hermosinda sempre a deixabamos para o final, porque ela recibíanos cun sorriso e cunha invitación, invitábanos á súa cociña, onde sempre me chamaba a atención aquel pozo de auga frente a cociña de ferro.

Alí tíñanos preparada unha tortilla de pan e de beber unhas gaseosas, que ben nos sabía !

Mentres comiamos a tortilla iámoslle contando todas as trastadas que fixeramos e non parábamos de rir cando comentabamos que non nos recoñocían, Hermosinda ríase das nosas travesuras e terminaba dicíndonos que fósemos para casa con coidado, que era xa de noite e podía atropelarnos un coche.

A nosa seguinte parada era na taberna da Rons, alí chegabamos todos satisfeitos polo ben que o habíamos pasado, e contabamos de novo a nosa xornada de Entroido, mentres tanto os clientes do bar ríanse connosco e comentaban algún disfraz que viran nos bailes, un deles  fóra moi falado en todala parroquia, foi un disfraz realizado a base de follas de eucalipto, cosidas unha a unha entre si , imaxinarvos que traballo ! A paciencia que tivo que ter para realizar ese disfraz ! Co paso dos anos non recordo exactamente quen dos irmáns Casas o confeccionara, ou Juan ou Canducho, un dos dous foi.

Pero fai uns días foi Juan quen me sacou da duda, fun eu o que fixo o disfraz ! E fun con él pola Parroquia e despois estiven no baile da Cañota, levaba unha carpeta atada con unha bimbia con uns papeis dentro que lle leía a xente.

Tamén a quen lle gustaba moito disfrazarse era aos irmáns Antonio e Angel, quen non recorda as súas andanzas !

Estaban en todas ! E por suposto nos carnavales non podían faltar nos bailes cos seus disfraces, que gratos recordos deixáronnos Antonio e Angel ! Como tamén Manolo !

Antonio, Manolo e Angel

Pero non só eramos nós tres os que nos disfrazabámonos, a todos os nenos e nenas gustáballes disfrazarse, e iso quedou demostrado cando en Pontevedra os carnavales saen á rúa, un grupo deses nenos e nenas deciden volver recordar aqueles tempos de disfrazarse sendo raparigos e non tardan moito en xuntarse un bo grupo deles para organizarse e desfilar por Pontevedra.

O lugar escolleito para ir preparando todo foi na Fontairiña, e o resultado foi o que podedes observar nas fotografías que lles fixen eu aquel día, estaban moi ben caracterizados e pasáronllo xenial !

AS FONTES MILAGREIRAS (Cerponzons, 1000 anos de historia)

AS FONTES
A fonte de toda vida é a auga, como todos sabemos, desde a máis remota antigüidade foi obxecto de veneración.No século VI, San Martiño de Dumio realizaba unhas declaracións criticando a pagana veneración que tiñan os antigos habitantes da nosa Galicia aos astros, ao lume e ás augas, tanto subterráneas como os manantiaís.

Co tempo os costumes e cultos que aqueles habitantes tiñan con estas cousas fóronse cristianizando e así é como a día de hoxe atopamos moitas ermidas coa súa fonte milagrosa nas súas inmediacions , un exemplo próximo é Os Milagres de Amil, A Escravitude, San Andrés de Teixido….

Segundo o santuario que sexa, o tratamento que se debe realizar é diferente, cada fonte de cada santuario ten as súas características , pois non soamente é a auga da fonte a que ten capacidade total de cura, é necesario combinar as súas propiedades cunha serie de ritos e oracións.

Así podemos observar que non basta con beber nunha fonte unha vez nada máis, o enfermo terá que acudir durante varios días a beber nela, ou tamén pode suceder que o enfermo ten que acudir a varias fontes determinadas, con certas pautas, por exemplo, que as fontes a donde ten que acudir nunca secasen, tamén que o enfermo terá que beber a auga en ayunas, cos pés descalzos……

AUGA DE CINCO FONTES

Cerponzons e unha parroquia que está situada a poucos quilómetros de Pontevedra, unha parroquia que este ano conmemora o seu milenario, unha parroquia que a través da súa longa historia atesoura infinidade de lendas e crenzas as cales foron convivindo cos nosos veciños, e foronse transmitindo ano tras ano a fillos, netos, bisnetos…., moitos dos nosos antepasados enfrontábanse ás enfermidades con estes rituais, un destos rituais foi o que ten que ver coa AUGA DAS CINCO FONTES….

Carmen estaba preocupada, Juan, o seu marido, levaba días cunha forte dor de estómago, víao marcharse á leira retorcéndose de dor, e máis se retorcía cando tiña que estar agachado realizando os diversos traballos que tiña ao longo da dura xornada, e así un día tras outro.

Juan da Rons

Levaba moitos días medicándose , visitara varios doutores que lle recomendaron uns coñocidos, na taberna sempre había tempo para falar de todo, unhas veces podíase estar falando de arranxar un motor como de facer un edificio, tamén claro, falabase de mediciña, e con coñecemento de causa ! Todos sabían de todo !

Juan, toma isto que che digo, faime caso, a min púxome a andar aos tres días, mira que non tiña apetito ningún, estaba a sopas e algo de arroz cocido, ao terceiro día xa comía un carneiro si mo chegan a poñer diante !

E Juan facíalle caso, tanto aos veciños, como aos clientes que paraban na taberna, e que sendo doutros lugares comentábanlle o que adoitaban tomar pola súa terra e o ben que lle fixo a un primo ou ao veciño de quenda que estaba todo o día tirado polo chan da dor que tiña.

E Juan íalle facendo caso a uns e a outros, que si unhas pastillas marrons, que si uns polvos que había ir a mercar á farmacia da Rúa Real, que si panos quentes pola noite á hora de deitarse….ademais o seu optalidón non faltaba por tomar, seica ía ben para todo, e non deixaba de tomalo cando tiña calquera tipo de dor, seica un doutor que lle tiña muito respeto diseralle que calquera door que tivese tomara un o acostarse.

Un día estando na taberna Carmen chegou unha veciña, viña a comprar de todo un pouco á tenda ultramarinos que estaba integrada na taberna, daquela as tabernas das aldeas tiñan a función de que o mesmo de podía servir un viño como despachar un kilo de fariña , un cuartillo de aceite ou uns cordóns para os zocos.

Pois resulta que como dicía antes, chegou pola porta unha veciña e comezaron a falar do tempo e da saúde, cousa moi habitual naquelas épocas e tamén hoxe en día…

En canto puxéronse a falar da saúde, Carmen a taberneira , non esperou nin un minuto en comentar o mal que se atopaba o seu Juan, das súas fortes dores de estómago, das malas noites que pasaba…

Esta muller que a escoitaba díxolle que estabase falando moi ben dunha muller que se dedicaba a realizar uns brebaxes que resultaban moi bos para os males de estómago.

Carmen esperou polo seu marido que chegase do lugar de Parrei, Juan marchara moi cedo a podar a viña que tiña naquel lugar.

Foi ao chegar a hora da comida cando Carmen comentoulle o que lle dixo aquela muller, custoulle convencelo para ir a visitar a muller que sanaba, pero ao final Juan de mala gana non tivo máis remedio que ir, no fondo quería curarse daquela door fose como fose.

Alá fóronse ao día seguinte, Carmen co seu home, que non era mui amigo de ir a esas cousas de bruxas, pero non había volta atrás.Ao chegar esperaron a súa quenda e logo dunhas horas metidos nunha pequena sala xunto a catro persoas máis, unha señora chamoulles desde o fondo dunha pequena habitación destinada para consultas, polo que se observaba o que alí había tamén se usaba para coser nos momentos que tiña para iso, que non debían ser muitos dado a fama que estaba collendo, logo de examinalo concienzudamente dixolle que tiñan que coller unha serie de herbas para preparar o brevaxe, para as dores de estómago terá que facer infusións de té, herba luisa, espliego e chopo e tamén fror de toxo.


Todo isto con auga de cinco fontes que teñades pola aldea , pero tedes que buscar a auga daquelas fontes que nunca se secaron !!

Tamén había unha condición que era sumamente importante. Cando fosen buscar a auga ás fontes, tería que ser a unha hora en que ninguén os vise, si non fose así o poder de curación perderíase. Era imprescindible que as fontes non se secaran nunca, porque se dicía que ter preto un lugar onde a auga corre de forma continuada, podía ser unha fonte, un regato ou un manantial, era un signo de que aquel lugar estaba rodeado de forzas positivas, entón desta forma, con estas dúas premisas, tíñase asegurado que a curación iba a ser efectiva.

Mentres camiño de volta a casa, Carmen e Juan ían comentando o que lles dixo aquela muller.

Carmen por moito que me digas ti é esa muller non me convencedes, eu non creo niso.

Carmen insistía en que tiñan que buscar unha solución, esta era unha delas, á fin e ao cabo non lle ía a facer dano ningún e vaiche ti a saber…

Mira Juan, hai ducias e ducias de fontes que teñen propiedades. Unhas teñen augas que se utilizan para mellorar o benestar xeral ou para sanar diferentes partes do corpo, ti ben sabes das veces que se fala na taberna destas cousas.

Recordas aquel señor de Ordenes? Sempre nos fala dunha dor de oídos que o traían tolo, recordas que foi a buscar auga dunha fonte que había á beira da ermita dunha aldea preto de Santiago ? E de José, o Toco, recordas que se curou daquelas feridas que tiña na pel, ou non che acordas do que nos falaba Pepe o Peneiras que mellorara a vista con auga dunha fonte que lle trouxo un amigo.

Juan escoitaba, pero non o convencía….

Bo, bo, esas cousas son habladurías, a auga é auga sexa da fonte que sexa, Juan non cre niso.

Non crerás, pero recordas cando aquel peregrino parouse na taberna e comezaches a falar con él ? Vaía que che quedaches pensativo cando che dixo que na Escravitude, en Padrón, a fonte que hai alí salvou a un peregrino que tiña unha estraña enfermidade, unha enfermidade que tiña o home, que non podía beber auga e bebeu desa fonte e curouse para sempre. E non recordas que nos ten comentado o viaxante dos chocolates Chaparro, que no lugar de Avión, en Orense, os veciños teñen moita devoción á Virxe de Xestosa, alí teñen unha tumba de pedra e recollen a auga que ten depositada, segundo comentaba Chaparro, curaba todo tipo de grans e verrugas……Juan xa non sabía que decirlle, asentía cando recordaba o que lle decía Carmen, por outra banda non quería darlle a razón…..

E chegou a noite de ir a pola auga, eran as tres da mañan cando Carmen foi chamar pola súa filla Maricarmen: desperta, son horas de ir as fontes.

Estaban dispostas desde uns días antes, esperaron a un día propicio, o mellor día sempre era esperar o sábado, os homes quedaban ata as tantas na taberna xogando as cartas; o domingo non había que madrugar.

O pouco de acostarse Juan, foi cando Carmen chamou a súa filla, decidiron de ir as cinco fontes que nunca habían quedado secas, tiñan que aproveitar ese momento en que Juan non se iba a enterar do que tiñan tramado, o cansancio acumulado de toda a xornada no campo máis as tazas de viño que había tomado entre partida e partida, fixo que o chegar a habitación caíra rendido na cama.

Era noite pechada, acompañadas da luz da lúa e de ou pequeno farol fóronse andando en dirección á Ponte Malvar, ao cruzar a Ponte fixeron uña pequena parada no Cruceiro que estaba situado no interior do xardín, un padrenuestro rápido e de alí nuns minutos xa estaban na primeira fonte, aínda hoxe dita fonte segue vertendo auga da cal os veciños que viven ao seu carón adoitan ir de cando en vez, localízase fácilmente por estar á beira mesmo da estrada nacional 550 e fronte a unhas ruínas dunha casa que fai anos había nese lugar, en cuxo baixo estableceuse durante anos o colexio para as nenas da parroquia.

Despois seguiron a estrada en dirección á parroquia de Alba, mesmo ao finalizar Cerponzons e comeza Alba, a man esquerda está situada a outra fonte, volveron facer a mesma operación que na anterior fonte, dunha bolsa que colleran con cinco botellas baleiras de gaseosa, encheron a seguinte e seguidamente fóronse ás outras tres fontes situadas en Guxilde, San Caetano e Leborei.


Pasaron un medo a Carmen e a sua filla !  Aquelas horas !  A quen se lle conte ! 

Unha muller coa sua filla , levando unhas botellas de gaseosa para coller auga polas fontes…..pensarían que non debían estar mui ben da cabeza !

Pois así a todo fixeron o recado , recolleron a auga e o chegar a casa quentaronna toda nunha pota, deixaronna ferver e botaronlle as herbas que lle había dito a señora.Logo de ferver, deixaron que se arrefriase un pouco e seguidamente usando un vello calcetín coaron aquel brebaxe, despois coa axuda dun funil foron enchendo as cinco botellas.

Agora despois de feito ó brebaxe había que convencer a Juan de que bebera aquelo , coustoulle traballo a Carmen..

Decialle Carmen: Juan toma esto , que xa veras como che e bo ! Tomao quentiño para que che sente ben . E Juan , non mui convencido do que lle quería dar a beber Carmen , decialle si o qué quería e envenénalo, que él esas cousas non lle facia caso.

Pero o final , vendo a insistencia de Carmen e de que non tiña nada que perder bebeou un cuartillo daquel brevaxe, así o fixo a mañan , a hora da comida e tamén a noite cando iba para cama.

E sabedes que non lle sentou nada mal , o malestar que tiña durante tanto tempo foille pasando e así estivo con ese brevaxe durante un tempo , despois o cabo de uns meses deixou de tomala, as dores de estómago xa habían pasado totalmente.

A LENDA DO AIRE DO MATRIMONIO METIDO NUN NENO ( Cerponzons 1000 anos de historia)

O AIRE DO MATRIMONIO METIDO NO NENO
Imaxinemos a escena. Anos de principios do 1900. Unha pequena aldea, onde chove copiosamente, e unha casiña a cuxa entrada, á tardiña, esperan algunhas persoas a ser atendidas polo señor que fai curacións, nesa casiña vive un home de avanzada idade, adornado cunha aureola de eficacia polos seus logros, fundamentalmente sobre persoas ás que a ciencia médica non lograra dar resposta. Todos os pacientes que acudían a xunto él tiñan un denominador común, os médicos que visitaron anteriormente eran persoas estrañas, na consulta eran reacios á hora de querer escoitar a súa vida,a maioría  dos doutores rexeitan o marco cultural das crenzas e costumes que lle da a coñecer o enfermo. Polo tanto, o médico descoñece todo o relacionado coa comunidade de onde procede o paciente, tratao indiferentemente, limítase a recetar unha medicación e cobrarlle uns cartos, rematandolle co dito de que “vuelva usted en  quince días”, para volver a recetarlle outra caixa de pastillas….

Desta maneira o paciente vai perdendo a fé no médico, no que lle díxo é no que lle recetou, xa lle había pasado con outro médico igual anteriormente, e da súa dor non daba curado.

Así é que logo dun tempo en que a súa enfermidade non dá pasado, que sinte que cada vez a doenza e máis acusada, muita desta xente enferma ou xente que ten algún familiar que non da curado coas mediciñas recetadas polo doutor decide achegarse a casa do señor que cura con cousas naturais, con auga,  con herbas… á fin e ao cabo, iso non ía a facerlle dano ningún…..

Pero é que ademáis o curandeiro daballe outra confianza, coñece o enfermo porque son veciños, sabe da súa  vida, pois pertencen á misma aldea ou son da aldea veciña, e ademáis o trato con él non ten nada que ver co do médico, é un trato máis persoal, moi receptivo e paternalista. O curandeiro coñoce ademáis as súas crenzas e os seus costumes, él e un home que participa na dinámica social cos seus veciños, en definitiva, que os veciños téñenlle confianza plena, tanto da súa persona coma nos seus remedios, cantas veces teñen comentado cos seus achegados: xa debíamos habelo levado antes ! Mira que rápido lle dou co que tiña ! Os médicos son uns come cartos !

Os curandeiros foron os máis comúns no rural galego, atendían diversas doencias , o mal de ollo, o mal do aire, tamén problemas de pel relacionados con verrugas, sabañons, tamén curaban a pezoña, os herpes etc. Para a cura deses males o habitual neles era utilizar herbas, auga, pedras…, xunto con fregas e determinadas frases curadoras….

Un destes curandeiros, vai ser o protagonista de unha historia que pasou na milenaria parroquia de Cerponzons (coñocida cómo Serpenciones ou Serpentiones no ano 1019).

Fai muitos anos había un señor en Pontevedra que tiña un fillo, de catro ou cinco anos coma muito, cunha enfermedade rara, pouco común, o rapaz estaba nos osos, non daban atopado solución para curalo, e iso que o señor era médico de profesión, pero nin él nin os seus colegas de profesión daban en acertar a enfermedade que tiña o raparigo, xa non había máis doutores a dónde acudir…..

Na casa deste señor traballaba unha rapaza que era veciña do lugar do Bravo ( Cerponzons) , levaba xa tempo traballando na casa do doutor e xa tiña suficiente confianza cos señores.
A rapaza era testemuña directa día a día de como aquel neno traveso e vivaracho estábase “achicando”, estábase quedando “seco”….Esta rapaza estaba o tanto que para os pais do neno aquela enfermidade era nova para eles, que non sabían que facer para poder curalo, que visitaran a varios compañeiros de profesión e ningún deles dáballe acertado na curación. Pero ela, a “criada”,  empezou a recordar que ela  xa pasara por casos similares na súa familia, e decidiu falar cos señores, os pais do pequeno, para botarlle unha man.

Miren unha cousa señor e señora, que non lle vaia a parecer mal o que quero dicirlles, pero a min o neno estame dando moita pena e creo que sei o que lle pasa e quen pode curalo.

O pai do pequeno mirou fixamente á “criada” e espetoulle duramente unhas verbas que viñan a dicirlle si ela tiña titulación de doutora e él non estaba enterado. A muller do doutor díxolle que non tiña porque contestarlle así desa forma, a moza tenlle agarimo ao neno, está tamén preocupada, anda sentate aí rapaza e conta o que teñas que contar.

Toda nerviosa tomou asento e empezou titubeante a contarlle o que a ela lle parecía que tiña o neno…..

Teño visto na miña parroquia algún neno cos mesmos síntomas, unha vez había un que tiña a barriga moi inchada , a cabeza grandísima e as orellas duras, pero duras como un cañoto, como ben se ve este neno ten a barriga tamén inchada e as orellas xa poden ver como están…..Esta criatura para o meu entender ten “O Aire”, non sei si vostedes saben que é iso, se cadra teñen oído á xente das aldeas falar de “Airo” ou de “Airada”, cando un pequeno está como este, así de seco, cada día achicándose máis e máis, que vaise consumindo os poucos….nunha palabra, o neno “mirrase”.

Cando falabas do curandeiro podías ter á xente a favor ou en contra, non había medias tintas. O doutor volveu mirar fixamente na súa criada e díxolle que iso do “Aire” eran tonterías….él non creía nesas cousas.

Mire señor doutor, hai pouco un veciño da miña aldea cando falaba co curandeiro sobre as curas que fai, preguntoulle si curaba de todo, o curandeiro contéstoulle que si él chegase a curar todas as enfermidades non levaría os seus fillos ao doutor, non, non curo todo, pero o que non entenden os doutores que o que eles curan non ten nada que ver co que fago eu, así que cada un que atenda ao seu, que nesta vida hai de todo…..e as enfermedades non son todas de curar con pastillas….

Según os estudados na materia sobre curacións podemos dividir en tres os motivos polos cales podía vir unha enfermidade.

O primeiro motivo procedía da aquela enfermidade que che podía vir por “vontade divina”, ante isto non había nin doutores , nin curandeiros, nin bruxas, nin sanadores….que o solucionase, darvos por perdidos veciños que non salíamos  vivos !

O segundo, era aquel que cando as doencias non procedían de causas ou forzas sobrenaturais, por exemplo unha dor de cabeza, de muelas, de oídos, o reuma etc…nestes casos acudíase ao médico e o solucionaba con unhas pastillas, un xarabe ou cun pinchazo, por certo, a min muitos optalidóns me deron, e pinchazos perdin a conta cos anos  !

Pero o conto ven no terceiro motivo, do que estou falando sobre o neno, onde a enfermidade procedía do home ou da muller, estas enfermidades podían inflixir malestares, ou ben desgrazas, ata inclusive a morte.

E todo iso viña a causa do “Mal de ollo” ou dun “Aire” , como exemplo podía darse este mal debido simplemente polo feito de que a muller tivese o periodo, e o neno estivese polo medio, coma máis adiante conto.

Tamén neste terceiro motivo hai que ampliar como causa destas enfermidades aos defuntos, causantes en moitas veces de moitos males nos vivos.

Así que a criada volveulle a insistir aos seus señores que si o neno estaba cruzado de envexa non ía haber médico nin medicina que o curase, vostedes verán !

Eu levaría ao neno a xunto deste señor, o que lle vai facer non lle vai ser mal ningún, el baséase nas forzas místicas das árbores , das pedras, os aceites, a auga e ademáis no seu forno, o que ten para cocer o pan, si señor, non me mire así, meteos no forno, o que fai con estas cousas e darlle enerxía para outorgar saúde ao enfermo, déixenme levalo, que me dá moita pena ou raparigo.

Pero que árbores e pedras e forno de pan me falas ! A quen se lle conte ! Anda, anda, analfabeta tiñas que ser ! Contestoulle o doutor.

Mire señor doutor, si o neno ten algunha envexa, ou un mal de ollo, unha maldicion….si ten algo diso, si estou no certo, ten que ir por outro camiño para sanar ao neno, por moi analfabeta que sexa o que lle digo é verdade !

A dona do doutor asentía ao que dicía a súa criada, deixa que o leve, non perdemos nada e sabe Deus si o mellor pode curalo.

Levao ! Fai ou que queiras ! exclamou o doutor, como xa non atopaba a solución en tantos días de doutores que habían visitado o final non tivo máis remedio que aceptar a que probase co curandeiro de Cerponzons.

Sen esperar a máis a criada colleu o raparigo no seu colo é alá marchou xunto o señor que curaba todolos males…..

Chegou a aldea preto dá hora para comer, chovía de verdade, antes de cruzar a Ponte Malvar parouse no Cruceiro que hai un pouquiño antes de dita ponte, situado entre Tilve e Pidre, o carón do camiño que leva o lugar da Balea,  rezou un Padrenuestro e un Ave María polo neno,  e foise correndo a casa do curandeiro, situada non mui lexos do lugar no que estaba en ese momento.


O curandeiro era un home de estatura baixa, de tez morena, sempre ven vestido e que non lle faltaba ou seu sombreiro na cabeza e a xogo coa vestimenta.

Chegou a criada co rapaz mais morto que vivo, tras un parco saúdo, mandou sentalo e o miralo frunciu o ceño , colleuno no colo, mantivo así durante un tempo, pechou os ollos, e con xesto de concentración preguntoulle a criada : Ti sabes con quen dorme o rapaz ?


Ela dixolle que o neno afacía durmir na cama cos seus pais , que ela cando chegaba a facer as cousas dá casa dos señores encontrabao ali, na cama deles, dormidiño e que de seguro levaban muito tempo así pois outra cama para o neno non tiña visto.

Este rapaz ten un aire metido no corpo , contestoulle, meteronlle a enfermedade seus pais ! Pero home como di que foron os seus pais os que lle meteron a enfermedade no corpo o neno ! pola Virxen dos Remedios ! nunca tal cousa había escoitado na miña vida , contestoulle a criada.

O curandeiro murmurou algo inintelixible e asegúralle de novo seriamente :

O rapaz ten o AIRE DO MATRIMONIO ! contestou enerxico !

Asombrada do que dixera o curandeiro, a criada calou e asintiu coa cabeza e facendo a sinal dá cruz deixou que seguise falando : 

Este rapaz recibiu o aire do seus país cando estaban facendo o amor, e o máis seguro que pasaron por encima do rapaz ( era costume de durmir entre o medio dous dous ) así foi coma enfermou, ou a nai estaba co periodo…..que tamén pode ser…..Tes que traermo durante nove noites seguidas a miña casa e cada día que veñas trae roupa nova para ou rapaz.

A criada tal como lle dixo marchou para súa casa, situada no lugar de O Bravo, co rapaz no colo e pensativa foise toda intranquila esperando o novo día para levar o neno xunto a él a esperar acontecementos. 

Chegou o día, eran as nove da noite cando chamou a porta, o curandeiro tiña na sua horta un pexegueiro formado por tres ramas , seica tiña que ser con tres ramas para facelo ritual, dito ritual consistía en darlle unhas voltas o rededor do pexegueiro, así todalas nove noites, sabendo a situación do neno do mal que tiña, o curandeiro adoitaba ter preparada unha mestura para estes casos.

O primeiro que facía era mandar buscar entre a medianoite  e a saída do sol un balde de auga dunha fonte que nunca se secara, despois esta auga fervíaa con certas plantas…e cando estivese co neno lavaríao de abaixo a arriba, seguidamente secábao no forno, e a roupa que traía posta o neno despóis tirabase o Río Rons, á criada  tiña que baixar coa roupa nun canastro donde poñiase cunha vela prendida, e así tiña que ir río abaixo sin apagarse. Era boa señal de que a vela  non se apagase porque significaba que o neno iba curando. 

Camiño enlosado de baixada o Rio Rons, o carón da Ponte Malvar.

Daquela despois de darlle as voltas no pexegueiro levaba o neno para dentro da súa casa.Díxolle á criada que pasase co neno á cociña, él deixou a cesta donde metera o neno na entrada a casa, á beira da pequena porta de madeira, a cal ao abrila, o fume que saía da lareira recibiunos xunto cun cheiro agradable que desprendía aquel enorme pote, que apoiado nunhas pedras mantíñase sempre ao lume, un lume que debido á humidade alí reinante facía que a fogueira desprendese tanto fume que non se apreciaba prácticamente nada máis que lume e fume do que había naquela estancia.


Ao pouco tempo a criada foise adaptando ao lugar e o pouco  xa a deixaba ver que non estaban sos na  cociña,  ao seu carón atopábase unha vaca que ceaba os restos das mondas de patacas e das coles que naquel pote botáranse. Os alimentos que había no pote era a comida e a cea habitual naquela casa (e na da maioría dos veciños tamén), estábase quentando é o seu cheiro mesturábase co fume dando un aroma á cociña característico das casas da aldea, ademáis  aderezado co cheiro que desprendían uns chourizos colgados no alto da  lareira, neses días hubera matanza e dous vellos paus aguantaban de unhas cuantas ducias de chourizos e de un paquete de unto. Él colleu o neno e levouno a donde tiña o forno, lavouno coa auga da arriba a abaixo,  despois meteuno dentro cando o forno estaba medio quente, seguidamente cubriuno con  unha tela de liño, e despóis o tiña un tempo así, ali dentro do forno…..


O curandeiro comentoulle á criada que a saúde do neno non se podía alcanzar sen o mantemento de frío e quente, por iso facía ese ritual e metíao no forno durante o tempo que él consideraba oportuno. 


Durante nove noites a criada fixo o indecible para poder salvar ao neno, tiña que soportar aquelas choivas, desde a súa casa situada nun dos sitios máis apartados da parroquia, prácticamente era de noite cando baixaba co neno en brazos, acompañada dun farol que lle axudaba a poder ver para pasar por aquelas corredoiras que entre aqueles bosques de piñeiros levábana ata a casa do curandeiro, despois, máis entrada a noite volvía de regreso a casa, salía da casa do curandeiro e baixaba o Rio Rons, botaba a roupa do neno rio abaixo é de seguido marchaba para O Bravo.

A volta era máis cansina, prácticamente todo o camiño era costa arriba, ela era unha muller forte pero había momentos que acusaba o agotamento que ao longo dos días íalle facendo mella.

As nove noites foron pasando e o rapaz empezou a mellorar de tal maneira que colleu muita fama en Pontevedra e nos alrrededores a curación que fixera o curandeiro de Cerponzons.

Seica según comentarios que me chegaron dos máis vellos do lugar, o pexegueiro os poucos días secabase o terminar de facerlle o ritual dos nove días o neno,  xa tiña sempre previsto que había que plantar un novo no lugar do que ía secar.

Os pais do neno o ver tal milagre quixeron compensar o señor, e os poucos días levaronlle 1000 pesetas daquel entonces, ademáis de un traxe coa súa camisa , unha garabata , calcentins , calzons , zapatos , sombreiro e bastón !
 

O cabo dos anos, cando falleceu o curandeiro seica esa roupa foi a que levou posta para o outro mundo.

O neno curou de todo, e hoxe en día en un señor xubilado que chegou a ser un afamado medico coma seu pai.

Coma o curandeiro de Cerponzons houbo muitos, centos de homes por toda Galicia, podemos decir que cada aldea tiña un, a súa misión era a devolver a saúde a quen llelo pedía. 
Ás veces atinaban e outras non, como sucedía cos doutores da Vila….